Nhân quả (Khái niệm)

C1

Nguyên nhân là sự kiện xảy ra trước,

mà ta có thể nắm bắt và sửa đổi

Tác giả: John Herschel*

Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Nếu mọi việc đều xảy ra thường xuyên và định kỳ, nếu mọi biến cố cứ   nối đuôi nhau xuất hiện mà không tùy thuộc vào ý chí của ta, thì ý nghĩ truy tìm nguyên nhân của chúng khó lòng đến trong tâm trí ta.   Không ai xem đêm là nguyên nhân của ngày, cũng không ai coi ngày là nguyên nhân của đêm. Cả hai đều do một nguyên nhân chung mà chúng ta không thể xác định bằng sự kiện duy nhất là chuỗi nối tiếp đều đặn của chúng; trên hết, và có lẽ hoàn toàn từ chính nhóm những biến cố tiềm năng này mà chúng ta đã rút ra các ý niệm về nhân và  quả. Chỉ chính từ loại biến cố này mà chúng ta kết luận rằng có những quy luật tự nhiên. Ư tưởng quy luật bao hàm ý tưởng ngẫu nhiên. «Ai làm thơ con cóc sẽ ăn roi». Nếu trường hợp này xảy ra, nó sẽ có kết quả đó. Nếu bạn châm lửa vào thuốc nổ, sẽ có một vụ phát nổ. Mỗi quy luật phải báo trước các trường hợp có thể xảy ra, và áp dụng được cho vô số những trường hợp khác chưa bao giờ hoặc sẽ không bao giờ hiện ra trước mắt. Chính khả năng dự báo những sự kiện tiềm năng, chính sự chờ đợi những ǵ có thể xảy ra, chính sự tiên liệu điều phải xảy ra này đã in sâu vào tâm trí ta các ý niệm quy luật và nhân quả... Sự hoàn hảo của một định luật là nó phải bao gồm tất cả mọi trường hợp, phải tạo ra sự tuân thủ tuyệt đối, và đấy chính là trường hợp của mọi quy luật trong thiên nhiên.

John Herschel,

Discours sur l’étude de la philosophie naturelle

(Biểu văn về Nghiên cứu Triết học Tự nhiên),

Paris, 1834