Đưa ln AMVC ngày 15-7-2018

Huỳn thoại Trít lý

C1

Gygs (Huyền thoại) Platn

Thử nghịm bằng tư duy

Trít lý bỉu trưng

CHÍC NH̃N CỦA GYGS

Tác giả : Platn*

Người dịch : Nguỹn Văn Khoa

*

Platn ch́ng đ́i quýt lịt ph̀n th̀n thoại Hy Lạp như đã được Homros* và Hsiodos* tạo dựng[1], đìu đó khng có nghĩa là ng từ ch́i sử dụng huỳn thoại như ṃt cng cụ tư duy, bn cạnh và b̉ túc cho ṃt cng cụ khác là khái nịm. Có trít lý bằng huỳn thoại cũng như có trít lý bằng khái nịm; và Platn đã đ̉ lại ṃt d́u ́n su đ̣m trn cả hai.

Ṃt ś đ́i thoại của ng đã trao tặng cho đời sau nhìu mảnh trít học bỉu trưng b́t hủ: huỳn thoại cái hang, huỳn thoại Gygs[2], huỳn thoại Promtheus*, huyền thoại lưỡng tnh nguyn thủy Nhìn từ ṃt quan đỉm khác, các huỳn thoại của Platn còn là những thử nghịm bằng tư duy* trước khi thụt từ này xút hịn trong học thụt.

Được Platn vít ra trong C̣ng Hòa*, nhưng huỳn thoại Gygs lại khng bỉu đạt quan đỉm của ng, bởi nó khng do Skrats phát bỉu mà do ṃt nhn ṿt khác là Glaukn* trình bày, nhằm bnh vực ḷp trường đ́i kháng trực típ với quan đỉm của Skrats-Platn v̀ nghĩa vụ đạo lý: người đời chỉ śng cng chính ṃt cách mĩn cưỡng mà thi, bởi vì họ bục phải làm như th́, chứ khng phải vì nó là đìu tốt đẹp gì; hơn nữa, họ hành đ̣ng như ṿy là đúng, bởi v ś pḥn của kẻ b́t cng ŕt cục còn tốt hơn của người cng chính ŕt nhìu (Platn, sđd, 358c-d). Như ṿy, Chíc Nh̃n Của Gygs đặt ra cái nghi v́n ǹn tảng v̀ lun lý đạo đức: ńu có th̉ śng b́t chính mà khng bị phát hịn và trừng phạt thì lịu con người sẽ chọn śng cng chính ṃt cách hoàn toàn ý thức chăng, hay ngược lại?

*

Theo truyền thuýt, Gygs phục vụ vua xứ Lydia* như kẻ chăn cừu[3]. Ngày kia, sau cơn bão lớn, mặt đ́t rung chuỷn ngay tại nơi c̣u ta ṽn dắt đàn cừu đ́n ăn cỏ, r̀i sụp xúng và mở ra ṃt mịng h́ toác hoác. Ngạc nhin, Gygs bước xúng xem. Bn cạnh nhìu ṿt lạ lùng khác, c̣u ta nhìn th́y ṃt con ngựa bằng đ̀ng thau, r̃ng rụt, với nhìu cửa nhỏ đục bn sườn, vừa vặn đ̉ đút đ̀u vào. C̣u ta nhn thấy bn trong một xc chết, với tầm vc có vẻ to hơn con người, v khng c g trn thn th̉ ngoài một cái nhẫn vng. Gygs rứt chíc nh̃n khỏi ngn tay xác ch́t, r̀i leo trở ln mặt đ́t.

Theo thng ḷ, kẻ chăn cừu phải ṭp hợp lại m̃i tháng đ̉ xem xét tình hình b̀y cừu r̀i gửi báo cáo ln nhà vua. Gygs cũng đ́n dự bủi họp với chúng bạn, chíc nh̃n trn ṃt ngón tay. Nhưng khi đang ngồi chung với họ, c̣u ta v tình xoay mặt nh̃n vào phía trong bàn tay, tức thì c̣u trở nn v hnh với nhóm bạn họp, v họ bắt đầu ni về cậu ta như thể l c̣u khng có mặt ở đ́y. H́t sức ngạc nhin, Gygs chạm nhẹ vo chiếc nhẫn lần nữa r̀i quay mặt nh̃n trở ra ngoài: c̣u hiện nguyn hình trở lại. Đìu kỳ dịu này khín Gygs tò mò mún bít nó có phải là phép lạ của chíc nh̃n vàng hay khng, nn c̣u thử đi thử lại nhìu l̀n sau đó, v lun lun th́y cùng ṃt kết quả cứ m̃i l̀n xoay mặt nh̃n vào trong, c̣u trở thành v hình; cứ m̃i l̀n xoay mặt nh̃n ra ngoài, c̣u hiện nguyn hình trở lại.

Khng còn nghi ngờ gì nữa v̀ quỳn lực của chíc nh̃n[4], Gygs xoay xở đ̉ được chọn là ṃt trong ś các sứ giả được gửi v̀ kinh ýt kín nhà vua. Đ́n hoàng thành, nhờ chíc nh̃n huỳn dịu, Gygs thành cng trong vịc quyến rũ hong ḥu3, r̀i cả hai cùng ḷp mưu giết vua Lydia v chím đoạt ngai vàng.

Platn

La République

q. II, [359d-360b]



[1] Xem, trn trang mục này: Platn, Huỳn thoại và dối tr.

[2] Trong huỳn sử xứ Lydia, Gygs là người đã xy dựng nn trìu đại Mermnadai và trị vì vào khoảng 716-678 (hay 708-687) tCn.

[3] Có hai huỳn thoại v̀ Gygs*, ṃt của Hrodotos và ṃt của Platn; cả hai đ̀u k̉ rằng Gygs là th̀n dn của vua xứ Lydia* và đã gít nhà vua đ̉ cướp ngi, nhưng trong hai vai v́ và tnh huống hoàn toàn khác nhau.

Một số tc giả v dịch giả thời nay cn cho rằng c hai Gygs, v nhn vật được ni tới trong huyền thoại của Platn ở đy l tiền bối của nhn vật cng tn trong sch sử của Hrodotos. Trong huỳn thoại của Hrodotos, vị Vua xứ Lydia tn l Kandauls v b Hong hậu tn là Nyssia. Xem thm, cũng trn trang mục này: Hrodotos, Kandauls, Nyssia v Gygs.

[4] V̀ thứ quỳn lực trn, ngày nay có thứ có th̉ thay cho chíc nh̃n, và hạnh phúc thay, khng chỉ trong huỳn thoại!