Trao đổi thư giữa

KOJÈVE và TRẦN ĐỨC THẢO

 

CHÂN PHƯƠNG chuyển ngữ

 

Đây là một cuộc trao đổi thư tuy lịch sự nhưng đồng thời cũng khá căng giữa Alexandre Kojève, tác giả quyển giáo tŕnh về “Hiện Tượng Luận Tinh Thần” của Hegel, và Trần Đức Thảo, tác giả bài phê b́nh “Hiện Tượng Luận Tinh Thần” của Hegel và Nội Dung Thực Chất của Nó.

 

Thư của Kojève gửi Trần Đức Thảo

 

Paris ngày 7 tháng 10 năm 1948

 

Thưa Ông,

Tôi vừa đọc với nhiều quan tâm bài viết về “Hiện Tượng Luận Tinh Thần” của ông trên tạp chí “Les Temps Modernes”. Trước hết tôi xin được cám ơn những lời lẽ đầy thiện ư mà ông coi như có bổn phận phải viết ra khi đề cập đến tôi. Đă cho xuất bản quyển sách của ḿnh trong t́nh trạng rối rắm như ông đă biết, điều này tôi vẫn c̣n ân hận và khiến tôi càng thêm cảm kích trước tấm thịnh t́nh của ông.

Trở lại cốt lơi của vấn đề, nói chung tôi đồng ư với cách ông diễn giải về hiện tượng luận . Tuy nhiên tôi muốn lưu ư ông rằng tác phẩm của tôi không mang tính chất một bài khảo cứu lịch sử; tôi không mấy quan tâm t́m hiểu xem chính Hegel muốn nói ǵ trong sách của ông ta. Tôi có sử dụng văn bản của Hegel khi soạn một giáo án về nhân học hiện tượng luận [anthropologie phénoménologique], nhưng chỉ đề cập đến những phần theo tôi là chân lư và bỏ qua những ǵ tôi cho là sai lầm trong tư tưởng Hegel. Cho nên, khi từ khước nhất nguyên luận của Hegel, tôi đă tránh xa một cách có ư thức triết gia lớn này. Mặt khác, giáo án của tôi căn bản là một tác phẩm tuyên truyền nhằm gây sự ngạc nhiên tri thức. Đó là lư do khiến tôi đă cường điệu một cách hữu ư vai tṛ của biện chứng Chủ - Nô, và nói chung đă sơ đồ hoá nội dung của hiện tượng luận.

V́ lư do ấy, cá nhân tôi nghĩ sẽ là điều cực kỳ hay ho nếu ông triển khai được, dưới dạng một bài b́nh luận toàn diện, các điều giảng giải chính yếu mà ông đă phác thảo trong bài viết tôi nhắc đến ở trên.

Chỉ có một lưu ư nhỏ. Các từ “cảm giác về bản thân [sentiment de soi]” và “ư thức về bản thân [conscience de soi] là chữ của chính Hegel, người đă nói minh bạch rằng, khác với con người, thú vật không bao giờ vượt khỏi giai đoạn “cảm giác về bản thân”. Cụm từ “tranh đấu cho uy thế thuần túy [lutte de pur prestige]” đúng là không thấy trong văn bản Hegel, nhưng theo tôi đó chỉ v́ cách dùng chữ khác nhau, bởi lẽ tất cả những ǵ tôi nói liên quan đến sự tranh đấu ấy trùng hợp hoàn toàn với điều mà Hegel gọi là “tranh đấu để được công nhận [lutte pour la reconnaissance]”. Sau cùng, liên quan đến lư thuyết của tôi về “dục vọng của dục vọng [désir du désir]” điều này cũng không có trong Hegel và tôi không chắc ông ta đă nhận thức rơ về chuyện này. Tôi đă đề ra khái niệm này v́ tôi có ư định, không phải b́nh luận về hiện tượng luận, mà là diễn giải nó. Nói khác đi, tôi cố gắng khôi phục những tiên đề thâm thúy của học thuyết Hegel và, bằng cách suy diễn lô gích từ các tiên đề ấy, xây dựng học thuyết này. “Dục vọng của dục vọng” theo tôi là một trong những tiên đề nền tảng nói trên, và nếu chính Hegel đă không làm sáng tỏ điều này, tôi nghĩ rằng tôi đă thực hiện được đôi chút tiến bộ triết học khi bàn luận về nó một cách minh bạch. Có lẽ đó là bước tiến bộ triết học duy nhất tôi đă thực hiện, phần c̣n lại ít nhiều chỉ là công việc ngữ văn [philologie], nói cho đúng có nghĩa là giải thích văn bản.

Điểm quan trọng nhất là vấn đề nhị nguyên luận và chủ nghĩa vô thần mà ông đă nhắc đến trong đoạn cuối bài viết của ông (trang 512-519). Phải nói là tôi không đồng ư với những điều ông viết trong đó, nhưng tôi nghĩ điều bất đồng chỉ dựa trên một sự hiểu lầm.

Chắc chắn lư luận của ông sẽ đúng nếu nó đề cập đến một nhị nguyên luận đúng nghĩa, có nghĩa là trừu tượng và không biện chứng. Tôi sẽ nói như ông rằng mọi nhị nguyên luận đều mang tính hữu thần một cách tất yếu; bởi lẽ nếu có hai loại Tồn tại [Être] (Tự nhiên và Con người), tất yếu phải có sự hợp nhất cả hai theo một cách nào đó “cao siêu” hơn, và không có cách quan niệm nào khác về sự hợp nhất này ngoài cách xem nó như một thực thể thần linh. Nhưng điều mà tôi quan tâm là nhị nguyên luận mang tính biện chứng. Thật vậy, tôi đă dùng đến h́nh tượng một ṿng nhẫn vàng, nhưng nó sẽ không thể hiện hữu như chiếc nhẫn nếu thiếu lỗ hổng… Tuy nhiên ta không thể nói rằng lỗ hổng cũng hiện hữu trên cùng một b́nh diện với ṿng vàng, và ở đây có hai dạng tồn tại mà chiếc nhẫn là sự hợp nhất. Trong trường hợp ta đang bàn, vàng là Tự nhiên [Nature], lỗ hổng là Con người [Homme] và ṿng nhẫn là Tinh thần [Esprit]. Điều này có nghĩa là nếu Tự nhiên có thể hiện hữu không Con người, và trong quá khứ đă từng hiện hữu không Con người, Con người chưa bao giờ hiện hữu, và không thể hiện hữu thiếu Tự nhiên và bên ngoài Tự nhiên. Cũng như vàng có thể hiện hữu không lỗ hổng, trong khi lỗ hổng không thể nào hiện hữu nếu không có chất kim loại bao quanh nó. Vốn dĩ Con người chỉ có thể sinh ra từ và bởi Tự nhiên, hay nói chính xác hơn nữa, do phủ định Tự nhiên, từ đó suy ra Con người giả định Tự nhiên có trước. Điều này phân biệt Con người một cách căn bản với những ǵ thuộc về thần linh. Từ chỗ Con người là sự phủ định tự nhiên, nó khác với thần linh của tín ngưỡng đa thần v́ đó cũng chính là Tự nhiên chứ chẳng khác. Và từ chỗ nó là phủ định của Tự nhiên, cho nên như mọi phủ định, nó phải chấp nhận là cái bị phủ định có trước, do đó nó khác với Thiên Chúa Ki tô giáo, đấng này ngược lại có trước Tự nhiên và sáng tạo ra nó bằng một hành động tích cực từ ư chí của ḿnh.

Cho nên tôi không nói là có hai dạng tồn tại cùng lúc : Tự nhiên và Con người. Tôi nói rằng cho đến khi Con người đầu tiên xuất hiện (nó tự sáng tạo trong cuộc tranh đấu giành uy thế), toàn thể Tồn tại vẫn chỉ là Tự nhiên. Kể từ khi Con người hiện hữu, toàn thể Tồn tại là Tinh thần, bởi lẽ Tinh thần chẳng là ǵ khác hơn Tự nhiên kéo theo [implique] Con người, và lúc nào thế giới hiện thực kéo theo Con người, Tự nhiên hiểu theo nghĩa hẹp chỉ c̣n là điều trừu tượng. Vậy th́ cho đến một lúc nào trong thời gian chỉ có Tự nhiên, và khởi từ một thời điểm nào đó chỉ c̣n Tinh thần. Bởi cái đúng là hiện thực trong Tinh thần (vàng của chiếc ṿng) chính là Tự nhiên, ta có thể nói như ông đă làm, Tinh thần là kết quả của sự tiến hoá của chính Tự nhiên. Tuy vậy tôi không thích lối nói ấy v́ nó có thể khiến ta nghĩ rằng việc Con người xuất hiện có thể suy diễn [déduite] một cách tiên nghiệm như bất cứ một biến cố tự nhiên nào khác. Tôi lại cho rằng không phải vậy, và nếu trên nguyên tắc ta có thể suy diễn Tự nhiên [l’ensemble de l’évolution naturelle] một cách tiên nghiệm, với sự xuất hiện của Con người và lịch sử của nó ta chỉ có thể suy diễn một cách hậu nghiệm. Có nghĩa là không phải suy diễn hay tiên đoán mà chỉ có thể t́m hiểu. Đây là một cách nói rằng hành động tự sáng tạo của Con người là một hành động tự do và trọn cả chuỗi hành động của Con người đă kiến tạo nên lịch sữ cũng thế, đó là một chuỗi hành động tự do. Chính v́ thế tôi thích gọi đấy là thuyết nhị nguyên giữa Tự nhiên và Con người, và Tinh thần là chính Tự nhiên kéo theo Con người như đă nói. Vậy th́ thuyết nhị nguyên của tôi không mang tính “không gian” mà là “thời gian” : Tự nhiên có trước, xong đến Tinh thần hoặc Con người sau đó. Sở dĩ nhị nguyên bởi v́ ta không thể suy diễn Tinh thần hoặc Con người từ Tự nhiên, sự chia cách xảy đến do hành động của tự do sáng tạo, có nghĩa là phủ định Tự nhiên.

Thưa ông, tôi sẽ rất mang ơn ông, nếu ông có thể viết vài chữ nói cho tôi biết xem những lời giải thích c̣n rất là bất cập tôi tŕnh bày trong thư này có phần nào giải tỏa được những điều bắt bẻ mà ông đă nhắm vào tôi.

Xin ông hiểu rằng tôi dành cho ông tất cả thiện cảm của tôi.

 

ALEXANDRE KOJÈVE

 

 

Thư Trần Đức Thảo đáp lời Kojève

 

Paris, ngày 30 tháng 10 năm 1948.

 

Thưa Ông,

Tôi vừa nhận được thư ông và rất cám ơn ông đă viết trong thư nhiều điều soi sáng cho tôi. Chung quy những điều ấy bắt gặp sự suy nghĩ của tôi bởi v́, như ông có nhận xét, tôi đă đọc quyển sách của ông với thiện cảm tột cùng. Tôi nghĩ một cách đơn giản rằng ông không đi đủ xa, và khi từ chối không suy đến cùng hệ quả duy vật của chủ nghĩa nhân bản vô thần, ông để chỗ cho chủ nghĩa nhân bản tôn giáo trở lại mà không nhận ra điều ấy. Nếu kích thước bài viết không bị giới hạn, và nếu tôi không phải chú tâm trước hết vào cốt lơi của vấn đề, tôi sẽ nhấn mạnh nhiều hơn về bước tiến đáng kể mà ông đă làm được đối với các cách diễn giải thông thường về Hegel. Tuy nhiên, v́ ông nghĩ rằng lĩnh vực của tinh thần mang bản chất lịch sử, ông sẽ không thể ngạc nhiên khi học thuyết có vẻ cách mạng trước đây một chục năm của ông đă không c̣n được như thế sau các biến cố đă làm đảo lộn thời cuộc từ độ ấy, và đă tạo ra một bộ mặt hoàn toàn mới cho thế giới.

Tất nhiên ở đây không can dự ǵ đến chuyện kiến thức uyên bác xoàng xĩnh, và không thể phê phán một công tŕnh như ông đă làm trên vài điểm bất đồng có thể có khi đọc văn bản Hegel. V́ thế tôi chỉ lưu ư sơ qua về chúng để khỏi quên. Mặt khác lại c̣n phải nhấn mạnh đến tính chất độc đáo của ông mà độc giả b́nh thường có thể không nhận thấy.

Nhưng về chuyện này tôi phải nhắc lại rằng tôi chưa bao giờ phủ nhận là Hegel có phân biệt “ư thức về bản thân” đối với “cảm giác về bản thân” và xin ông hăy tin rằng không phải tôi không biết các văn bản có liên quan đến điều này. Tôi chỉ lưu ư, nếu ông chịu khó đọc tôi cho kỹ, rằng sự phân biệt ấy không nằm trong đoạn văn ta bàn đến (chương IV), ở đó hiển nhiên là nó không thể đóng bất cứ vai tṛ nào, bởi lẽ vấn đề của đoạn ấy là xoá đi các đối lập trừu tượng và khai sinh tính người từ thú vật.

C̣n về phần “đấu tranh cho uy thế thuần tuư”, theo định nghĩa của ông, đó là sự phủ định trực tiếp và vô điều kiện hiện hữu tự nhiên. Thế nhưng một khái niệm đại loại không thể có trong tư tưởng Hegel, nơi mà sự phủ định bao giờ cũng qua trung gian. Và cho điều chúng ta đang bàn, sự đấu tranh ấy chỉ có thể nảy sinh như là kết quả của điều nó phủ định, nói rơ hơn là tự nhiên tự phủ định trong quá tŕnh khẳng định. Sự đấu tranh của các ư thức về bản thân bắt đầu từ b́nh diện thú vật và hoàn tất trên b́nh diện con người, bởi chính lô gích nội tại của quá tŕnh vận động.

Về điều này, chấp nhận sự hoà giải mà ông đề nghị là một điều rất khó cho tôi khi mà, mượn lại sự phân biệt giữa folgen [theo sau] và erfolgen [xuất phát từ] của Kant, ông thoả thuận rằng tinh thần là kết quả của sự biến dịch [devenir] của tự nhiên, đồng thời minh xác rằng đó là một sự kiện tuyệt đối ngẫu nhiên chứ không phải là một hệ quả tất yếu. Thế nhưng ông quá biết rằng ở Hegel kết quả xuất phát từ nguyên lư của nó trong sự vận động mà tất yếu với tự do là một. Tất nhiên đây là một vận động biện chứng loại trừ mọi suy diễn tiên nghiệm ,chỉ có thể hiểu nó theo nghĩa lịch sử hoặc đặt nó vào một thực tiễn. Nhưng lĩnh hội và hành động ở đây hàm ngụ một tính chất khả tri [intelligibité] mà chính học tuyết về tự do của ông phủ nhận.

Hiển nhiên tôi chưa bao giờ gắn cho ông thứ nhị nguyên luận “trong không gian” một cách thô thiển. Nhưng tôi không nghĩ là có thể cải đổi bước chuyển tiếp biện chứng từ tự nhiên sang tinh thần theo một tŕnh tự thuần tuư ngẫu nhiên căn cứ trên một hành động phủ định hoàn toàn tuỳ tiện. Đối với Hegel phủ định với khẳng định là một và phủ định chỉ giúp cho khẳng định thành hiện thực đúng y với bản chất của nó. Vậy th́ nếu có tính nhị nguyên, tính nhị nguyên này là một với tính hợp nhất. Và đây hoàn toàn không phải là tṛ chơi trí năo : tôi đă t́m cách tŕnh bày như thế nào chủ nghĩa Marx duy vật cho phép những khái niệm biện chứng căn bản ấy mang một nội dung hiện thực.

Vậy tôi không hẳn trách ông đă tách rời tự nhiên khỏi tinh thần, mà trách ông đă không nhận thấy rằng sự tách biệt ấy chỉ thực hiện tính thống nhất cho cả hai. Bởi v́ như thế sẽ đi đến kết luận rằng chỉ có thể giải thích sự tách biệt bằng lẽ siêu việt thần linh. Dĩ nhiên ông khước từ hậu quả ấy v́ ông định nghĩa tự do bằng cách loại trừ mọi tính chất khả tri bất kể thuộc dạng thể nào. Nhưng con người không thể từ chối việc t́m hiểu cái lư của vạn vật. Và từ sự từ chối t́m kiếm cái lư do tách biệt đó ngay chính trong tính thống nhất, nhà thần học sẽ kết luận rằng nó đến từ một sự giáng sinh.

Nhưng có lẽ chúng ta không thuộc vào cùng một gia đ́nh tinh thần. Bởi trước khi tiếp cận triết học ngày nay, tôi đă là kẻ được tư tưởng Spinoza thuyết phục, và tôi cũng biết đấy là một học thuyết không được ông ưa chuộng cho lắm. Ông định nghĩa tự do bằng cách phủ định tất yếu. Tôi bảo vệ truyền thống lớn của chủ nghĩa duy lư luôn luôn quan niệm chúng là một.

Xin gửi đến ông những t́nh cảm quư mến nhất.

 

TRẦN ĐỨC THẢO

 

_________________

Chân Phương chuyển ngữ từ Alexandre kojève et Trần Đức Thảo: correspondance inédite. Présentation de Gwendoline Jarczyk et Pierre-Jean Labarrière. Genève = ISSN 1155-3219, số 2, 1990. Tr. 131-137.