ĐỌC THƠ BÙI KIM ANH
Thi tập Bắc lên ngọn gió mà cân (nxb Hội Nhà Văn, 2010) của nữ thi sĩ Bùi Kim Anh gồm 54 bài thơ vần điệu hoặc thơ tự do. Toát lên từ sáng tác này tính cách nhân hậu của một phụ nữ Á Đông thời đại, không chỉ làm tốt bổn phận người con, người mẹ và bà, c̣n ôm ấp thêm những ưu tư xă hội - văn hóa giữa thế sự đất nước ngổn ngang như một sân khấu lớn trên đó Ông Thiện Ông Ác là cặp đạo diễn của từng số phận VN. Cặp từ thiện ác thường hiện ra trong các bài thơ, phải chăng là biểu hiện cho nỗi ám ảnh của nhà thơ về t́nh trạng suy thoái của đạo lư và nhân cách?
chắc tại tôi không chịu lặng yên
trời trở gió lại trở ḿnh đau nhức
nghe thiên hạ thấy ḷng buồn bực
lại ngồi vặn vẹo những vần thơ
Cuối chiều dồn lại một làn mưa
Những vần thơ nặng suy tư, khái quát kinh nghiệm thành các câu ngạn ngữ
tàn ác và nhân hậu nhanh chậm cũng ra đi(Tương lai không định nghĩa); như ác thiện tồn tại cuồng quay(Chấp chới thinh không); cái ác cái thiện cùng chắp tay khấn lạy(12 tiếng cuối) …
Buồn phiền , bi quan ,cơn đau đến mỗi khi cầm bút(Bóng lưu trữ), lắm lúc cảm nhận tính phù phiếm của ngôn từ trước đồng bào đau khổ:
chỉ viết cho ḿnh bao cảnh sắc thờ ơ
khép câu thơ vào khoảng riêng buồn bă
viết ngàn lời cũng là vô nghĩa
bệnh tật và áo cơm lăn lộn ở ngoài kia
Muộn ngày cho thơ
Dù khó quay mặt tránh né bao chuyện bất b́nh, thi sĩ là một phụ nữ tay không . Khi xúc động từ tâm, BKA chỉ c̣n lời cầu nguyện:
cứ khoanh tay tạ lỗi với người
cứ chắp tay cầu bốn phương tám hướng
và câu thơ giăng vào lối cụt
ta lại trở về với thở than
Chiều nghiêng cửa nhà
Mối sầu nhân thế đưa chị đến tôn giáo, nhiều câu thơ mang âm hưởng kinh kệ, khói nhang cầu khấn, viếng chùa lạy Phật, thương khóc cô hồn, liệt sĩ vô danh…(Mời đọc chẳng hạn mấy bài thơ trích tuyển ở phần dưới:Con nam mô ǵ nữa; Trắng một bề nhớ thương;Gọi những cô hồn)…Triết lư nhà Phật lồng lộng trong mấy câu thơ giải mê như sau:
cái bóng của ta và cái bóng của ai
xin hăy cắt cho loằng ngoằng giải thoát
náu vào đâu kiếp sinh linh chật hẹp
dẫm bước chân nào cũng ngang trái quẩn quanh
Ta và bóng
Đời là bể khổ đă đành, thời sự lại c̣n bày thêm vô vàn điều trái tai gai mắt. Cái gọi là quê hương đă bị các thế lực trong ngoài soán đoạt, nhà thơ trở thành kẻ lưu vong tinh thần, ta là người khách trọ quê hương trả tiền pḥng( Giấc ngủ quê). Nhân chứng của bao thảm cảnh, chị chỉ có thể thốt lên lời ta thán trĩu nặng hoài nghi, lạy Trời biết lạy về đâu (Lạy Trời về đâu).
Ngay từ bài đầu, nhà thơ đă độc tấu một ngữ điệu vô vọng, tôi dành cho đời những câu thơ vô nghĩa…chẳng mang nổi ḿnh qua nhịp cầu khổ đau(Lời chiều hôm). Cái tứ này sẽ trở đi trở lại như một điệp khúc,len lách thơ giữa đời chật hẹp/mỗi ngày đo ḷng ḿnh con chữ nén ḷng ḿnh con chữ cứ bé lại/co thắt lại như thân xác mỗi ngày mỗi già nua(Tự nhiên đi lặng lẽ); cộng thêm tuổi đời chồng chất là những trang thơ xám lạnh,ta đă cũ và câu thơ đă cũ/ngă ḷng vào buốt giá đón xuân sang(Buốt giá đón xuân)…
Nhưng, như một nghịch lư, BKA vẫn bám vào lao động nghệ thuật như là cứu cánh ,viết cho riêng ḿnh những câu thơ không biết mỏi(Tương lai không định nghĩa), để tự an ủi dù chị rất tỉnh táo về khả năng hữu hạn của ngôn từ:
những câu thơ giải thoát một sinh linh
tôi giải thoát tôi bằng lời thơ ngắn ngủi
chẳng dành được ai đâu chỉ tự ḿnh an ủi
mất mát bao lần c̣n mất mát bao lâu
Giải thoát ngắn ngủi
Lạc vào cơi thơ có khác chi lạc vào cơi mộng, nữ thi sĩ có lúc buông lời nửa giác ngộ nửa tự trào:
ḍ dẫm tôi đi t́m con chữ
xếp lối men vào ư thơ
nắm phải tay ḿnh vỡ giấc mộng
nhặt đụng mảnh lời hư vô
Lời sớm mai
Và chị cũng không ảo tưởng nhiều về cái mốt đua nhau làm thi sĩ như một hội chứng buồn cười trong cái chợ chữ thừa mứa ngày nay:
và những người làm thơ cũng chẳng buồn đọc thơ nữa
dẫm vết chân ḿnh ta dẫm chân nhau
Bản thảo mắc nợ
*
Nhưng nhà thơ BKA vẫn mắc nợ trang thơ và những vần thơ. Có phải v́ câu thơ hôm qua cất giấu nỗi niềm xưa, sự sản cuối đời của chủ thể sáng tạo có ư thức về lịch sử bản thân, thấu hiểu rằng dưới độ dày của trải nghiệm vẫn tàng ẩn những viên ngọc hiếm?
câu thơ hôm qua xếp trong lưu trữ
lâu một lần mở ra lau bụi
lâu một lần về nỗi niềm xưa
hành hạ lời vạ vật đau xưa
Bóng lưu trữ
Nội tâm của người nghệ sĩ nằm ngoài không gian-thời gian vật lư. Tôi h́nh dung cơi miền ấy là ĐẤT THƠ cho cuộc hành hương đằng đẵng của các thi nhân. Người bàng quan vô cảm có thể chê trách bọn làm thơ là những kẻ loạn trí hay cuồng chữ; họ không thể ngờ rằng phép mầu của câu thơ có thể chắp cánh cho tâm hồn đang thao thức trắng đêm hay đắm ḿnh giữa mấy tờ bản thảo bay vút:
câu thơ nhẹ nhàng bay về thời thiếu nữ
hạt sương đêm thức nợ nỗi niềm
Giải thoát ngắn ngủi
Nếu bạn đọc nghĩ là người viết mấy lời nhận định này đă xưng tụng thái quá thi ca, xin các bạn chịu khó đọc những bài trích dẫn sau đây, đặc biệt là Đ̉ ƠI, THỨC DẬY BƠ VƠ, CẠN ĐÁY GIỌT ĐỜI, theo tôi là những tuyệt tác ngắn của loại thơ trữ t́nh, bất luận VN hay thế giới.
CHÂN PHƯƠNG
Cambridge, ngày 26 tháng 10, 2010
TRÍCH TUYỂN
mồng một hay là mười lăm
mỗi tối ngồi trước màn h́nh
xem thế sự ngó nhân t́nh mà hay
hôm nay mưa phố ngập đầy
hôm nay xe lại đâm ngay mấy người
lại tăng cao giá vàng mười
lại phiên họp lại có nơi sụt nhà
mỗi tối bao chuyện xảy ra
như gần mà lại như xa với ḿnh
xót thương cũng trước màn h́nh
bực bội cũng chỉ một ḿnh với ta
sớm ra chợ thấy nhiều hoa
hôm nay mồng một hay là mười lăm
mượn gió mà thề
chợ t́nh họp ở đâu em
cho chị theo bơ khát thèm bấy lâu
mờ sương chẳng thấy mặt nhau
th́ ta quờ quạng dăm câu với t́nh
mờ sương chẳng rơ đẹp xinh
chỉ bóng người với bóng ḿnh quện đôi
đến chợ chợ đă văn người
trao nhau một chút t́nh rơi vội vàng
của em chị chẳng chàng màng
của chị giờ đă lỡ làng đam mê
lên non mượn gió mà thề
mượn sương mà ước mà về tay không
bỏ làng lên phố ai ơi
bỏ làng lên phố v́ ai
luống rau để héo củ khoai để hà
bát cơm chan với quả cà
một gian trọ hẹp ép ba bảy người
bỏ làng lên phố đi thôi
bán mua chi cũng được mươi đồng tiền
mưa nhiều th́ dạt mái hiên
nắng nhiều th́ đội ưu phiền mà đi
nỗi quê
cánh đồng quê với cánh c̣
đưa tôi về với con đ̣ ḍng sông
chiều thưa thớt thả ước mong
gần xa nỗi nhớ long đong một ḿnh
cha cho một đấu tâm t́nh
mẹ cho tóc rối thân h́nh mỏng manh
một đời xa cội xa cành
bức tranh quê họa bức mành lưa thưa
à ơi câu ca ngày xưa
giờ ru cháu ngủ mà đưa ḷng về
nếu như phố gọi là quê
cánh diều giấy gấp mải mê nơi nào
trời cao hay thấp đầy sao
nỗi quê viết măi chẳng bao giờ đầy.
trắng một bề nhớ thương
một ngôi mộ ở ven đường
tháng năm không đặt bát hương để thờ
một ngôi mộ thật chơ vơ
không bia để biết bây giờ là ai
cuộc chiến th́ rơ là dài
hai bên núi biết sớm mai chiều tà
người ngă xuống địch hay ta
mẹ ơi tiếng gọi thiết tha ch́m dần
bao năm t́m mộ người thân
hồn chưa thoát khỏi cơi trần được đây
náu vào núi dựa vào cây
chốn xa hồn cứ lắt lay đợi chờ
để cho người chết bơ vơ
một thời t́nh nguyện bây giờ vô danh
một thời v́ cuộc chiến tranh
bây giờ dưới đất yên lành những ai
Luang Prabang chặng đường dài
bao ngày mai để ngày mai anh về
vẫn dành phần mộ nơi quê
hoa th́ vẫn trắng một bề nhớ thương
giấc ngủ quê
ta là đứa con gái sinh ra từ quê ngoại
iu ấp ḷng bà thành hai tiếng quê hương
kí ức tuổi thơ lục lọi bộn bừa
chỉ c̣n lại một lần tắm ao nhà năm mười tuổi
chỉ c̣n lại một lối gập ghềnh cỏ ướt dẫn đến mộ ông giữa cánh đồng ngút lúa
không c̣n ai người thân
ta là khách trọ quê hương trả tiền pḥng
lật mở mớ tóc xơa x̣a mảnh trăng thượng tầng thơng qua ô cửa
gío vẫn gió thoảng hương cau đầu ngơ
gío chia cho thời gian mùa lúa
đêm nay gom cho ta những chữ cái rời rạc ghép về hai chữ quê hương
mẹ gánh ta qua ḍng sông xưa chỉ có bến phà gánh ta đi trên con đường dài không đo cây số
nắng khô tuổi thanh xuân cạn kiệt lúc tuổi già
ta ở phố ḍng người xô vào bụi bặm
mỗi ngày tâm hồn mất đi yên lặng mỗi ngày vầng trán cày thêm rănh lo toan
sự kỳ diệu như hạt thóc nhỏ nhoi như lặng lẽ đêm nay trăng chiếu giấc ngủ quê êm ả
sự kỳ diệu cho ta vượt qua bản ngă yếu hèn cho nhịp sống không tuột xuống con dốc của ghét ghen và thù hận
những tứ thơ giăy đạp con nước sông quê thèm ầu ơ của ngày xưa xa ngúc ngoắc
ta là khách trọ quê hương trả tiền pḥng
con nam mô ǵ nữa
tóc bạc rồi con vẫn cần có mẹ
nắng pha sương nên nắng nhạt trên đầu
ai cũng bảo chết đi cho đỡ khổ
sướng dẫu tới đâu chỉ đau đớn nặng ḷng
nén nhang này con thắp tới mẹ không
quần áo bạc tiền đốt thành tro thưa mẹ
dẫu sướng khổ cũng kiếp đời sống thật
một cơi âm tiền của cũng khí âm
nơi mịt mờ có thật lẫn giả không
nam mô Phật con nam mô ǵ nữa
chắp giữa ḷng tay những nét đời ngang ngửa
đường đời nào sướng khổ hằn sâu
con chỉ muốn tin người mất mất hết rồi
bát cháo nhạt nhèo hạt muối chát t́nh nhẹ như hạt bỏng
hồn mẹ tựa vào đâu hay vẫn hồn đơn độc
hay vẫn dơi về cuộc sống kiếp thế gian
nén nhang này quện khói với người dưng
lúc mẹ xa con c̣n điều chưa nói hết
đời nhiễu nhương làm sao thấu được
xin cho thơ con để thoát nợ âm hồn
sao lại là lá thu rơi
đường Hà Nội mới thu sang
níu trời vẫn cơn nắng hạ
mùa đông bây giờ chưa đến
vay đâu ngọn gió se ḷng
khắc khoải nhịp cầu chờ mong
lạnh lùng vương qua khe cửa
sao lại là lá thu rơi
sao người lại đi không đợi
chiều của riêng ai đâu
hững hờ ru ngoài ngọn gió
đành mang t́nh vờ vĩnh vậy
đi theo mùa đông cuối trời
thức dậy bơ vơ
người ở cách ta một giấc mơ cách những ư nghĩ nỗi ngày len đến
chẳng c̣n khoảng trống để dành cho người nữa
chỉ những khe hẹp không đủ cho gió lách vào
khe hẹp của đôi lần chợt nhớ
ta đă quen sống với nỗi niềm của chồng con
24 nấc lẫn lộn thảnh thơi và mỏi mệt
ta đă quen là người đàn bà như bao người đàn bà giữa bữa ăn và giấc ngủ
lẫn lộn đôi chữ nghĩa t́nh
chót dại làm thơ để mở mắt cả trong mộng mị
một phút người xưa thức dậy bơ vơ
đ̣ ơi
ai gọi ta không gọi ḍng nước xuôi đ̣ sang ngang chèo ngược
ai xuống đ̣ không bên này bên kia băi lặng nắng xông xênh mắt chói bóng không người
cây gạo lùi sùi choàng thêm dáng đứng bông ḷa x̣a chẳng biết đón đưa
bến sông xưa thưa thớt đ̣ cḥng chành con nước
ai xuống đ̣ không bên ấy có c̣n ai trượt theo triền dốc
người xưa ơi gió đă ngả về chiều
ta t́m ǵ sông vẫn nước đ̣ chèo không thay dáng
bên này quán bên kia quán
lỡ chuyến sang ngang lỡ nhịp đời
đ̣ ơi năm bảy nhịp cầu đ̣ vẫn đón đưa
một dải đê lầm lụi
ta đợi ǵ triền cỏ hoang nở hoa hoang dại
biết gọi tên nào cho thủa đôi mươi
cạn đáy giọt đời
thả kí ức xuống ḍng sông
mắt sông đâu mà giọt cạn đáy giọt đời
quá khứ vơi đầy đầy vơi
đă bao giờ đau đến cạn cùng ḷng nước
sông Hồng ơi biết bên nào bến lở thuyền xuôi táp băi soăi soài
ước ǵ trở lại tuổi lên mười
ta và chiếc xe bé bỏng c̣ng nhau đến nhịp giữa cầu Long Biên chạy cuồng xuống băi
ước ǵ trở lại tuổi đôi mươi
ta và mối t́nh đầu sóng đôi cúi nh́n ḍng sông ngầu nước chảy
sông Hồng ơi mang đâu kỷ niệm của làng của phố mang đâu h́nh bóng mỗi tuổi đời
năm tháng vơi đầy đầy vơi
đă bao giờ cho ai thấy trũng sâu phù sa không chỉ là hạt cát
đă bao giờ phơi sương phơi nắng ḷng ḿnh
sao phải ước sông lững lờ cho thuyền ngược lên bến đợi
sao phải ước sông trở nước đến vặn ḍng khi tháng bảy tháng ba
sợ một ngày nào
ta có lỗi với những câu thơ của ḿnh
nặng nề buông lời lên trang trắng
nặng nề nhặt từ ngày đổ vào đêm găy ḍng thi tứ
ta có lỗi với cô đơn của mẹ của cha từ thủa lọt ḷng
ta có lỗi với lận đận của con khi không biết chọn năm sinh trai hay là gái
chữ nghĩa vặn thở dài với ta
trả cho cha mẹ ở nơi nào đây
chờ một ngày t́m về vô vọng
trả cho con hôm nay và mai mốt kư ức tráo trở đầu đuôi
cuộc đời bạc nhuộm đi lại bạc
giúp được ǵ cho những trái ngang chứa đầy oan khổ
thi tứ vẩn vơ chưa bán được một hào
có lỗi với thơ ta sợ một ngày nào
đêm cứ thức và thơ không về nữa
trang giấy trắng nguyên chờ b́nh minh
trang giấy trắng nguyên không vọng tiếng đêm
trang giấy trắng nguyên không phả hơi nồng nặc ngày
vần thơ đứt như cánh đồng nứt nẻ nứt nẻ gót chân làng quê trên phố chật người
không viết nổi cho ḿnh ta sợ một ngày nào
chỉ là chữ a b đánh vần trẻ nhỏ
chỉ là nghĩa gắn t́nh năm tháng
nh́n mưa rơi nh́n mồ hôi rơi lănh đạm
đọc trang báo mạng lướt qua người đẹp chân dài lướt qua trẻ bị xâm hại thờ ơ
chỉ hai chữ cái và một dấu nặng mà khiến ta bé nhỏ thêm c̣m cơi
ta sợ một ngày nào