hông muốn và không cần trở thành triết gia. Họ sẽ đến với triết học mỗi khi lâm vào khủng hoảng”. Thomas Kuhn

Nhận định phê phán có sức nặng hơn cả đến từ Thomas Kuhn (1922 – 1996), một môn đệ của Popper. Theo Kuhn, hầu hết mọi lư thuyết đều không hoàn chỉnh và đều có thể bị kiểm sai, trong trường hợp đó, chẳng lẽ tất cả chúng đều bị vứt bỏ hết? Sự thật không đơn giản như thế! Trong thực tiễn nghiên cứu khoa học, hiếm khi chỉ v́ bị kiểm sai trong một số ít trường hợp mà một lư thuyết bị vứt bỏ. Trái lại, khi một lư thuyết bị kiểm sai, không phải người ta lập tức đi t́m một giả thuyết khác, mà thường xem xét lư do tại sao nó lại bị kiểm sai. Một khi biết rơ lư do, người ta t́m cách điều chỉnh hoặc t́m những giải pháp gần gũi nhất để thay thế, và, kỳ cùng, mới đi đến chỗ vứt bỏ toàn bộ đề án hay cương lĩnh nghiên cứu. Thế nhưng, theo Kuhn, để làm như thế, nhà khoa học lại cần phải biết loại lư thuyết nào có thể phù hợp với sự kiện hơn, so với lư thuyết đă bị kiểm sai. Việc biết ấy đ̣i hỏi sự kết hợp giữa thủ tục kiểm đúng lẫn kiểm sai hơn là thủ tục kiểm sai đơn độc.

Thomas Kuhn đặt khoa học trong diễn tŕnh phát triển năng động hơn là trong một sơ đồ tĩnh tại. Chính kích thước lịch sử của khoa học giúp ta đến gần hơn với thực tiễn nghiên cứu, nhất là để có thể giải thích được những khủng hoảng và đột biến trong diễn tŕnh ấy. Ta sẽ gặp lại ông trong công tŕnh nổi tiếng Cấu trúc các cuộc cách mạng khoa học (bản tiếng Việt của Chu Lan Đ́nh, NXB Tri Thức, 2008), với khái niệm gây nhiều ảnh hưởng: sự biến đổi hệ h́nh. (c̣n tiếp)

Bùi Văn Nam Sơn - Minh hoạ: Hồng Nguyên