CẤY ÓC

 

Dựng lại một người đă chết là điều khó làm.

Vào đúng ngày giỗ năm ngoái của ông ngoại th́ tôi nẩy ra ư định dựng lại ông. ư tưởng này nằm ẩn sâu trong tiềm thức đă lâu, đến ngày giỗ chợt bộc phát như một tai họa không cách nào ngăn cản. Những ư tưởng có tính cách tai họa khi chúng ta không thể nào làm chúng biến đi, như một vết mực hay vết máu. Nhưng lần này, ư tưởng dựng lại một người chết, thoáng nghe có vẻ kinh dị, kỳ thực không có ǵ là mới. Tôi vẫn thấy đầy dẫy, trên đường phố, trong thư viện, pḥng triển lăm, nhất các rạp hát, những con người mới được dựng lại từ những bản sao. Không phải một, mà nhiều lần liên tục.

Dọc theo thế kỷ vẫn xảy ra những vụ dựng lại người chết, thoạt đầu để tưởng niệm, cuối cùng biến thành động mồ quật mả, một cách bất nhẫn và biếm nhục. Nhẹ lắm th́ hóa ra tṛ hề mua vui (những cuộc vinh danh lănh tụ, những giải thưởng nhân danh một nhà văn, những viện bảo tàng cho một tổng thống, những tượng đài cho kẻ sát nhân diệt chủng...) Tôi không thể để điều ấy xảy ra cho ông. Ông tôi - tác giả của 5 cuốn sách đă in, của nhiều cuốn sách chưa in, của ngàn bài phóng sự đă đăng báo. Ông tôi – một người dám nói và dám sống theo điều ḿnh nói, đánh đổi ngục tù và cái chết cho lư tưởng, công khai thách đố và chống đối bạo quyền... Một người như vậy xứng đáng được dựng lại nguyên bản, dựng lại theo đúng khuôn mẫu có thật, không chấp nhận một sai sót nào.

 

Vào tuần thứ ba của tháng 7 (các anh em Nguyễn Tường thường chết vào tháng 7, v́ họ gồm 7 anh em tất cả), tôi đă quyết định: Ḿnh không làm giỗ, v́ làm giỗ không thể dựng lại một người đă chết. Ngày giỗ chỉ là một dấu mốc tạm thời, một gợi nhớ vô vọng về tàn rữa của linh hồn trước vĩnh cửu thời gian. Dựng lại được người chết th́ vẫn tốt hơn đắp mộ hay thắp nhang cho họ. Muốn dựng lại một người đă chết th́ phải ngưng ngay việc làm giỗ, v́ càng làm giỗ th́ càng khiến người ấy chết nặng hơn. Mỗi lần giỗ là một tảng đá chồng lên mộ, xác nhận sự bất diệt của cái chết. Muốn dựng lại một người đă chết, việc trước tiên là phải công nhận: Người ấy đă chết. Rồi sau đó đi ngược lại cái chết, đi trở về thời gian đă sống.

                                         

&          

 

Khởi đầu mọi sự rất khó khăn v́ tôi không có đủ chứng tích hay tài liệu về ông. Nhất là ông chết năm 1948, mười ba năm trước khi tôi ra đời. Ông lại chết bên Tàu, và tôi sinh ra ở Việt Nam, điều này khiến việc dựng lại càng thêm phức tạp. Mộ ông theo lời kể của bà Nguyễn Tường Bách, đă bị đào xới dưới chế độ cộng sản Trung Quốc, hài cốt đă tan tác và thất lạc[1] (theo khoa địa lư dịch số th́ đây là điềm cực gở, xấu hơn cả chuyện quan tài bị rễ cây đâm ngang, hay nước lụt đẩy trôi ra đường). Hậu quả của chuyện mộ bị phát tán quả là khôn lường. Kể từ năm 1954 trở đi, biết bao đại họa xảy đến cho chúng tôi - kể cả chết chóc, ly tán trong gia đ́nh. Ngay cả danh tiếng ông cũng bị suy xụp đáng kể, một phần v́ những lời dèm pha, phần nữa là sức mạnh của một guồng máy chính trị đă biến ông từ một danh nhân thành kẻ tội đồ.[2]

Trong viện bảo tàng Văn Hóa, nơi dựng lại những danh nhân đất nước, c̣n bức tượng Hoàng Đạo đứng cao ngạo trong tư thế nghiêng ḿnh xuống, đôi mắt lộ vẻ xót thương những người nông dân nằm ngồi lẫn lộn dưới chân ông. Tựa đề bức tượng nhằm minh họa ư đồ của tác giả: Người Phú Hào và Lũ Dân Quê. Mỗi lần nh́n bức tượng, v́ tôi rất hay phải ra vào nhà Văn Hóa, tôi cảm thấy tức giận, gần như là xúc phạm. Xúc phạm thay cho những người dân quê v́ bị đặt nằm dưới chân Hoàng Đạo. Tại sao họ không thể đứng ngang hàng trong mắt người nặn tượng? Một bức tượng làm cẩu thả, lệch lạc kích thước. Toàn thể là một ngộ nhận, một cách nh́n phiếm diện, được dựng lên thành biểu tượng. Một việc làm thiếu trách nhiệm với công chúng thưởng ngoạn, tôi rùn vai nghĩ vậy, ước ǵ ḿnh có thể lấy búa đập vỡ nó đi.

 

&

 

“Chúng ta phải dựng lại Hoàng Đạo”, tôi bắt đầu nhồi nhét sứ mệnh này vào đầu những người trong nhà. Thoạt đầu ai cũng cho rằng ư kiến này quá táo bạo và quái gở. V́ chẳng mấy người c̣n lưu giữ kư ức về ông. Mẹ tôi là người duy nhất biết được tính t́nh của ông, những tính t́nh không một ai ngờ đến, như sợ máu, sợ giao thiệp, sợ tiếp xúc, sợ nói trước đám đông, sợ tất cả những ǵ nghiêm trọng. Vả lại, công việc này không dễ, v́ phải t́m lại văn bản của ông, những văn bản chưa in thành sách[3].

Để làm việc đó, tôi phải góp nhặt lại từ trong trí nhớ của những người c̣n sống (và đă bắt đầu già nua – như ông Nguyễn Tường Bách, mẹ tôi, cậu tôi, các chú bác bên ngoại...), những ghi chép c̣n lại trên giấy của những nhà văn đương thời, những sách vở cũ nát của những nhà phê b́nh văn học sử. Đáng lẽ tôi c̣n phải bay qua Paris, New York, ở trong thư viện quốc gia cả tháng trời để soạn và sao chép tài liệu. May thay, nhờ một giảng viên đại học nhận lời chụp, scan, và gửi qua điện thư mà tôi khỏi phải làm một chuyến đi xa như vậy.

Tôi c̣n dựa vào lời nói của một người đă chết, những lời nói c̣n ghi lại trên trí nhớ lờ mờ của tôi, về một người chết trước ḿnh. Nhiều người sẽ nghĩ rằng đó là lời của những nhà báo đàn em[4]. Những lời nói ấy kể là đáng tin cậy. Cũng như sau này nhiều người sẽ tin vào lời nói của tôi, khi tôi đă chết đi rồi, v́ chẳng c̣n ai kiểm chứng được.

 

&

 

Tôi bắt đầu vẽ một bản đồ tưởng tượng dựa vào những dấu mốc ngày tháng trong cuộc đời Hoàng Đạo. Một bản đồ bắt đầu từ địa chỉ 18 & 18 bis đường Lư Thái Tổ (tức đường Amiral Courbet) Hà Nội; đến các ṭa án rải rác khắp nước An-nam, quay ngược lại ṭa báo Phong Hóa, Ngày Nay. Một dấu mốc màu đỏ nối từ sở Liêm Phóng Hà Nội đến khu an trí Vụ Bản, kéo sang trụ sở bộ Kinh tế thời chính phủ liên hiệp. Một đường vẽ khúc khuỷu vượt biên giới Việt-Hoa dẫn đến Hội nghị Hương Cảng, Côn Minh, Bạch Hạc động, Quảng Châu... Bản đồ kết thúc ở một nhà ga xe lửa, một nghĩa trang thê lương, trên một vùng đất đồng không mông quạnh.

Trên bản đồ ấy, một con đường nối từ số 80 Quan Thánh đến ga Thạch Long được đặt tên là đường Tứ Ly, sau năm 1936 đổi thành đường Hoàng Đạo. Con đường ấy so với các phố cổ Hà Nội th́ dài lắm. Cũng dài như khi nối kết toàn bộ những bài báo Hoàng Đạo viết trong mười năm trời (tôi đă tính nhẩm được 300,000 ḍng chữ in một cột, hay là 4 ngàn cột báo, hay là một cột báo dài 2 cây số). Một trong những con đường dài nhất, trong lịch sử.

 

&

 

Pḥng nh́ Pháp vừa gửi cho tôi một cái hộp sắt nhỏ, đựng móng tay và móng chân Hoàng Đạo. Một tặng vật bất ngờ. Th́ ra sau khi lột móng, họ không vứt đi phi tang mà lại cất trong hộp sắt suốt ba năm tra tấn, và sau đó lưu trữ trong hồ sơ mật suốt sáu mươi năm c̣n lại. Tôi đọc lướt qua xấp hồ sơ viết bằng tiếng Pháp, giấy đă ṃn thành bụi, trang đầu tiên dán tấm h́nh chụp năm 1941, tóc hớt ngắn đeo số tù trên ngực. Thời đó ông c̣n là một thanh niên mạnh mẽ rắn rỏi, nh́n tôi bằng ánh mắt ĺ lợm, môi mím chặt thách đố, đúng phong cách tù chính trị thời thuộc địa. Tất cả những chi tiết ấy khiến tấm h́nh cực kỳ sống động, mỗi lần nh́n tôi đều kiêng nể dè chừng. Người chụp h́nh hẳn phải là một tay nhà nghề, chụp được tính cách nguy hiểm và ngạo nghễ, chụp được sự phẫn uất câm lặng của người tù, chụp được cả áp lực của người tù lên người chụp.

Cách tŕnh bày móng trong hộp cũng từa tựa những vỉ móng bột bây giờ trong kỹ nghệ “làm neo”. Khác với móng tay tuy quánh máu khô đặc màu nâu nhưng vẫn c̣n nguyên h́nh dạng; móng chân vênh, dúm dó và sứt mẻ, dưới là những ghi chú ngày tháng khác nhau. Th́ ra mỗi lần tra tấn họ chỉ bóc đi một cái móng, một cái thôi. Họ lột từ từ, với tất cả nghệ thuật điêu luyện, nhích từ li từ tí, ngưng lại, rồi lấy dao nậy tiếp, để khuếch đại cái đau và sợ hăi đến cực điểm. Đến cái móng cuối cùng th́ cái đau đă được ghi vào kư ức. Một kư ức vĩnh viễn. Đến độ sau này chỉ nh́n, hay nghĩ tới chữ “móng”, là cảm giác đau lập tức ùa đến khiến người ấy bật tiếng thét thất thanh. Có người đă hóa điên, không phải v́ cái đau tra tấn lúc đó, mà là cái đau tái diễn sau này, liên hồi trong trí nhớ.

 

&

 

Trong cuốn Tự Điển Danh Nhân Văn Hóa do nhà xuất bản Việt Nam ấn hành, Hoàng Đạo mang khuôn mặt người chết nằm trong quan tài: mụ mị, sưng phù, vô hồn và giả tạo, được trang điểm kỹ càng. Những người thực hiện hẳn đă sửa chữa lại từ tấm h́nh in trong cuốn Bùn Lầy Nước Đọng ngày xưa (một việc làm phản nghệ thuật). Họ làm sáng trưng một nửa mặt vốn ch́m trong bóng tối, vẽ lông mày phải cao hơn bên trái, tô mắt đen kịt như một hồ mực, và đồ màu son đỏ choét lên môi. Tôi không hiểu v́ sao người ta không chấp nhận nửa mặt tối kia. Tấm h́nh đẹp nhờ phần ch́m khuất, như một người đang vừa đi vừa trải cái bóng đàng sau bước chân. Đột nhiên, một lúc nào đó, tất cả những cái bóng được vẽ thêm chi tiết, màu mè, cho đến khi chúng mặc quần áo, có mặt mũi, trở nên giống y người thật. Tôi đă nh́n thấy những h́nh người hóa hai, một đứng một nằm trên đường phố, như những cặp sinh đôi dính nhau ở chân. Y hệt một đoạn phim ma quái tôi đă xem hồi nhỏ.

 

&

 

Đầu tháng 9 th́ thư viện quốc gia Hà Nội gửi cho tôi một thùng lớn đầy những bài phóng sự của ông, những tài liệu đăng báo trong thời gian 1935 đến 1940. Trong một lá thư gửi cho người nhận (là tôi), người quản thủ thư viện viết:

“Chúng tôi rất tự hào đă làm tốt công việc bảo quản những bộ óc của danh nhân nước nhà. Về mặt này chúng tôi làm tốt hơn khâu nhà xác bệnh viện. Bệnh viện là nơi chứa thịt và máu. C̣n thư viện là nơi lưu trữ óc, một h́nh thức tồn tại cao hơn hẳn sự tồn tại của hơi thở và sự sống (...)

Việt Nam ta có truyền thống cấy óc như một dạng văn hóa, cũng không cấm đoán việc cấy các phôi thai. Nhưng v́ các cuộn năo đă nhiễm độc chất cực nặng, tuyệt đối cấm dùng óc này để cấy lên thành óc khác (...) [5]

Trong tương lai, nếu ông/bà cần thêm óc, chúng tôi rất vui ḷng nhận thêm đặt hàng...”

“Hàng” đây là một thùng gỗ h́nh dạng như cái áo quan thu nhỏ, thể tích khoảng một thước khối, in chữ Hàng Việt Nam - Chất Lượng Cao và đóng dấu ĐĂ KIỂM TRA. Tuy rất cảm động v́ điều ḿnh mong đợi đă đến kịp thời, t́nh huống trở nên khôi hài do chuyện bao b́. Nhất là v́ nó giống cái áo quan, mà áo quan lại là cách chơi chữ xỏ xiên của Hoàng Đạo mỗi lần diễu các ông quan.[6]

 

&

 

Người ta có thể chạm vào quá khứ, chạm vào lịch sử, chạm vào bí ẩn. Như cách tôi chạm vào những tờ báo (trong thùng gỗ là một linh hồn bị giam giữ đă lâu - hơn nửa thế kỷ, một linh hồn chống đối và đam mê dữ dội, một linh hồn không chịu khuất phục số mệnh - dù một số mệnh đến sau cái chết).

Cho đến lúc đó, tôi vẫn tin rằng chuyện đi ngược thời gian là khả thi. Cũng như việc xây dựng lại người chết là có thể, để cứu văn một điều đă xảy ra, và xảy ra sai lầm. Nhưng những điều t́m thấy và đọc được sẽ làm thay đổi suy nghĩ của tôi.

Dẫu sao tôi cũng may mắn t́m được những bài viết chưa hề công bố, chưa được đăng báo, thỉnh thoảng kèm theo ghi chú của ông, viết bằng bút tích sắc và nghiêng, chữ cứng và thoáng. Tôi đă dùng máy scan lại và in ra những trang dưới đây:

 

Ghi chú của Hoàng Đạo

trang 1 

 

ghi chú 1: Đừng tin rằng đây là lời nói của tôi. Hăy kiểm chứng lại. Cũng đừng tin vào một gia phả bất di dịch, truyền từ đời này sang đời khác, như một xác ướp. Nếu như kư ức gia phả tiếp tục suy giảm, hay biến dạng, th́ cũng không phải điều bất hạnh.

 

ghi chú 2: Người ta nên sống bằng cách đi tới tương lai. Đừng dựng lại một người đă chết.

 

 ghi chú 3: Hăy bỏ quên Hoàng Đạo. Bỏ quên ngay từ trong ḷng gia đ́nh. Sự quên lăng sẽ đến vào ngày giỗ mỗi năm, khi trên bàn thờ vẫn c̣n tấm ảnh chụp năm 30 tuổi, khi trên kệ sách và những nhà sách vẫn c̣n vài tác phẩm quen thuộc trưng bày. Một cái chết được trưng bày, nói như thế đi. Dù chết là một cách vượt qua giới hạn thân xác, dù chết là một cách kéo dài linh hồn, không cái bóng nào cứ dài ra măi vào lúc hoàng hôn.

 

ghi chú 4: Trong suốt thời gian làm báo, Hoàng Đạo đă dựng lên nhiều vụ án. Khi Hoàng Đạo chết rồi, hẳn thiên hạ sẽ đem Hoàng Đạo ra xử án lại. V́ vậy Hoàng Đạo viết sẵn những ḍng này, gọi là Hậu Trước Vành Móng Ngựa.

Người đời sau sẽ nhớ tới Hoàng Đạo dưới hai thái cực, và cách nhớ sẽ vô cùng phức tạp. Đó là điều Hoàng Đạo muốn.

 

   

 

 

trang 2 - Hậu Trước Vành Móng Ngựa

 

Nh́n Xuống 1

 

Nh́n lên, nh́n xuống hay nh́n ngang đều có thể là phạm tội. Một người có tội không bởi cách họ nh́n, mà bởi cách người ta nh́n họ. Hoàng Đạo đang bị đưa ra ṭa về tội nh́n xuống. Đây là lần đầu tiên người miền Trung và Nam đ̣i xử Hoàng Đạo (c̣n ở miền Bắc th́ những người cộng sản đă thi hành án từ lâu). Hôm đó ra ṭa c̣n một số nhà văn, cùng độc giả. Gia đ́nh Hoàng Đạo không ai có mặt.

 

Ông Chánh án - Ông có nhận tội của ông không?

Hoàng Đạo (mặt hăy c̣n hốc hác v́ vừa ở tù ra) – Tội ǵ?

Ông Chánh án (mỉa mai) – Ông c̣n khéo vờ...Ông bị buộc vào tội  “nh́n xuống”, ông c̣n chưa biết?

Hoàng Đạo (mỉm cười) – Tôi không hiểu? Nh́n xuống mà là có tội?

Ông Chánh án (cũng mỉm cười) – Chứ c̣n ǵ nữa? Ông có nhận đă viết Con Đường Sáng không?

Hoàng Đạo (gật đầu) – Vâng. Tôi viết chung với ông Nhất Linh.

Ông Chánh án (gật gù, ra dáng hiểu biết) – Ông Nhất Linh th́ để cho lịch-sử xử.[7] Hôm nay ṭa chỉ xử ông thôi. Theo nguồn tin của các nhà nghiên cứu th́ trong Con Đường Sáng ông lấy tên là Duy, tuy ông trá h́nh nhưng lừa được thế nào người đọc.

Hoàng Đạo – Nhưng Duy là một nhân vật. Tôi viết tiểu thuyết chứ có viết nhật kư đâu mà ṭa bảo Duy chính là tôi.

Th́ ra vậy. Nhưng ông Nguyễn Văn Xuân lại không nghĩ vậy, cứ khăng khăng Hoàng Đạo đă mắc một tội rất lớn, tội “nh́n xuống” của Duy. Ông Nguyễn Văn Xuân ra khai, cầm trên tay một chồng sách, lẫn bản thảo để làm bằng chứng.

Nguyễn Văn Xuân (giơ tay thề)– Tôi nói có sách mách có chứng, chính ông Vũ Ngọc Phan đă bảo thế, trong quyển Nhà Văn Hiện Đại.

Đoạn ông dở sách ra đọc: “Cái khuynh hướng thương xót người nghèo của Hoàng Đạo vẫn c̣n là cái khuynh hướng của người phú hào nghiêng ḿnh xuống hạng thấp kém ḿnh.”

Ông Chánh án (nh́n bị cáo, ra vẻ băn khoăn, không hiểu sao thương xót người nghèo mà lại thành ra có tội) – Người ta bảo thế, ông nghĩ thế nào? Câu ấy có đúng không?

Hoàng Đạo (b́nh tĩnh) – Ông Vũ Ngọc Phan chưa đọc hết những thứ khác tôi viết. Ông ấy tưởng những thứ kia cũng giống hệt Con Đường Sáng. Có nghĩa là tôi đă viết cả ngàn quyển Con Đường Sáng. Rồi ông ấy lấy hành động của nhân vật gán cho tác giả. Nếu phê b́nh dễ thế th́ tôi cũng muốn làm nhà phê b́nh lắm. C̣n tất nhiên truyện tôi viết ra, văn tài hay hay dở th́ các nhà phê b́nh cứ việc phê b́nh, nếu quả thực họ có tài năng và kiến thức để phê b́nh.

Ông Chánh án (chế diễu) – Ông biện bác giỏi lắm, thảo nào người ta bảo ông là chuyên viên ‘đấu kiếm một lưỡi’[8]. Nhưng có người lại không nghĩ như ông.

Quả vậy. Ông Nguyễn văn Xuân đang có những ư tưởng rất mới và độc đáo về ông Hoàng Đạo. Ông nhất quyết phải tŕnh ṭa và công chúng đi xem.

Nguyễn Văn Xuân (buộc tội ) – Ông ấy chính là Duy. Mà Duy là phú hào, là giai cấp bóc lột, là thanh niên tiểu tư sản trụy lạc, theo chủ nghĩa cá nhân nông cạn và hời hợt. (chỉ vào Hoàng Đạo) Ḷng thương người của ông ấy là giả nhân giả nghĩa. Bao nhiêu sách vở đă minh xác như thế rồi. Tôi c̣n bằng chứng cả đây.

Ông Chánh án (vui mừng) – Nếu có bằng chứng th́ tốt quá. Ông đưa bằng chứng ấy cho ṭa đọc, xem tên sách và tên người viết.

Nguyễn Văn Xuân (đưa cho ông chánh án) – Tất cả đây. Ông sẽ thấy người ta mạt sát Hoàng Đạo, và mạt sát đúng như thế nào.

Ông Chánh án (lẩm nhẩm đọc) –  Từ Phong trào Duy Tân đến Tự Lực Văn Đoàn, Hoàng Đạo và Con Đường Sáng[9]. Tác giả là ai? À, Nguyễn Văn Xuân. À, ra tất cả đều là sách của ông. Thảo nào mà ông dùng làm bằng chứng. Thế th́ tiện thật.

Tiện th́ rất tiện. Nhưng khổ nỗi v́ bằng chứng bên nguyên cáo đưa ra là do bên nguyên cáo sáng tạo, thành thử bị coi là không đủ giá trị, hay chỉ có giá trị như lời tố cáo.

V́ một lư do không rơ, ông Hoàng Đạo không được quyền có trạng sư, và những nhân chứng của ông Hoàng Đạo hôm ấy đều bị mật thám bắt đi tù cả, nên ṭa băi, hẹn tuần sau sẽ xử tiếp. Thành thử ông Hoàng Đạo có nh́n xuống hay không, và nh́n xuống nghĩa là ǵ, nh́n xuống có lỗi thế nào, th́ vẫn là bí mật. Muốn hiểu th́ phải đọc ông Nguyễn Văn Xuân.

 

 

 

 

 

 

trang 3

    Nh́n Xuống 2

 

Ṭa xử tiếp vụ án Hoàng Đạo nh́n xuống. Hôm ấy các ông toàn quyền, thống sứ, các ông nghị và các ông chủ tư bản cũng có mặt để kiện Hoàng Đạo về nhiều tội khác. Đúng là họa vô đơn chí. Bị cáo vốn hay mỉa mai châm chích nên bây giờ đang bị luật nhân quả phản hồi. Trong cử tọa hôm ấy, nhiều người x́ xào bảo nhau:

- Ai bảo đ̣i phá đ́nh, ai bảo diễu thần làng, ai bảo dám xem tế lễ là tṛ đùa.   Thánh vật đấy. 

- Ai lại đi diễu nhạo cả Diêm Vương lẫn Khổng Tử bao giờ.

- Lại c̣n đụng đến động Tân Dân nữa.

- Lại dám phạm thượng các quan lớn nữa.

Ông Chánh án (vẻ hào hứng v́ sự có mặt của những nhân vật cực kỳ quan trọng) – Các ông cũng kiện ông Hoàng Đạo về tội nh́n xuống phải không?

Ông Toàn quyền (dơng dạc) – Ông ấy bảo nếu mẫu quốc không giao quyền tự trị lại cho dân An Nam th́ nhục cho văn minh nước Pháp. Rồi ôâng ấy bảo tôi thi hành chế độ mộ phu tức là dung túng chế độ nô lệ trá h́nh. [10]

Ông Thống sứ Châtel (lưỡng lự v́ không hiểu tội nh́n xuống là ǵ) – Tôi không biết ông ta có nh́n xuống không, nhưng cách nh́n của ông ấy khinh người lắm. Ông ấy đ̣i tôi bỏ thuế thân và các thứ quan thuế khác, tôi bảo c̣n sớm quá, thế là ông ấy bảo tôi bất công, bóc lột và bần cùng hóa dân An nam. Dân An Nam quả thật đă bần cùng đến cực điểm, c̣n làm sao mà bần cùng hơn nữa được.

Ông Toàn quyền Brévié (lại dơng dạc)– Ông ấy xuyên tạc ư tôi. Tôi chỉ nói tŕnh độ và tư cách báo giới ở xứ này c̣n hèn kém lắm, đó là một sự thật. Thế mà ông ấy dám bảo là tự do ngôn luận dưới quyền tôi th́ biến tướng. Dám bảo tôi là vặt lông cắt cánh con chim tự do.[11]

Vừa nói ông vừa nhún vai, như thể chuyện cắt lông chim là cực kỳ vô nhân đạo. Việc gán hành vi ấy cho ông là một sự xúc phạm không thể nào tha thứ.

Một tiên cáo nữa là chủ mỏ than, một người Pháp béo tốt, tướng mạo phương phi, đúng tác phong của một nhà đại tư bản. Trông mặt mà bắt h́nh dong th́ ông không  phải người xấu bụng. Ông bị Hoàng Đạo vu oan, ông đâu có thiếu lương tâm như thế:

    “Tôi không trả tiền tai nạn lao động v́ các công nhân họ mưu mô lắm. Họ tự chặt tay chặt chân để đ̣i lănh tiền bồi thường.[12] Nhưng tôi không nói họ rủ nhau tự sát để lănh tiền làm ma[13]. Đấy là ông ấy vu cáo cho tôi.”

Hoàng Đạo (giọng diễu cợt) – Th́ chỉ có cách tự sát họ mới hưởng được tiền của họ. Không tiêu được ở dương trần th́ tiêu ở âm phủ vậy.

Ông Chánh án (nh́n bị cáo) – Thế nào, ông có nhận các tội vừa kể không?

Hoàng Đạo – Tôi có viết bài đả kích thật, nhưng không phải công kích cá nhân. Tôi chỉ công kích việc làm của các ông ấy thôi. Cũng như phê b́nh các ông nghị hay quan trường hay các đồng nghiệp, mục đích là để cho tiến bộ, không phải để d́m người. Tôi giữ lễ độ của người có giáo dục, mai mỉa sâu sắc đến đâu cũng vẫn có thể ở trong sự lễ phép được.[14]

Các ông nghị (đứng cả dậy, nhao nhao phản đối) – Ông ấy chỉ căi lấy được, không có số báo nào mà ông ấy không chế diễu chúng tôi, bảo chúng tôi chỉ biết gật,  chết xuống âm phủ vẫn gật, không đại diện cho dân, không phải là dân biểu.

Ông Chánh án (đùa)– Quái, các ông không phải dân biểu th́ c̣n ai làm dân biểu được nữa. Việc ǵ mà phải tức?

Một ông nghị – Nhưng ông ấy bảo chúng tôi là chính phủ biểu ạ.

Cử tọa cười rộ lên, đến ông chánh án cũng phải nhếch mép một cách kín đáo.

Ông Chánh án (nh́n bị can, lấy giọng nghiêm khắc) -  Ông có biết nhạo báng người khác là phạm tội nh́n xuống không? Ông đă phạm tội nh́n xuống với các ông Nghị viên, ông Thống sứ, ông Toàn quyền. Đó là một điều bất kính. Ông chỉ được quyền nh́n xuống với những hạng người thấp kém hơn ông thôi. Như nông dân, như thợ thuyền, như phu đồn điền chẳng hạn.

Hoàng Đạo (cố căi) – Nhưng tôi có nh́n xuống đâu? Tôi chỉ dùng tự do ngôn luận để chất vấn chính quyền. Tôi chỉ t́m cách bênh vực những người khốn khổ.

Ông Chánh án (gằn giọng) –Thế là ông nh́n xuống rồi! Nh́n xuống có nhiều cách lắm ông không biết à? Mà ông có nh́n xuống hay không cũng không quan trọng. Cái quan trọng là người ta bảo người ta nh́n thấy ông nh́n xuống.

Vụ án nh́n xuống lại phải hẹn đến tuần sau, v́ có nhiều người đ̣i ra làm chứng tiếp cho Hoàng Đạo. Người ta cũng biết những vụ án như thế xử rất lâu, có thể kéo dài hàng thế kỷ. Nhiều khi đă xử xong rồi, lại phải đem ra xử lại. Những vụ án làm hao tốn nhiều giấy mực, nguyên tắc, lư lẽ và nước bọt. Cũng có người bảo đó là cách tốt nhất để trở nên bất diệt.

 

 

Nh́n xuống 3

 

Hôm ấy bị can trông mệt mỏi và già hẳn, mới có vài tuần mà già đi cả hàng chục tuổi. Má hóp, râu để lởm chởm, thần sắc suy nhược rơ rệt. Nghe nói bị can mới bị choáng váng rồi ngất đi v́ bệnh tim. Bị can đă bị ngất đi bốn lần cả thảy, một lần ở ṭa báo, một lần lúc tra tấn, một lần lúc đứng mặc niệm với chính phủ liên hiệp, một lần nữa trên toa xe lửa tốc hành ngang trấn Thạch Long. Tất cả những lần ngất đi ấy đều đúng vào giờ Hoàng Đạo.

Ông Chánh án – Thế nào, hôm nay ông đă khỏi hẳn chưa? Và ông có nhận tội nh́n xuống không? (phàn nàn) Khổ quá, biết đến bao giờ tôi mới thôi hỏi ông câu ấy?

Hoàng Đạo (bám vào thành móng ngựa v́ chóng mặt) –  Tôi không nh́n xuống. (thành thực)V́ mệt tim mà nh́n xuống dễ bị chóng mặt lắm. Tôi thích nh́n thẳng hơn. Với ai cũng thế, với vua, với ông toàn quyền, với triệu phú hay với dân quê. Ṭa nên phạt tôi về tội nh́n thẳng th́ hơn. Tôi  sẽ đưa bằng chứng để cho toà đỡ mất th́ giờ.

Ông Chánh án (b́nh phẩm) – Ông có tật hay nói mỉa, tật ấy đă gây cho ông vô số kẻ thù mà ông c̣n bỡn được. Vụ án này cũng do chính ông gây ra cả. Gọi nhân chứng ra đây.

Một nhân chứng quan trọng hôm ấy là ông Vu Gia, một nhà văn, nhà báo và nhà biên khảo. Một người có tấm ḷng và nổi tiếng công tâm. Để ra làm chứng, ông đă phải soạn nhiều cuốn sách công phu, lại phải đọc hơn mười năm báo Phong Hóa và Ngày Nay cộng lại.

Vu Gia (giơ tay thề) - Tôi đă nói rồi và tôi phải nói lại: báo Ngày Nay vào cuộc đấu tranh với chính quyền để dành cơm áo cho dân cày, họ có tấm ḷng với những người cùng khổ, chứ không phải họ đóng vai “những nhân cách cao thượng nghiêng ḿnh xuống lũ dân quê đói khổ đáng thương” như nhiều người nói.[15]

Ông Chánh án (châm biếm) – Ông có bằng chứng ǵ không? Xin ông đừng mang chính sách ông viết ra làm bằng chứng như ông Nguyễn Văn Xuân nhé.

Vu Gia (nghiêm nghị) – Thưa ông, tôi có mang theo những chứng cớ giá trị nhất trong lịch sử để giúp cho vụ án được công bằng.

    Ông đem tŕnh ṭa một thùng gỗ nhỏ h́nh dáng từa tựa cái áo quan. Trên thùng có in triện Hàng Việt Nam - Chất Lượng Cao và đóng dấu ĐĂ KIỂM TRA. Theo lời ông th́ tất cả óc của Hoàng Đạo nằm trong ấy. Ông Chánh án mở thùng nhón lấy một quyển ở trên cùng, quyển Bùn lầy Nước Đọng.

    Vu Gia (vẻ dơng dạc tự tin) – Thưa ông, tôi nghĩ điều cần thiết để xử Hoàng Đạo cho công minh là phải đọc hết những ǵ Hoàng Đạo viết. Mà để đọc hết những chữ trong cái thùng này phải mất ít ra là một tháng. Mong ṭa để đến tháng sau hăy xử.

Nhưng ông Chánh án cố nhiên là không muốn đọc. Ông chỉ liếc qua các chương sách, rồi tủm tỉm cười thú vị như đă t́m ra chân lư:

“Bằng chứng đây rồi. Ông là trí thức thành thị mà lại đi viết về tệ nạn thôn quê.

Chẳng nh́n xuống th́ c̣n là ǵ nữa? Tang chứng rành rành chối làm sao được? Ai bảo ông bênh vực họ, t́m cách cứu vớt họ, rồi lại c̣n đ̣i ‘giáo dục họ đến ánh sáng của sự văn minh nữa’ (gằn giọng). Bút sa gà chết. Tôi nói thật: chỉ riêng cái tựa sách Bùn Lầy Nước Đọng cũng đủ kết tội ông rồi.

Đoạn ông gấp sách lại, quẳng vào thùng:

“Tôi có lời thành thực khuyên ông, nếu có viết th́ tránh đừng đá động ǵ đến dân quê nữa. Nguy hiểm lắm. Chính trị cả đấy.

Rồi với giọng ôn tồn pha lẫn thương lại, ông Chánh án an ủi bị can rằng nh́n xuống là tội mà cũng không hẳn tội. Tùy người, tùy lúc, lại tùy thời nữa. Thôi th́ ông Hoàng Đạo cứ kiên nhẫn chờ đợi, sẽ có lúc được xử lại. Mười năm, hai mươi năm, năm mươi năm nữa biết đâu. C̣n nếu chẳng may ông Hoàng Đạo chết v́ bệnh tim th́ đành chịu. Bản án ấy sẽ là chung cuộc, một bản án đời đời.

V́ ai cho người chết cái quyền được nói?

 

 

&

 

trang 4

ghi chú 5: Không ai muốn đời đời đứng trước vành móng ngựa.

(...)

ghi chú cuối cùng: Người chết không có quyền chọn tư thế để quay lại cuộc đời. Đó là đặc quyền của người sống trên người đă chết.

 

&

 

Thời gian đọc tất cả chữ trong cái thùng gỗ ấy, tính ra là hơn một tháng, đúng như lời ông tiên đoán về một tương lai sau cái chết của ông.

Lại sắp đến ngày giỗ, trời u ám và tôi không có đủ thời gian để làm công việc dựng lại người đă chết. Không bao giờ đủ thời gian để đi ngược về quá khứ, v́ quá khứ mênh mông quá. Tôi buồn bă như thể đánh mất một điều quư giá, đồng thời nhẹ nhơm như thoát khỏi gánh nặng. Vả lại ông đă dặn đừng dựng lại làm ǵ. Có lẽ ông sợ cách dựng lại của tôi sẽ biến ông thành một h́nh dung quái dị:  một người cùi cả móng tay lẫn móng chân, thỉnh thoảng lại ngất đi v́ tim đập chậm. Một người nửa mặt tối đen như phim âm bản. Một người chưa rơ h́nh dạng. Một người với bộ óc phát tán, thất lạc, nằm trong những nghĩa địa bị khai quật vô tội vạ, những lịch sử được viết lại một chiều dưới cách đọc của người không muốn đọc.

 

&

 

Chúng tôi vẫn chơi tṛ đưa đám vào ngày giỗ của ông. Một ngày giỗ lớn trong họ, nhà đầy người, và những người lớn đều bận rộn, để mặc trẻ con muốn làm ǵ th́ làm. Chúng tôi lúc đó từ 5 đến 11 tuổi, luôn luôn căi vă tranh giành nhau quả trứng cúng trên bàn thờ. Trong lúc người lớn ăn cỗ và chuyện tṛ thù tạc, chúng tôi rủ nhau ra vườn làm đám ma, đắp mộ và khóc than thảm thiết. Đứa nào khóc lâu nhất sẽ thắng cuộc và được ăn trứng luộc. Bên cái huyệt (giả) ngoài vườn, có một bông hoa vạn thọ, một ít trái cây, một chai nước ngọt, và tất nhiên quả trứng luộc mang từ bàn thờ xuống.

Đến lúc làm lễ th́ chúng tôi khựng lại. Nên chọn nghi lễ nào cho ông? Chúng tôi không biết nên theo đạo ǵ, đạo Phật hay đạo Chúa, đạo Khổng hay đạo Hồi? V́ con người hay phải bám vào một thứ tôn giáo để thực hành niềm tin; chúng tôi nhân danh tất cả mọi tôn giáo, mọi thượng đế để cầu nguyện cho ông được mồ yên mả đẹp. Có một lần tôi khóc rất lâu, khóc măi trong khi những đối thủ đă bỏ cuộc. Không hiểu chính tôi làm tôi khóc hay ông đă linh thiêng xui khiến. Nhưng tất nhiên một đám tang rất cần có nước mắt, nên tôi khóc trong một nỗi buồn dễ chịu. Không bao giờ tôi quên được lần khóc đó (ước ǵ những lần khóc trong đời đều như thế).

Sau khi làm lễ, chúng tôi xây mộ cho ông, thay thế cho cái mộ bên Tàu đă bị phá hủy. Mộ chỉ là một cái hộp giấy trong đựng mấy quyển sách. Nhưng có mộ vẫn hơn không. Đối với những đứa bé, đây mới chính là mộ thực, đụng chạm được bằng tay và xây dựng bằng chất liệu rất dư thừa: tưởng tượng. Mộ này giá trị hơn những xương cốt mục ră, hơn những bia đá cẩm thạch, hơn những long mạch đế vương. Mộ này là óc, là tinh thần, là linh hồn c̣n sót lại và c̣n tươi sống. Chúng tôi xây mộ với hy vọng óc ấy không bị hủy hoại, óc ấy sẽ được cấy lên trong những óc khác, những óc chưa suy tàn, óc của chúng tôi, chẳng hạn.

Bia mộ viết bằng chữ ǵ, một đứa hỏi. Chữ Tàu nhé, như mộ ông Nhất Linh ở Hội An, như những mộ theo truyền thống Nguyễn Tường ở Cẩm Giàng, cho đồng bộ và tiện việc. Nhưng chúng tôi không biết viết chữ Nho. V́ ông đă chủ trương theo mới, nên mộ của ông cũng nên hoàn toàn theo mới. Không chút do dự[16], chúng tôi viết nguệch ngoạc những ḍng quốc ngữ như sau:

 

mộ của ông

nhà báo – nhà văn

sinh năm 19XX – chết năm 19YY

 

Một nấm mồ sơ sài, nhưng bao la, không giới hạn thời gian. Những đứa bé không nhớ năm chết và năm sinh của người trong mộ. Chẳng để làm ǵ. Đằng nào người ấy cũng chết rồi, và sẽ c̣n chết măi, vào ngày giỗ.

 

Đặng Thơ Thơ