Rốn và nữ quyền

Rốn là vết thẹo đầu tiên trong đời.

Vừa lọt ḷng mẹ, bác sĩ cắt sợi nhau nối đứa bé với mẹ rồi cột lại. Vài ngày sau cuống rốn rụng đi, để lại một vết sẹo mà chúng ta gọi là lỗ rốn. Khoa học đă xác nhận, cũng như chỉ tay hay dấu chân, không có lỗ rốn nào giống lỗ rốn nào. Mỗi lỗ rốn là duy nhất cũng như mỗi con người là duy nhất.

Không có hai lỗ rốn giống nhau.

Không có hai vết thẹo giống nhau.

Không có hai nỗi đau giống nhau. 

ư nghĩa của rốn sâu sắc, cô độc, và đau thương là thế.

Đấy là suy nghĩ của tôi lúc nhận lời chụp h́nh rốn cho tạp chí Thơ. Nếu có ai mở tạp chí Thơ trang 141 sẽ thấy h́nh rốn của tôi, do chính tôi chụp, trong một khung suy nghĩ hết sức nghiêm chỉnh và nghệ thuật. Đầu óc tôi lúc ấy hoàn toàn trong trắng, không bị một ư nghĩ tục tĩu nào làm vẩn đục.

Rốn vẫn là đề tài trong những tư duy tranh luận về triết học hay thần học. Các nhà thần học đến nay vẫn chưa nhất trí với nhau về cái lỗ rốn đầu tiên của loài người. Người ta có thể sinh ra thiếu tay chân, thiếu một bộ phận nào trong cơ thể, nhưng chẳng ai sinh ra mà không rốn. Rốn là điều kiện cần để chào đời về mặt sinh học. Theo kinh thánh Thiên Chúa Giáo và kinh Torah của dân Do Thái, ông Adam là người đàn ông đầu tiên của nhân loại. Đức Chúa Trời nặn ông ra từ đất sét. Ông Adam không có cha mẹ là người, nên ông chắc chắn không phải lọt ḷng từ bụng mẹ. V́ thế ông không có nhau và cũng không thể nào có rốn.

Cái rốn trở thành câu hỏi triết học. Như chuyện quả trứng và con gà, rốn có trước hay người có trước?

500 năm trước những họa sĩ đă đụng phải vấn đề này khi nhận lời vẽ tranh cho nhà thờ. Để chọn con đường dễ dăi, nhiều người đă vẽ hoa lá, cành cây che đi chỗ rốn của Adam. Nhiều người cho Adam vắt tay ngang rốn để khỏi đụng chạm đến giáo điều tín ngưỡng. Nhưng những họa sĩ can đảm như Raphael hay Michelangelo đă cho Adam một cái rốn hẳn hoi. Michelangelo c̣n vẽ cái rốn Adam trên trần nhà nguyện Sistine ở Vatican, nơi những người thờ phụng và Đức Giáo Hoàng dễ nh́n thấy nhất. Cho đến bây giờ nhiều người giảng đạo trên đài c̣n lên án Michelangelo là vô đạo đức và bất xứng, không đáng được sơn nhà ngoài chứ đừng nói đến sơn trần giáo đường. Tôi kính phục sự can đảm của những nghệ sĩ này. Trong một phút bồng bột tôi đă nghĩ: can đảm là yếu tố đầu tiên của người nghệ sĩ.

Người Hy Lạp có cách nói “omphaloskepsis” hay “omphaloscopy”, nghĩa là “contemplating one’s navel as an aid to meditation” - chiêm ngắm lỗ rốn của ḿnh để mà thiền định. Những thầy tu Hy Lạp ở núi Athos c̣n dùng Hesychasm, một phương pháp đặc biệt để chiêm nghiệm lỗ rốn hầu đạt được giác ngộ trong suy tưởng.

C̣n người Việt Nam đă nghĩ ǵ về rốn? Khi nói “nơi chôn nhau cắt rốn” là nói đến cội nguồn thiêng liêng hay ràng buộc về huyết nhục. Tôi không biết cuống rốn của tôi hiện giờ ở đâu, nhưng mẹ tôi th́ biết. Nhiều người mẹ đă nâng niu giữ cái cuống rốn của con chung với những cái răng sữa đầu tiên của nó. Cái cuống rốn ấy, cái mẩu da khô dúm nhăn nheo ấy là bằng chứng và biểu tượng cụ thể nhất của một điều vô h́nh, khó nói, nhưng luôn luôn gây xúc động mạnh mẽ như t́nh mẫu tử.

Bởi thế, lên website Talawas đọc những bài viết về t́nh dục lẫn nữ quyền đem lỗ rốn làm bia nhắm (target), những người nh́n rốn một cách nghiêm túc sẽ bị sốc. Lên Tạp chí Thơ nh́n h́nh mông đít trưng bày cùng h́nh rốn, họ cũng sốc. Đối với tạp chí Thơ nơi chủ xướng phong trào Rốn trong bối cảnh mang tính cấp tiến và b́nh đẳng - rồi lại đem Rốn ấy đặt trong một bối cảnh mông đít; hay dùng thân thể phụ nữ (có cả rốn) vào những tṛ đố vui giải trí, th́ e rằng thiếu lương thiện hoặc thiếu tôn trọng với những cộng tác viên. Một tṛ đùa đi quá lố sẽ dẫn đến những phản ứng cực đoan, phản tác dụng từ phía người đọc cũng như người viết.

Từ đó, trong bài “Một nền Văn Hóa v́ Đực và Phục vụ cho Đực”, người viết Nguyễn Trần Khuyên đă lợi dụng thời cơ để phát động một kiểu đấu tranh nữ quyền hẹp ḥi và bảo thủ, nhằm phê phán và bịt miệng những nhà thơ/nhà văn nữ. Trong toàn bài, ngoài cách nói thiếu tôn trọng và ngạo mạn như gọi các tác giả là “một lũ người”, “kém cỏi và không có bản lĩnh”, “biến ḿnh thành nô lệ một cách ngốc nghếch”, và “thiếu kiến thức về nghệ thuật trầm trọng”..., c̣n là những phát biểu cực kỳ phản nữ quyền. Chẳng hạn:

“Chúng ta không thể nhầm lẫn việc các cô các bà phơi rốn phơi mông, đua nhau đăng tải những h́nh ảnh thụ dâm và đụ điếc trong văn chương của ḿnh là sự ‘tự do dục tính’, v́ cái mà các bà cho là tự do chỉ phục vụ cho cái nh́n qua ổ khóa của đực tính.”

Và:

 “những thằng đàn ông đang vừa trố mắt đọc thơ truyện của các chị vừa cười (v́ nó thấy chưa “ép-phê” lắm), hoặc thủ dâm (cho những đoạn đàn ông thấy “tới”).”

Hoặc:

“Nhận định việc phơi rốn phơi mông và thủ dâm trước đám khán giả đực rựa đang thở hổn hển trước trang giấy (như các chị đang làm) vẫn chưa phải là thái độ của hậu nữ quyền, v́ các chị vẫn chưa đặt cái tôi của ḿnh ở VỊ TRÍ CAO NHẤT.”

Ở đây có nhiều điểm rối, không kể đến kiểu kết án hàm hồ và phủ nhận rất thiếu lương thiện đối với sáng tác của các (1) nhà văn/nhà thơ nữ viết về t́nh dục mà không phơi rốn, (2) các nhà văn/nhà thơ nữ viết về t́nh dục có phơi rốn mà không phơi mông, và (3) các bà các cô nói chung không phải nhà thơ/nhà văn đă phơi cả mông lẫn rốn (những người này tôi tôn trọng quyền tự do của họ, tôi không dám nói là họ thiếu ư thức về nữ quyền, biết đâu họ c̣n nữ quyền triệt để hơn tôi).

Thứ nhất, đây là so sánh theo kiểu bất lương văn chương t́nh dục nữ với hành động thủ dâm hay gợi dục. Không đọc văn bản, không căn cứ vào một hệ quy chiếu thẩm mỹ nào để thẩm định văn chương mà chỉ nói khơi khơi th́ những phê b́nh ấy không có giá trị.  Tôi tin rằng khi viết, các nhà thơ/nhà văn nữ thật sự đă đặt họ vào VỊ TRÍ CAO NHẤT để nói lên những điều họ muốn nói và cần nói. Không v́ nguy cơ bị đàn ông cười nhạo, công kích, hay thủ dâm, hay điên lên mà sục cặc (a) mà họ tự tước bỏ quyền tự do sáng tác của họ. Cũng không v́ sợ bôi nhọ hay kiểm duyệt mà họ đầu hàng trước sức ép của những phong trào độc tài phản nữ quyền. Họ viết về t́nh dục không phải để “khỏa thân hay thủ dâm cho đàn ông thỏa cơn thèm.” Điều đáng buồn là ngoài Nguyễn Trần Khuyên c̣n có những người viết phê b́nh hay nhận định văn học chỉ dùng một thứ “hệ quy chiếu t́nh dục” để đánh giá tác phẩm. Trong bài “Nhận diện một số nhà văn Việt đầu thế kỷ 21” (Hợp Lưu 81) Nguyễn Văn Lục đă gây cảm tưởng ông chỉ lùng đọc những đoạn viết về làm t́nh hay miêu tả những bộ phận sinh dục, tách những đoạn ấy ra khỏi ngữ nghĩa của văn bản, trích dẫn vài ḍng trong từng truyện chỉ để chứng minh một cách thô thiển rằng “đề tài trổi bật của các nhà văn hiện nay là thế giới của tính dục, của những rung động da thịt, những ham muốn khát khao nguyên thủy...” (b), bất kể nội dung tư tưởng trong những truyện ngắn đó là ǵ. Có t́nh dục trong truyện, không có nghĩa là truyện đó chỉ viết về t́nh dục. Truyện kể ở ngôi thứ nhất xưng “tôi” không nhất thiết là tự truyện. Truyện viết về t́nh dục có nhân vật xưng “tôi” không có nghĩa là “tác giả say sưa, phấn khích, hoang dại, mất chủ động như thể chính ḿnh trong cuộc” (c). Không những đồng hóa tác giả với nhân vật, Nguyễn Văn Lục c̣n cho rằng họ viết về t́nh dục trong những cơn hứng t́nh, hoàn toàn không kiểm soát được mạch truyện, ng̣i bút, văn chương, kỹ thuật. Đấy là một nhận xét buồn cười và nông cạn. Nhà văn/nhà thơ không tự giới hạn trong kinh nghiệm của riêng ḿnh. Họ c̣n có khả năng và nhu cầu viết bên ngoài ḿnh, bên ngoài nghiệm sinh cá biệt của ḿnh. Viết là một quá tŕnh tổng hợp nhiều yếu tố – giữa cảm thụ, kinh nghiệm, học hỏi, quan sát, suy luận với hư cấu và sáng tạo. Phụ nữ viết về t́nh dục là một nỗ lực triệt để, có ư hướng, nhằm thể hiện tự do sáng tác, b́nh đẳng giới tính, và quyền được nói về kinh nghiệm của chính ḿnh một cách trung thực nhất, thay v́ để đàn ông nói dùm ḿnh. Viết về t́nh dục là một lựa chọn sáng suốt, có ư thức, trong cuộc đấu tranh quyết liệt dành tự do dục tính cho phụ nữ.

Điểm rối thứ hai: phơi rốn khác mà phơi mông khác, đừng gán ghép quàng hai thứ ấy với nhau. V́ mông không phải là rốn, h́nh dáng lẫn chức năng cũng rất khác nhau. Bảo chuyện chuyện hở rốn là phục vụ cho đực tính nghe cũng không xuôi. Chuyện hở rốn bây giờ đang là mốt thịnh hành, đấy là thời trang không kỳ thị tuổi tác. Ra đường mà xem, lên truyền h́nh th́ thấy. Đàn bà con gái mặc áo hở rốn, đeo thêm cái khuyên vàng là chuyện vừa thời trang vừa thẩm mỹ, vừa là h́nh thức văn hóa. Chẳng có ǵ là sai cả. Bỏ qua những ư nghĩa cao siêu về văn chương hay thần học, hay triết học -  th́ nó là một bộ phận để đeo trang sức nếu muốn, như lỗ tai hay lỗ mũi, như ngón tay hay ngón chân... Nữ trang cho rốn cũng kiểu cọ và đa dạng chẳng thua nhẫn hay bông tai hay khuyên ṿng. Người ta mặc áo hở rốn là v́ thích mặc, chứ chẳng phải v́ mục đích thu hút đối tượng đàn ông dâm đăng hay là khiêu khích những đầu óc hẹp ḥi cổ hủ. Nếu bảo chỉ phục vụ cho đực tính th́ người viết đă loại trừ không thương tiếc khả năng chiêm ngưỡng vẻ đẹp của người phụ nữ dành cho phụ nữ. Đàn bà cũng biết chiêm ngưỡng vẻ đẹp của người cùng phái vậy, cũng thích ngắm nhau vậy, đâu phải ai cũng có tính ghen tuông đố kỵ những người trẻ đẹp hơn ḿnh?

Người đời có những ngộ nhận về rốn do cái nh́n thiên lệch trong quan niệm cổ điển, chứ cái rốn không phải và sẽ không bao giờ là bộ phận sinh dục cả. Dù có đặt rốn trên một trang nhà cạnh những mông đít như tạp chí Thơ, hay cắt và dán cạnh nhau như Nguyễn Trần Khuyên đă làm, th́ mông đít bề bộn ấy cũng chẳng cách nào đồng hóa được rốn. Ở đây tôi không có ư chỉ trích hay bảo vệ tạp chí Thơ, nhưng rốn chỉ là rốn, và rốn không có chức năng t́nh dục. Về khoản này ngoài âm hộ, dương vật, hay hậu môn th́ môi lưỡi hay bàn tay c̣n được việc hơn là rốn. Một đầu óc bệnh hoạn th́ nh́n cái ǵ cũng có thể liên tưởng ra chuyện tục. Nh́n h́nh chụp những bàn tay cũng có thể nghĩ đến chuyện thủ dâm, nh́n h́nh chụp những đôi môi cũng sẽ nghĩ đến chuyện oral sex. Nghe th́ buồn cười nhưng kiểu liên tưởng ấy c̣n có cơ sở hơn là suy diễn rốn.

Hơn nữa nói về rốn như thế e động chạm quốc thể người Ấn Độ, v́ phụ nữ Ấn mặc trang phục hở bụng hở lườn, cái sà rông đối với họ cũng trang trọng nghiêm chỉnh như cái áo dài đối với người Việt Nam. Trong những cuộc thi hoa hậu thế giới, các thí sinh mặc bikini hở rốn th́ họ không đủ ư thức về nữ quyền? Họ mặc bikini là để phục vụ cho đực tính? Nói chung, đàn bà thích xem thi hoa hậu hơn đàn ông. Nếu việc ấy chỉ để “phục vụ cho đực” th́ chẳng lẽ các khán giả nữ đă bị đực hóa hay biến ra lesbian cả? Xem những cuộc thi hoa hậu là một bữa tiệc cho nhăn quan của cả đàn ông lẫn đàn bà. Ưa chuộng vẻ đẹp là chuyện b́nh thường. Chúng ta vẫn đôi khi thiên vị người này hơn người khác chỉ v́ bề ngoài của họ, đấy là chuyện rất người. Đôi khi chúng ta cũng thiên vị màu da này hơn màu da khác, đấy cũng là chuyện rất người.

Tôi e rằng cũng có thứ nữ quyền biết phân biệt màu da, biết thiên vị da trắng hơn da màu. Khi những người trong nhóm Nguyễn Trần Khuyên chấp nhận chuyện Madonna và nhiều nghệ sĩ người mẫu Hoa Kỳ sử dụng thân thể họ như là một cách thức tiêu thụ sản phẩm văn hóa - và cùng lúc cấm đoán những nhà thơ/nhà văn nữ xác định quyền tự chủ về thân thể họ; th́ nhóm Nguyễn Trần Khuyên đang chủ trương một thứ nữ quyền ǵ? Đấy là thứ nữ quyền chấp nhận và bênh vực việc làm của phụ nữ da trắng khi họ “đốt áo ngực, tự do phơi bày thể xác, kêu gọi sự tôn vinh xác thịt”, cùng lúc cấm đoán những quyền tự do tương tự của phụ nữ Việt Nam, kết án đó là “tṛ chơi vô ư thức”, trong một luận điệu cực đoan, thiếu cơ sở, và rất thiếu công bằng. Nếu vào website Belly Button Bonanza (http://belly.buttons.tripod.com/), sẽ thấy vô số h́nh rốn của các ca sĩ, minh tinh, người mẫu Tây Phương như Christina Aguilera, Jennifer Love Hewitt, Anna Kournikova, Mandy Moore, Kate Moss trong những thời trang thể thao, mùa hè, du lịch; trong những tư thế tự nhiên có, gợi dục có... Nếu dùng lập luận của Nguyễn Trần Khuyên, th́ những người phụ nữ ấy hở rốn cũng để làm nô lệ cho đàn ông? Không. Họ đang xử dụng h́nh ảnh họ, nhân dáng họ, tiếng tăm họ để đạt được những mục tiêu về thương mại, quảng cáo, những hợp đồng, và khẳng định chỗ đứng của ḿnh. “Món hàng bán đi, c̣n tôi th́ ở lại”, siêu người mẫu Cindy Crawford đă phân biệt rạch ṛi giữa những sản phẩm mang h́nh dáng cô và chính bản thân cô. Một mặt, h́nh ảnh của những phụ nữ nổi tiếng này trở thành hàng hóa tiêu thụ trong nền kinh tế thị trường. Mặt khác họ không phải là hàng hóa, không phải là sản phẩm, không phải là nạn nhân. Họ là người làm chủ sản-phẩm-h́nh-ảnh họï. Trong sở hữu chủ đó họ có quyền quyết định thân thể họ như là nguồn lợi tức, hay đầu tư, hay điều kiện trao đổi có lợi trên thị trường tư bản. Bằng cách đó họ đă xác nhận và thực hiện quyền tự do cá nhân triệt để cho phụ nữ đối với thân thể ḿnh. Quyền làm chủ thân thể của ḿnh, v́ ḿnh, cho chính ḿnh trên mọi b́nh diện kinh tế, xă hội, chính trị, văn hóa, nghệ thuật, t́nh dục - kể cả giải phóng, tận hưởng và thăng hoa thân xác.

Tôi muốn trả lại cho lỗ rốn những ư nghĩa đích thực của nó. Nhưng e rằng qua vụ này, cái rốn vô t́nh đă trở thành biểu tượng của nữ quyền Việt Nam, một cách hơi muộn màng. Phơi rốn vốn là chuyện tự nhiên đă trở thành hành động can đảm như việc Michelangelo vẽ rốn trên trần nhà thờ. Bảo rằng hở rốn là hư hỏng th́ e cũng khó nói như che rốn lại th́ chính chuyên. Chính chuyên hay đồi trụy không nằm ở đó. Cái nguy hiểm nằm ở chỗ khác. Ở chỗ phản nữ quyền sẽ mang lỗ rốn trở về thời trung cổ, thời đàn ông cấm đàn bà hở rốn. Và ngày nay vào thế kỷ 21 th́ đàn bà cấm đàn bà hở rốn. Cái nguy hiểm cũng nằm ở chỗ gắn liền rốn với mông. Tôi xin lỗi v́ đă phải lập lại. Chúng ta, đàn ông hay đàn bà, ai cũng c̣n trinh cái lỗ rốn cả.

(a)Mượn chữ dùng của Kiệt Tấn, trong bài “Sục Cặc Trước Bàn Thơ” đăng trên diễn đàn Talawas.

(b) & (c) trích “Nhận Diện Một Số Nhà Văn Việt đầu Thế Kỷ 21” của Nguyễn Văn Lục – Hợp Lưu 81 tháng 2&3/2005