Để không c̣n “Bất đồng Ngôn ngữ” giữa những người cùng mẹ.

(hay “Mẫu Tính” sẽ giúp chúng ta có một tiếng nói chung? )

1. Sự diệu dụng và ngộ nhận của Ngôn Ngữ.

Mỗi sáng nh́n một lượt các tin tức khắp nơi trên thế giới có lẽ các bạn thấy bên cạnh những t́m ṭi để nâng cao cuộc sống con người th́ máu vẫn c̣n đổ ở nhiều nơi v́ khá nhiều ngộ nhận xuất phát từ chính kiến, niềm tin và cả từ sự không thấu hiểu nhau khi “bất đồng ngôn ngữ”.

Cái chết và sự tàn phá lẫn nhau v́ ḷng tham ác, sân hận (sân si, thích gây sự + hận thù)và ganh ghét nhau xảy ra khắp nơi bất kể nước đó giàu hay nghèo, văn minh cao thấp, văn hóa rộng hẹp nông sâu và người đó dùng loại ngôn ngữ nào để trao đổi. Nếu trái đất là một bà mẹ th́ hẳn ngày mỗi ngày bà phải đau đớn lắm v́ những vết thương gây ra trên cơ thể bà và trên cơ thể những đứa con của bà do chính chúng nó gây ra.

Khi c̣n là một học sinh, v́ viết một vở kịch, từ một học sinh thi vào trường đổ đầu, tôi đă bị đưa ra Hội Đồng Kỷ Luật và bị đuổi học. Trong vở kịch đó tôi đặt vấn đề: “Chưa chắc những người lớn tuổi hơn ta, thầy ta đă đưa ra những chân lư cho cuộc sống”. Cũng có nhiều giáo sư và bạn học của tôi ủng hộ tư tưởng đó. Họ đă bỏ học để ủng hộ tôi và bản án đuổi vĩnh viễn đă đổi thành đuổi một tháng.

Bài học ngay từ đó là: Ngôn Ngữ là một cái ǵ rất diệu dụng và rất dễ gây nên sự ngộ nhận.

2. Để giảm bớt ngộ nhận giữa những người cùng ngôn ngữ.

Mỗi quốc gia đều có một số vấn đề nhậy cảm của nó. Đặc biệt đất nước của tôi, nơi có câu chuyện mở đầu cho một dân tộc là cặp vợ chồng Việt đầu tiên, sau khi có với nhau 100 đứa con đă phải chia tay nhau, chồng đem 50 con xuống biển, vợ đem 50 con lên núi.

Cùng một Ngôn Ngữ Việt, nhưng không hiểu nhau là chuyện b́nh thường. Chúng tôi thường nói đùa với nhau khi có ai đặt vấn đề về Việt, phải hỏi kỷ xem Việt nào? Việt Bắc, Việt Nam, hay Việt Trung, Việt Kiều hay Việt Cộng , Việt gian?

Tôi muốn kể ở đây, một trải nghiệm nữa về một mẫu diễn có thể hiểu theo nhiều cách.

Những khi đi một ḿnh, tôi thường diễn lại những vai ḿnh đă viết, dựng hay diễn để một kiểu nào đó bằng một cách gián tiếp, giúp người xem có thể hiểu hơn một Việt Nam nói chung và một sân khấu miền Nam đầy phức tạp và nhậy cảm.

Một trong những cảnh tôi xử dụng là một người mẹ phải bỏ con trong chiến tranh để cứu sinh mạng của cả ngh́n người. Đă có ít nhất năm cách nh́n khác nhau với trích đoạn này.

- Ở những vùng quê, khán giả phải chèo ghe, đốt đuốc đến coi, những phụ nữ khóc v́ thấy cuộc đời đầy hy sinh của chính họ trong đó.

- Một nam khán giả trẻ ở Mỹ xem trích đoạn đó với chín trích đoạn khác do một ḿnh tôi diễn th́ đề nghị đàn ông Việt Nam đừng xem Minh Ngọc diễn v́ anh nh́n thấy lời tố cáo sự vô trách nhiệm của đàn ông Việt Nam trong đó.

- Khi diễn ở một hội nghị phụ nữ trong sân khấu ở Manila, những tiết mục của Việt Nam được cho là mélodrame.

- Một người Việt ở Mỹ th́ đề nghị tôi đừng diễn cho sinh viên Mỹ xem v́ văn hoá Mỹ không chấp nhận mẹ bỏ con v́ bất cứ lư do ǵ.

- Một phụ nữ Việt ở Mỹ chưa được xem nhưng đă kết luận rằng tôi đă tôn vinh một người phụ nữ về sau làm chủ tịch hôi phụ nữ ở Việt Nam với mục đích tuyên truyền cho chế độ hiện hành.

Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu c̣n khoảng vài chục cách nh́n khác với trích đoạn đó.

Ngay chính tôi, khi nh́n lại những điều ḿnh làm, tôi c̣n có những cái nh́n khác nhau th́ không trách chi những người khác.

Đôi khi tôi nghĩ, người mẹ ấy chính là tôi, dù tôi chưa một lần sinh nở và sẽ không bao giờ c̣n được hưởng hạnh phúc làm mẹ, nhưng đứa con ấy có khác nào những tác phẩm của tôi, trong định mệnh khắc nghiệt của đất nước, đôi khi chúng tôi phải bứt đi núm ruột của ḿnh liệng đi, mặc t́nh sống chết giữa băo loạn bụi đời.

Chỉ có một điều chắc chắn, khi sáng tác, tôi đă thành thực với điều ḿnh làm.

Thích ứng để tồn tại nhưng vẫn không được trá ngụy, phải chăng đó là đặc tính của dân tộc tôi ?

Hăy h́nh dung một dân tộc có những người cha mẹ sớm chia ĺa như thế, nay trong nước đă vở oà ra trên tám mươi triệu dân. Rồi trong thiên niên kỷ qua, chúng tôi đă có khoảng 1.000 năm bị nước lớn phương Bắc tràn qua ảnh hưởng, khoảng 100 năm người Pháp vào xắn chúng tôi làm ba khúc Bắc, Nam, Trung. 1975, cái giá cho một Việt Nam thống nhất là nhiều sai lầm lẫn thù hận đẫy đưa mấy triệu người Việt trôi giạt ở nước ngoài. Rồi cũng chính mấy triệu đó đă có những đóng góp ngược trở về quê xưa nhiều tài sản vật chất lẫn tinh thần không nhỏ. Ở trong nước, hơn ba mươi năm hoà b́nh này chúng tôi đă phải đối diện với hai kẻ thù vô h́nh là cái Nghèo cùng cái Dốt (và hai cái này cọng lại dễ trở thành cái Ac).

Nếu không có một cái nh́n rộng ḷng của một phụ nữ, là con cháu của một bà mẹ tổ quốc đă từng rứt từ trong tử cung của ḿnh trăm đứa con liệng ra trăm hướng- th́ những hận thù, gieo oán của chính chúng tôi sẽ triền miên vạn kiếp không thôi.

3. “Mẫu Tính” hay con đường thứ ba để hiểu được và được hiểu:

Có nhiều người cho là văn hoá nước tôi (cả đàn ông lẫn đàn bà) nghiêng về Am Tính, nhẹ phần lư trí mà nặng phần t́nh cảm, mang tính cách nghiệp dư hơn là chuyên nghiệp, nhiều lĩnh vực chịu ảnh hưởng của văn hoá của nước ngoài hơn là tự phát nội sinh.

Tôi thích khái niệm “Mẫu tính” hơn là Am tính.

Khi bạn bị sống trong một ngôi nhà có quá nhiều chính kiến chỉ mong giải quyết bằng thù hận và vỏ lực, quá nhiều những đứa con muốn yêu mẹ bằng cái cách riêng của ḿnh. (càng có nhiều quyền, tiền và súng trên tay, họ càng muốn “độc quyền” yêu và bày cho những người khác kiểu yêu mẹ sao cho giống hệt cách họ đang yêu bà mẹ tổ quốc chung đó mà thôi)

Bạn là một “nghệ sĩ”, lại là một nghệ sĩ phụ nữ, Ngôn Ngữ của bạn không thể là súng dao đối chọi với súng dao, nhưng bằng trái tim người mẹ, cần phải mài sắc Ngôn Ngữ của ḿnh để dạy con, để bảo vệ con và cả bảo vệ ḿnh với con - những đứa con có thể giết ta. Mà tác phẩm đó cũng là con của ta thôi. Và cũng không được quên, những điều ta đang sáng tác đây c̣n v́ những ruột thịt có miệng mà không nói được.

Phải, tôi thường tự nhủ ḿnh, hăy sáng tác v́ những người không nói được. Đó là những người đă chết oan khuất ở một xó biển núi tối tăm nào đó, những người bị giam cầm mất tự do, những người đang sống mà như đă chết, những đứa trẻ của các thế hệ sau chưa được sinh ra.

Theo tôi, những đồng dạng nam giới cũng sẽ có được Ngôn Ngữ tràn đầy “Mẫu tính” này nếu bên cạnh tài năng của lư trí, họ c̣n có được trái tim mẫn cảm và tầm nh́n khoáng đạt hơn của một người mẹ giàu tinh thần bao dung, trách nhiệm mà bây giờ đa phần đàn ông đều rất thiếu.

Cho đến hôm nay, t́nh cờ lại trôi giạt vào nghề ngiệp đầy nguy hiểm này, số lượng tác phẩm tôi được giải thưởng trong nước khá nhiều nhưng số tác phẩm gặp khó khăn, phải sửa đổi, thậm chí bị ngưng luôn cũng không phải là ít. Trong một bài phỏng vấn với tựa: “Tôi cám ơn những kẻ ghét ḿnh” tôi đă nói, như những bà mẹ thương những dứa con bất hạnh của ḿnh, tôi phải yêu hơn những “đứa con” bị cắt mũi, chặt tay và thậm chí bị chết trong trứng nước. Điều đáng nói là đa số những người trong Hội đồng kiểm duyệt ít khi có cùng chung Ngôn Ngữ với những người làm nghệ thuật. Nhưng nếu không nhờ sự không chịu thấu hiểu của họ chưa chắc tôi đă t́m ra một con đường thứ ba đầy khó khăn và thú vị. Nếu theo đường số một, khăng khăng giữ ư ḿnh, tác phẩm sẽ bị cấm, không đến được khán giả( là những người mà nếu không có họ tôi đă không sáng tác). Con đường thứ hai, cắt xén tác phẩm theo ư của Hội Đồng th́ đó không phải là con của tôi nữa. Muốn tác phẩm không bị cấm và tôi không bị mất ḿnh, tôi phải suy nghĩ sao để có một con đường thứ ba.

Ví dụ, tôi có một vở kịch tên “Sau cái mặt cười”, trong đó nhân vật chính là Bạch, có khả năng đọc được những ư tưởng trong đầu người khác. Ai cũng muốn có anh ta trong tay để giúp họ, cô dâu muốn kiểm tra chú rể yêu ḿnh hay yêu tiền của ḿnh, người cha sắp chia gia tài cũng vậy, bon xấu th́ muốn dùng anh ta trong mục đích xấu. Bạch trốn vào nhà thương cũng bị mọi người vào đó truy lùng khiến anh phải trốn tiếp. Sau cùng, chúng đe doạ tính mệnh mẹ của anh để buộc anh phải ra mặt. Đoạn cuối vở kịch, bọn xấu có Bạch trong tay nhưng anh bị câm. Chín người trong Hội đồng kiểm duyệt đồng ư cho vở ra nhưng chỉ có một người thấy ư định của tác giả là : “ Những ai biết quá nhiều phải câm miệng lại” . Ông đề nghị vở chỉ được cấp phép nếu tôi bỏ chi tiết Bạch bị câm vào cuối vở. Cuối cùng, tôi đă cho Bạch nói một 1 chữ và vở được kư giấy. Nếu là các bạn, các bạn chọn chữ ǵ?

Câu hỏi này tôi đă hỏi nhiều với những sinh viên. Có người nói:No!, người chọn:Why, Stupid, Crasy.. Tôi chọn Mẹ! (Trong tiếng Việt, tùy cách phát âm, bạn có thể hiểu đó là tiếng kêu người mẹ thân yêu hay tiếng chửi tục khi ban không thể dùng Ngôn Ngữ b́nh thường để nói chuyện được nữa.)

4. “Mẫu tính” ảnh hưởng tràn sang những lảnh vực khác?

Đến với những lảnh vực khác trong cuộc sống bằng tính mẫu này, riêng ở đất nước chúng tôi, dân tộc chúng tôi, tôi tin rằng cái Ac, ḷng Tham sẽ giảm nhiều. Khi ấy người ta sẽ biết cách sống hơn, bớt sân si ganh ghét và gây hấn với nhau hơn, biết hy sinh hơn, biết cho hơn, biết tự hỏi sẽ làm ǵ cho mẹ và con của ḿnh hơn là đ̣i hỏi những người thân yêu ấy phải chết đi cho ḿnh được sống.

Một biên kịch nước ngoài, sau khi quan sát t́nh h́nh Điện Anh nước tôi đă nói đùa:

- Một đất nước đă chiến thắng hai cường quốc là Mỹ và Pháp như Việt Nam không ngờ nay lại đại bại trước các nước Châu Á như Hàn Quốc, Trung Hoa trên mặt trận Điện Ảnh..

Năm 2004, vở “Giữa hai bờ sương khói” của tôi có cho thấy một số lớn tuổi trẻ ở nước tôi không nhớ nhiều lịch sử Việt Nam trong lúc khá am tường sử Tàu và đam mê các ngôi sao Hàn Quốc nhờ hệ thống Ti Vi và quảng cáo tại nước tôi.

Phải, khi đi dạy học, tôi đă từng khóc trước mặt sinh viên chỉ v́ khi hỏi ra các bạn trẻ ấy quá mù mờ về lịch sử lẫn địa lư của nước tôi. Rất ít biết những người có tên đặt tên trên những con đường họ đang đi qua th́ c̣n mong ǵ họ nhớ đến những anh hùng, liệt nữ vô danh khác mà v́ nhiều lư do không thể ghi hết sự hy sinh của những người đă chết để cho thế hệ hiện tại sống c̣n.

Đánh thức “mẫu tính” nằm ở mỗi công dân trong nước để các lănh vực khác có những tiến bộ hơn về nhận thức là một công việc sẽ chỉ mang lại hiệu quả tốt nếu chính những người cầm quyền cũng có trái tim người mẹ, lư trí người cha và tầm nh́n vượt mọi biên giới, đầy t́nh thương và trách nhiệm của những người cơng trên lưng trọng trách sự sống và tương lai của cả một dân tộc có một quá khứ đáng tự hào như đất nước chúng tôi.

5. Tiếng nói nữ trong kịch nghệ:

Chọn sân khấu làm phương tiện diễn đạt, là một phụ nữ, ở đất nước chúng tôi sẽ có nhiều ưu thế và cũng khá nhiều thất thế.

Đa số các tác phẩm văn học học nổi tiếng của chúng tôi ngay cả do những người đàn ông sáng tác đều phải chọn nhân vật trung tâm là phụ nữ để gửi gấm vào đó tâm trạng và khát vọng của chính ḿnh.

Phải chăng phụ nữ là biểu tượng cho cái Đẹp, tính Thiện và cả sự Chân Thật? Và khi các lư tưởng đó bị xúc phạm, dù thành công hay thất bại trong việc bảo vệ và nâng cao Chân Thiện Mỹ th́ số phận của người phụ nữ dễ lay động những người thưởng ngoạn hơn?

Nhưng cho dù những người đàn ông có quan sát thấu t́nh, đạt lư tinh tế đến đâu vẫn khó thể chạm đến những điều sâu thẳm trong đáy tâm hồn của phụ nữ bằng chính những người trong cuộc.

Sống trong một đất nước có quá nhiều tấm gương đẹp của các bậc anh thư, tôi chỉ mong sao tâm t́nh, nổi đau của họ được truyền đến đời này để chúng tôi tiếp tục có những hành vi sống đẹp.

Một hoàng hậu của nước tôi đă phải là hoàng hậu của cả hai v́ vua để giúp cho đất nước thoát nạn ngoại xâm. Hằng năm khi mang chiếc kiệu của bà từ đền vua này sang vua kia trong ngày chết người ta vẫn c̣n quất vào chiếc kiệu ấy v́ tội đă lấy hai chồng.

Cách đây đúng 700 năm, một công chúa của nước tôi cũng phải sang nước khác làm hoàng hậu để đổi lấy phần đất khá lớn ở ngay giữa nước tôi và về sau mảnh đất này được chọn làm kinh đô của triều đại cuối cùng.

Năm 2003, trong vở “Missing Woman” được mời sang diễn ở Manila, giờ chót tôi bị đề nghị phải bỏ h́nh ảnh của hai phụ nữ này ra th́ vở mới được duyệt đi. Nếu tôi không đồng ư bỏ th́ ban tổ chức đành phải mời nhóm phụ nữ Việt nam khác mang một vở của Trung Quốc đi diễn để ... đại diện Việt Nam.

Là một phụ nữ sáng tác, tôi đă chứng kiến, không chỉ ở nước tôi, mà ở nhiều nơi trên thế giới, nhiều nữ đồng nghiệp của tôi phải bỏ nghề, thậm chí bỏ xứ v́ bị khuấy rối t́nh dục, v́ bị phân biệt đối xử so với đàn ông.. Có người vẫn theo nghề th́ phải giả ngu, giả điên hay biến thành người vô cảm trong những giai đoạn cần thiết; thậm chí biến cả thành đàn ông để tồn tại.

Riêng tiếng nói của một phụ nữ trong kịch nghệ của nước tôi, khi có thể tồn tại được, thường mang trong nó một giá trị kép, vừa nói giúp được thân phận phụ nữ tượng trưng cho những phần thân thể của đất nước bị bạo hành bởi cái Ac, ḷng Tham, c̣n là tiếng thét câm của những người phụ nữ trong cơn “đau đẻ” sáng tác để có được những đứa con toàn vẹn ra đời.

6.Sự khác biệt trong Ngôn Ngữ “nghệ sĩ” giữa những cộng đồng quanh nhu cầu khám phá của toàn cầu

Phụ nữ trên các quốc gia luôn chiếm một số đông hơn nam giới. Những phụ nữ làm nghệ thuật có thể không nhiều nhưng Ngôn Ngữ của họ luôn là Ngôn Ngữ của số đông. Bởi v́ khi lao vào lĩnh vực nghệ thuật, những người đàn ông ít nhiều cũng đă để lan toả “mẫu tính” trong tác phẩm của ḿnh. Dùng Ngôn Ngữ của số đông để nói giúp luôn những vấn đề của phần c̣n lại của thế giới, Ngôn Ngữ tràn đầy “mẫu tính” của những nghệ sĩ sẽ vô cùng thích hợp để giúp cho những cộng đồng thông hiểu nhau hơn dù họ đến từ nhiều nền văn hoá khác nhau.

Gần đây, trên việc nghiên cứu văn hoá của một dân tộc trước đây có lănh thổ nằm trong đất nước tôi, chúng tôi cũng cảm động nhận ra là đă có một số tiếng của người Indonésia (Bahasa ndonésia) thông qua Ngôn Ngữ Chăm đă tồn tại trong Ngôn Ngữ ( như pu lao-cù lao, ibu- mẹ, susu- cưng v.và). Ḍng thơ lục bát trước đây chúng tôi ngỡ chỉ là đặc sản của dân tộc Việt, sau này mới biết, người Chăm đă có chỉ chệch một chút gieo vần ở chữ thứ tư câu bát chứ không phải chữ thứ sáu.

Trong hoàn cảnh nước tôi, đôi khi cùng một vấn đề nhưng xử dụng một kịch nước ngoài sẽ dễ được duyệt hơn. Năm 2004, qua một vở kịch của Trung Quốc, chúng tôi mới truyền đươc thông điệp “Điều mà vua chúa cần là cần những người tôi tớ chứ không phải cần những hiền thần”

Tuy nhiên, được nói bằng Ngôn ngữ của nước ḿnh về những vấn đề gan ruột của 80 triệu người dân nước ḿnh, vẫn khiến chúng tôi hạnh phúc hơn nhiều khi phải đi mượn lời một dân tộc khác. Tôi cho đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến sinh viên của tôi .. có học nhưng dễ quên nhanh Sử Việt. (Thật ra, khi chọn kịch nước ngoài cũng chẳng dể dàng ǵ. Trong số những vở tôi nước ngoài tôi phóng tác và dựng cũng đă có vài vở không ra đời được.) Vấn đề đang nằm ở chỗ, như đă nói, giữa chúng tôi và Hội đồng kiểm duyệt ấy tuy dùng chung ngôn ngữ Việt nhưng vô cùng khó khăn để thấu hiểu ruột gan nhau.

Nhưng dù ngôn ngữ có khác biệt đến đâu, chúng tôi vẫn tin rằng sống trên trái đất này, mỗi một con người đều do một người mẹ sinh ra, đều hưởng nhiều điều tốt đẹp từ sự hy sinh của người mẹ, nên chẳng ai trong chúng ta muốn phải nhúng tay vào những điều làm tổn thất, xúc phạm đến cái Đẹp, cái Thiện cùng sự Chân Thật.

Nhu cầu khám phá của toàn cầu, để cuối cùng vẫn phải đi đến một mục đích lớn là giúp con người sống với nhau có trách nhiệm, chia sẻ những niềm vui, nổi đau và tử tế với nhau hơn.

Với mục đích đó, không ǵ thích hợp bằng dùng Ngôn Ngữ tràn đầy “mẫu tính” là loại Ngôn Ngữ mà trong lúc nam giới c̣n phải khổ luyện thêm th́ trong mỗi phụ nữ như chúng ta đă được có sẳn.

Khi chọn con đường sáng tạo chông gai này, dĩ nhiên chúng ta không chỉ dựa vào những ǵ thiên phú mà c̣n phải khổ học nhiều hơn nửa, ngày mỗi ngày, một ư chí và năo bộ tinh luyện hơn để vượt mọi thế lực muốn dập tan lửa sáng tạo, một trái tim quả cảm hơn để chống mọi cám dỗ danh lợi đời thường, một nhiệt huyết tiềm ẩn để nếu cần thiêu đốt ngay cả nhục thân ta để hướng về lư tưởng sống cho những tiếng nói câm lặng, những kiếp người c̣n oan khuất quanh ta.

7.Trái tim người mẹ:

Có lẽ nhiều người đă nghe câu chuyện về người mẹ đă rứt ngay tim cho cậu con trai khi cậu ta theo yêu cầu của cô người yêu đ̣i có được tặng phẩm độc đáo đó. Và có lẽ các bạn cũng nhớ trên đường hấp tấp mang trái tim của mẹ đến cho người yêu, cậu đă bị vấp ngă, quả tim trên tay rơi rớt bầm dập nhưng câu hỏi đầu tiên của trái tim ấy bật ra là:

- Con có đau không, con?

Để kết thúc bài nầy, tôi xin phép được thay mặt bà mẹ trái đất ấy và những nghệ sĩ phụ nữ, hỏi những người đang muốn dập tắt ngọn lửa sáng tạo và tấm ḷng thành tha thiết yêu mến quê hương và cuộc sống này của chúng ta câu hỏi đầu tiên và cuối cùng đó:

- Con có đau không, con?

Và xin chúc mừng những phụ nữ nghệ sĩ đại diện những nghệ sĩ phụ nữ khác không có mặt hôm nay. Chúng ta đă tặng cuộc đời những tác phẩm lẫn những vết thương đi kèm theo những đứa con tinh thần ấy. Nếu không có một sự kiên tŕ, trầm tịnh, nhẫn nại, tiềm tàng trong những người phụ nữ, do thiên chức làm mẹ đă được trời phú sẳn cho ḿnh, bạn rất khó đi đến cùng con đường mà ḿnh đă chọn, con đường mà dường như người ta chỉ dễ nh́n thấy giá trị của nó khi bạn đă chết đi, như số phận của đa số những bà mẹ của chúng ta.