XIN DC MT VAI GOP Y

(v cc vn NJ Ni dung - Hnh thc v Ngun gc Sng to)

 

Vit Nj tng Khnh Trܩng, ngܩi c sng kin ch trng giao lu vn ha v dm ra ng mi chu so Nj cho ra mt Hp Lu, ri cn cu mang, nui dܫng cho Hp Lu ܮc ln mnh v tr thnh din n vn hc thu ht ܮc ng o cc gii ph bnh, sng tc cng nh Ƕc gi trong v ngoi nܧc.hin nay .

 

Trong bi kin Ƕc gi䒒 ln u tin gi i v ܮc ng trn Hp Lu s 75, ti c ng l NJ to sinh kh cho vn hc vit nam ta cn a ra nhng ci nhn khai ph ch khng nn qu ch trng vo vic tm kim mt k nng din t mi Nj lm mi vn hc. p ng anh Khnh Trܩng, khi cn l ch nhim Hp Lu, c NJ ngh ti nn ng gp thm vo mt vn NJ cn l NJ ti tranh lun : Chuyn ni dung - hnh thc do quan im ca mt s tc gi cho rng sng to ch thc khng th tch ni dung ra khi hnh thc : hnh thc mi t n s chuyn ti nhng ni dung mi. ܮc li nh ci tm lng, trong lc h hi phn khi ti lin bng bo d th no cng phi phang cho mt bi a ra kin ny n; nhng khi r ti bt ti mi thy ... teo. Bi v ni dung - hnh thc l mt vn NJ hc ba thܩng ܮc em ra hm nng, khin cho cc nh ph bnh hay lp thuyt phi tn khng bit bao l giy mc Nj bn ci. M ti li dt nt v mt l thuyt sch v  lm. L chng may c nhng nh tr thc khoa bng li ra b hi ng trong mt cuc tranh lun thun l thuyt, c ti chc l ch c nܧc m u mu nh chu trn m thi bi v, khi y, ti t c kh nng trng cy vo thm quyn ca cc bc hc gi uyn bc hay cc nh lp thuyt ting tm Nj nh my v ng ra bo lnh cho cc lun im ca mnh ܮc. Nhng v anh Khnh Trܩng c lng thng l ra NJ thi nn ti nh phi c v vt nht nhnh s vn hiu bit cn con v da trn mt vi cm nghim ring Nj gi l mong c ܮc i iu by t. Xin bn džc b con c bc xa gn li xm hy coi bi vit ny nh lun vn ca mt nj t Nj tr bi cho ng thy (ng thy th thit ch khng phi dn thy chy u nh) v mt NJ ti vn hc ngh thut. Nu c bun tnh hy gh mt dm chi ; bng khng cng chng cht ng ty con hay m con no c. C th ti mi cm thy an tm m rng :

Du c li qu xin cng cho gp nht dng di,

Bit u mua vui li chng lai rai ng gp ly ܮc mt vi trng canh.

ti ca anh nguyn ch nhim Khnh Trܩng, mi lic džc ti h hng chc mm k ny mnh trng t, v bi ni dung hnh thc ti c hc thuc ; ri mi y ti cn ܮc džc thm mt s bi vit cng ni v NJ ti trn mt vi tp ch vn hc. Nhng khi džc k ti mi thy rng NJ thi khng ch mun ti li bn chung chung v tng quan gia ni dung v hnh thc, hoc tranh lun quanh qun v cc cu hi : ni dung quyt nh hnh thc hay hnh thc quyt nh ni dung ? Tri li NJ thi, vi hnh thc a ra, c v i hi ti phi ng gp vo vic xc nh vai tr chnh xc ca hnh thc trong mt sng to ch thc. Vn NJ ܮc ǥt ra y l ta phi hiu cu hnh thc mi t n s chuyn ti nhng ni dung mi ra sao ? Phi chng cu ny c ngha l hnh thc mi chnh l ngun gc sng to ; do , Nj sng to, ta phi hܧng n lc vo vic tm kim nhng phng thc biu th mi. Vy l ti phi c gng gii p sao cho tha ng cc cu hi then cht ny mi ܮc. C th ti mi khng s t trc, khi lo thp thm liu thy c trong ban gim kho c pht cho hai ch hors-sujet to t b ln bi vit ca mnh. Cho rng hiu NJ thi, gi ti xin ܮc chnh thc nhp cuc.

Ni dung-hnh thc, bn thn n vn l mt vn NJ tru tܮng. Khng mun li cng ch bn sung, ti s trnh vi by t kin ny n hoc da trn mt vi l thuyt no vi nhng thut ng cng tru tܮng Nj bin minh cho mt quan im lp trܩng sn c. Tri li ti mun i su vo vn NJ mt cch c th bng mt th nhn mi : nhn t bn trong, nhn t v th gi nh ca mt nh tm ti sng to Nj, t , rt ra mt vi suy nghim m ti mong c th b ch. Nhng trܧc ht, ta cng nn lm sng t mt vi khi nim c bn lin quan ljn sng to. Trܧc ht l khi nim v cht liu vn l yu t m khng c n, khng th ni ljn sng to. C th ܮc coi l cht liu cho sng to mi th thc tn ti, hu hnh hay v hnh, biu hin cho ǩi sng th gian : cnh vt thin nhin, mung th, con ngܩi, chin tranh, ngho i, cht chc, bnh tt, tnh yu, hnh phc, ghen tung, au kh, tuyt vng... Ta cng khng nn ln ln cht liu cho sng to (matire cration) vi vt liu (matriau) l vt h tr (support) hay cng c (outils) Nj thc hin sng to : ba, c, tng vi nh iu khc ; vi b, la, cy c, sn mu vi ha s ; ring vi nh vn, nh th : giy, mc, cy bt v nay l my vi tnh khng ni lm chi, ngay c ch ngha, vi h, cng ch mi dng vt liu chng no chng cha tr thnh vn phong ngha l cha ܮc mang du n ca ngܩi s dng. Vt liu to iu kin cho vic thc hin mt tc phm, nhng bn thn n khng lm nn gi tr vn hc ngh thut cho mt tc phm. Do tܮng ca mt th tiu cng ngh d ܮc c bng vng, v mt gi tri ngh thut, khng th ܮc coi l sng gi hn pho tܮng bng t th nhng ܮc bn tay iu luyn ca mt ngh s thnh danh nho nn. Cng vy, khng phi c s dng mt vi thut ng cao siu b him hay nhng m t hoa ho hoa si l c th em li cho vn bn ca ta mt chiu su t tܪng hay mt gi tr vn chng ; m cng khng nht thit c em nht y bi th, bi vn ca ta nhng t tc tu hay m t nhng xen lm tnh theo kiu poc n l chng t ܮc ta dn chi bo, dm Ƕng ti cuc ni lon tnh dc (mt hin tܮng ܮc ton cu ha) hoc bit ni ljn nhng s vic ca ǩi thܩng. Vn NJ l phi s dng cc loi t ng ra sao : c chnh xc, c ng nhn vt, ng thi im, ng hon cnh v c ng liu lܮng hay khng ; hoc nhng t ta lc la c trng lܮng hay c v khng ? liu chng c tot ra ܮc mt ni lc, c lm dy ln ܮc sc di no trong tm thc ngܩi thܪng ngn ? Gi tr sng to nm trong thut s dng ch ngha , vt liu ch khng do bn cht cc loi t ng hay vt liu s dng. i li, khng nh vt liu ch l cng c, cht liu cung cp NJ ti (thme, sujet) cho tc gia Nj thc hin tc phm. Mt cht liu ch tr thnh tc phm sau khi thng qua mt c s vt cht (vt liu) n ܮc nh hnh, ngha l ܮc khoc cho mt hnh thc chuyn ch mt ngha thng ip no . ngha thng ip l ni dung ca tc phm : n c th phn nh mt m quan, biu th mt cm quan hay mt tܪng. i su vo cc khi nim ni dung v hnh thc v nm vng chng cho ܮc c th, ta hy tm theo di qu trnh to dng nn tc phm qua mt trܩng hp th d thuc ngh thut to hnh.

Gi d mt sinh vin cao ǣng m thut c nh nn mt pho tܮng v chn con ngܩi lm cht liu sng tc. Chng no m vt liu anh ta s dng, khi thch cao hay tng t th, hy cn tnh trng phc tho ( ltat dbauche) ngha l cha ra mt hnh th no th n vn ch l mt khi vt liu. Ch̠ sau nhiu ln nho nn un nn, anh ta em li cho n hnh dng r rt mt thn ngܩi, khi vt liu, khi y, mi tr thnh pho tܮng tc l tr thnh mt tc phm. Va nn xong, anh sinh vin gt g ǡc vi tc phm hon thnh. Nhng sau mt hi ngm nghi, anh nhn thy pho tܮng ch mi th hin ܮc hnh dng con ngܩi vi y thn hnh, mt mi, chn tay, nhng cha lm tot ra ܮc mt sc sng. Anh bn ngh cch nn mt pho tܮng th hai, ln ny ch trng ti vic to mt hnh ngܩi, thn th lc lܫng, ming mm cht, quai hm bnh ra, ly ht gn ct c dܧn mnh Nj nng khi st, ton thn bp tht ni ln cun cun. Nhn pho tܮng thy n biu hin mt sc sng trn tr, anh hi lng gi n l pho tܮng lc s. Nhng sau mt hi ngm ngha, anh li pht hin thm l ngoi vic din t sc mnh ca th lc, pho tܮng th hai cn cha bc l ܮc ǩi sng tm linh ; m chnh ci mi l yu t ni ln yu tnh (essence) con ngܩi. Th l anh ta li ngh cch nn thm mt bc tܮng th ba. Sau nhiu m mm th nghim, cui cng anh ta thc hin ܮc pho tܮng mt nhn vt trong t th ngi m chiu, tay chng cm, i lng my nhu li, mt nhn m m nh ang theo di mt im chun no. c , anh ta ǥt tn cho pho sau ny l Suy tܪng. Qua th d trn ta c th tm thi rt ra mt vi nhn xt nh sau :

a) chng no khi thch cao hay tng t th cn cn ti by tay nho nn ca anh sinh vin, ngha l cha ra mt hnh th no th n cha phi l kt qu ca mt cng trnh sng to. Ch sau khi n ܮc nh hnh, ngha l sau khi ܮc khoc cho hnh thc r rt l mt con s t hay mt con ngܩi thi n mi tr thnh tc phm, mt pho tܮng.Nh vy l hnh thc xc nh ni dung bi v nh vo hnh dng ca pho tܮng ta mi nhn bit ܮc tc gi mun nn pho tܮng mt con th hay mt con ngܩi.

b) khi chn con ngܩi lm cht liu sng to, mi ln anh sinh vin thay ǰi hnh dng, b tch ca pho tܮng Nj din t nhn vt trong t th vn Ƕng hay suy t th ngha ni dung ca pho tܮng cng thay ǰi theo. Nh vy bo rng hnh thc mi t n s chuyn ti ni dung mi l ng qu i ch l, cn phi thc mc g na ?

Th nhng ǩi c nhng ci ta c tܪng l dzy m thc ra cha hn n l dzy ; tri li c nhng ci ta khng cho n l dzy t ra n li ng l dzy. y, s d ti dm ni dzy bi v s th c ln n xy ljn vi ti nh dzy . S l ti c mt anh bn a thch mn hi ha nhip nh. Mt ba nhm ngy ngh li khng c mc g ti bn gh anh chi. M cc bn cng bit  : khi hai anh chng ǿc ra gp nhau ct ch Nj tr ti u lo thiu g chuyn Nj m ni. Bao gi cng bt u bng nhng vn NJ thin h i cuc. No l bn tnh k hoch Nj mai mt cn by cch gip ng Bush rt qun M ra khi Irak trong vng an ninh trt t. Ri cng phi t ra ta y con ngܩi u thi mn th na ch. Th no anh v ti, chng ta cng phi xc tin vic thnh lp hi on mi ܮc. Bng khng ta cng phi ra mt tuyn co Nj u tranh i hi t do, nhn quyn cho nܧc Vit ch. t nܧc ta c bn ngn nm vn hin, nhn dn ta anh hng tng nh thng nhng lj quc sng s nht trn th gii ; nhng chng no nhn dn ta cn cha ܮc th ht khng kh trong lnh ca mt ch Ƕ dn ch a nguyn th dn tc ta chc phi ch ti na khuya gi t canh ba mi ngo ngoe m my m mt vi thin h anh hng nm chu bn b ܮc. Nhng ... Ri cng nh mi ln, ch ln li vn khng thnh. Th l ti ch cn bit quay v vi cc em thi. M v mc ny, khi phi ni, y mi ng l bng tn chnh thc ca ti. Sau khi ܮc (sic) nghe ti ba hoa chch cho mt hi, anh bn Ƕt rt t hc t mt tm hnh en trng kh bu thip chi cho ti v ni : anh thy tm hnh ny ra sao ? Ti vi chp ly. Mi lic qua ti xp ngay n thuc loi thܩng thy trong cc b hnh khiu dm r tin m my g tc tai bm sm thܩng ln lt g bn ti cc nh hng Kim Sn, Thanh th Si Gn trong khong thp nin 60-70. Nhng khi nhn k ti mi pht hin l hnh chp li mt bc ha thuc trܩng phi la th. Nhng tc gi dܩng nh khng my quan tm ti kha cnh ngh thut thm m, m ch nhm biu dng khoi cm nhc dc tot ra t mt thn xc n b. Ton b bc ha ch cho thy phn c th t ngc tr xung ca mt ph n trong t th nm nga, tm o ng khng nhng m tnh banh Nj l mt thn hnh ngn ngn sc sng, m cp i cn rng t he nh mun cun ht cp mt ta vo ci s ǩi ܮc ph trng mt cch khiu khch mi cho. ang cn mi ngm, u gt g, ming cܩi tm ra chiu thch th ting anh bn li vng ln : Sao, anh ngh sao ? Tc sܩn v c b gng hi, ti bn i mt ܩng bi bn tn k bay bܧm l lܧt theo kiu li bnh ca Mao Tn Cng ra iu ta y cng dn iu ngh nh ai : He he he! ... K ra anh chng ha s bm lm no cng c con mt ngh s lm y ch nh. Ki ki, Ǣng sau hai nh vu sn l nhng gii my trng tri l lng. Gia cnh ng bao la mu m v hai gii bnh nguyn php php l mt khu rng xum xu rm rp m ven ba li ngp ngh mt khe nܧc khi n khi hin Ǣng sau bi lau m ܧt, c khc no nh mun vy gi ngܩi khch lng du hy tm dng bܧc giang h hܧng v ni c con sui mt ngo ngt hng thm Nj tm ܩng ljn ci thin thai. Chao i ! trܧc cnh non nܧc xun tnh y, th hi c bc hin nhn qun t no, cho d mi gi chn chn, li chng vn mun tro ... Anh bn thy ti trong lc say men ln cn nh vy, c ngi c mc, ci bu th ca ti s phi lnh lng tun tro nn vi vng cp ngang : Rt tic l tc gi bc ha ny li khng phi l mt bc hin nhn qun t c mu ngh s bm lm nh anh, nn ng ta khng h c nh v ra cnh non nܧc xun tnh nh anh tܪng. Ni ri anh ta li rt ra mt tm hnh khc chi cho ti v ni : y, anh hy džc k ci ta lm ch gii cho bc ha xem c nhn ra ܮc ci g mi l khng ? Ti gi tay vi n v nhn ra n cng y chang bc u. Duy c iu khc bit : thay v ch l mt bc hnh en trng chp li, tm sau li l n nh ca bn gc ܮc rt ra t my in ton c y mu sc v bn trn c ghi hng ch nu r ch NJ tc phm, nm thc hin v tn tc gi : LORIGINE DU MONDE (1866), de Gustave COURBET.

Nh li anh bn dn, ti va xem xt bc tranh va suy ngm v my ch Ci ngun th tc (lOrigine du monde) tc gi chn la lm li ch gii. Th ri nh nh vo php l ca mt nh sng nhim mu, ci u c u m m ǥc m kh ca ti bng nh ܮc ty ra v tr nn thng hoa : Trܧc mt ti gi y khng ch c l mt bc  tranh la th dung tc na. Tri li ti nh ng trܧc mt hot cnh sinh Ƕng m mi ܩng nt li mang ngha n d ca mt bc tranh tru tܮng. Bc tranh trng by ton b c th mt ph n trn tr sc sng nhng li khng cho thy khun mt ngܩi mu v ch ch ch mun ni ln cc chc nng ǥc bit to ha dnh ring cho phi p : ngܩi yu, ngi v, ngܩi m. Mu trng ca tm o lt ngoi nh Nj nhc nh ta v s tinh khit ca cc thin chc nguyn thy y. Ring ci khong rng gi m u rp rp lm ti thot nhn vi vng cnh gic : y chn hang hm ch c di dt m tay, ai ng n li l biu tܮng cho chn thm cung b s, ni n du l l huyn diu ca s sng v nhng b n ca cuc i. Ri khi pht hin ra ci khe nܧc rc rch ven b ln phn ru ti li mng hm tܪng nh sp v ܮc ca tri cho, th nh danh ha G. Courbet, bng con mt sng to, li nhn ra n l Ca Tri cho. M ng l Ca Tri cho tht. Ny nh, n chnh l ni sn sng h m Nj thu ht mi tinh lc ca mm sng. V n cng chnh l ni s m rng Nj cho sc sng ܮc bng n r. Nh c n m thp loi chng sinh mt mi ܮc hin din trn th gian ny : t ng cng tn vng gi ti m tin dn, tؠ bc hin nhn qun t ti phܩng tiu nhn, t anh hng ho kit ti gian phi o tc..., tt c NJu tut lut phi t ng ngch m chui ra. Nhng n, ci y, khng ch c l ni tch ly v nui dܫng mm sng. N cn l ngun Ƕng lc ca ǩi sng th gian: con to gy ra bao cnh h trܩng, chnh l n ! Tt c nhng bin Ƕng ǩi, t nh ch ln, NJu nh n hay do n m ra c. Vn nhn ti t sng to ra tc phm Nj ǩi, anh hng i lj lm nn nghip ln l nh n. M nܧc mt nh tan, gia nh tiu tn, s nghip tan tnh, ti bt trung, con bt hiu, v chng long xong ic tai lng ging cng NJu ti n. Th hi trn ci nhn gian ny c ci ng ngch b to to teo no li c ܮc quyn bin vn nng nh n ? Bi vy ta c tn vinh n l Ca Tri cho th c g l nng bi... cht, xin li ti ni ln : ti nh ni rng c g gi l bc thm qu ng u ?

Anh bn thy ti mt my khng cn h hng nh ban ny m li c ng ngn t te ra, bn lng l quay v vi bc tranh ang v d. V phn ti, hai tm hnh vn nm trong tay, nhng u c li ri bung v nh ti cuc tranh lun mi y gia anh bn v ti v vai tr ca ni dung v hnh thc. Anh bn ch trng ni dung quyt nh hnh thc trong khi ti c khng khng nht mc chnh hnh thc mi quyt nh ni dung. Cuc tranh lun si ni cn cha ng ng, v ba l ca s nghe cng phi m l ca vi thy cng hay hay. By gi em p dng lp lun i bn vo trܩng hp bc ha ca G. Courbet ti thy NJu khng n. Nu ni rng hnh thc quyt nh ni dung vy ch ti sao vi cng mt bc ha ti li ln lܮt džc ra ܮc hai ni dung khc nhau. Cn nh bo rng ni dung quyt nh hnh thc th ti sao G. Courbet li i mܮn ci hnh thc c mm xa nh tri t y Nj ni ln ci ni dung thm trm sinh Ƕng v mt Ca Tri cho theo cch nhn sng to ca ng ? Th ny l th no ? Sao m k cc dzy c ! Ni dung ? Hnh thc ? Ci no quyt nh ci no ? Cng suy ngh ti cng thy ri beng. ng l bo hi, nh ng ha s Courbet mc dch ny ! Khi khng em ci ca n ǩi trng ln tm b lm chi, Nj cho u c ti gi c nh l m bng bong y. Ti li chi hai tm hnh ra trܧc mt, cӠ tm kim xem chng c im khc bit no chng ? Nhng nh chu. Ngoi tr phn mu sc, c hai NJu mang nhng ܩng nt nh nhau. Tuy nhin mu sc u c phi l yu t quyt nh s khc bit v ni dung. Ti y cc tn ca ch ngha duy hnh thc c th nu kin : Th cn ci ci ta NJ Ci ngun th tc (LOrigine du Monde) b i u ? V mt hnh thc n c th ܮc coi l mt yu t mi lm ch. Nhng sau mt hi suy ngm ti cho rng lp lun ny khng ng vng. Bi v hng ch ta NJ u c phi l mt ܩng nt thm tht vo lm bin ǰi hnh nh ti c ܮc v bc tranh : trܧc sau vn ch c ngn y ܩng nt m thi. nhng m... Thi phi ri ! ng ri ! Chnh n mi l th phm ! Th ra khng phi do hnh thc ny n g ro tri, m chnh ci ta NJ mi gip ti thay ǰi ܮc nhn quan ! Trܧc y, quen nhn ǩi vi cp mt tht ca mt k phm phu tc t, va r ti bc tranh ti ch ng thy c ci y. T khi ܮc ci ta gn thm cho cp mt thn, ti bit nhn ra : t bc tranh nay ti li thy ni cm ln mt m rt nhng hin thc huyn o. y l ni theo cch thi thܮng. Ch cn ti  ? Ti vn a xi th ngn ng i thܩng ca nhng vi vn bn, nn li khoi v n vi mt mn nh thܩng trc i v tuyn Nj mi ln dm vo l ti c th tܪng tܮng ra loi phim truyn ly k rng rn nht v cuc sng trn th gian ny. Vy l khng phi do mu sc hay ܩng nt no , m chnh ci nhn sng to ca ha s (ܮc th hin bng hng ch ta NJ) mi chuyn ti ni dung ch thc ca bc tranh. Va ngh ti y ti bng cm thy sܧng qu..,( i, cc c i !). Sܧng m ti. Sܧng tt cung trng. Sܧng mun pht rn ln, but ming ku Eurka !. Th ra cho ti nay ti c b vܧng mc trong vng lun qun ca cc cu hi : hnh thc quyt nh ni dung hay ni dung quyt nh hnh thc ? Nhng vn nn ca bc ha Courbet gi cho ti l nn thay ǰi cch ǥt vn NJ : Thay v c tip tc cuc tranh lun v vai tr u tin ca ni dung hay hnh thc, ta c nn theo di qu trnh pht trin hnh thnh mt tc phm Nj t truy nguyn u l ngun gc ch thc ca sng to ? Bit u bng phng php tip cn mi ny ta li chng thot ra khi ci vng lun qun ca cuc tranh lun thuc loi con g ra qu trng hay qu trng n ra con g ? th nghim phng php tip cn mi ny ta hy quay v vi trܩng hp anh sinh vin m thut Nj theo di cng tc thc hin pho tܮng cht qua tng giai on mt.

Nhܠ ni trn, tuy hi lng vi pho tܮng lc s nhng sau mt hi ngm ngha, anh sinh vin nhn thy n ch mi ph trng ܮc sc mnh th xc ch cha Ƕng g ti i sng tinh thn. Anh lin ny sinh tܪng phi thc hin mt pho tܮng mi sao cho bc l ܮc ci phn hn, y mi l phn thc s ni ln yu tnh (lessense) con ngܪi. tܪng lm anh phn khi, nhng khi bt tay vo vic anh mi o lܩng ܮc mc kh khn. Nhng bp tht ni ln cun cun ca anh lc s c t d p vo mt ngܩi xem, nhng ly g Nj ph by phn hn l ci phn v chn tܧng y ? Suy ngh mi cha bit lm cch no, anh tn ngn nhn pho tܮng lc s v cht ny ra tܪng : nhng bp tht kia ܮc ni ln cun cun l nh vo cy t, ti sao ta li khng mܮn phng thc din t y, dng mt cun sch nh l tr c Nj ph by ǩi sng tm linh ? Th l anh bt tay thc hin pho tung hnh dng mt ngܩi chm ch nhn vo nhng trang sch cm trn tay. Nn xong, anh em ǥt cnh pho tܮng lc s, va so snh va suy ngm. Rt cc anh lc u, khng hi lng vi hnh thc vay mܮn ny. Bi v ngoi ci dng džc sch, pho tܮng mi khng bc l ܮc mt nt ǥc bit g v ǩi sng tm linh c. ng cnh pho tܮng Lc s, n ch gy cho ngܩi xem n tܮng mt nhn vt ang lm cng vic džc sch, cng ch l mt hnh thc sinh hot nh cng vic c t m thi. Th l anh quyt nh phi tm kim mt cng thc khc phn nh ܮc trung thc quan nim sng to ca anh. Sau nhiu ln th nghim mi v moi c mi khng ra, anh tnh chuyn tm gc li, kim mt vic lm khc Nj thay ǰi tm tr. Ai ng, va quay ngܩi nh ng ln, anh nhc thy tm gng trn tܩng phn chiu b mt kh m m ca mnh, cn gi nguyn nhng nt hn suy t va qua. Anh bn ngi xung, lp li th ngi suy t v t ngm trong gng. T ra ny gi mnh vn l kiu mu l tܪng nht cho pho tܮng tm kim m khng d ! Th l anh li hng say bt tay vo vic nhng ln ny vi mt dng ngܩi trong t th ngi suy t. c bit anh ch trng tm kim Nj to ra nhng ܩng nt hon chnh nht biu l ܮc s tp trung t tܪng : t th ngi tay chng cm ti mt vi np nhn gn trn trn, cp my hi nhu li, i mt m m nh ang theo di mt im chun no . Ngm ngha pho tܮng va hon tt, anh xoa tay mm cܩi mn nguyn : anh va thc hin ܮc mt cng trnh sng to ch thc hon ho. L mt cng trnh sng to ch thc v pho tܮng Suy Tܒng, trܧc ht, l kt qu ca mt tm ti sng to gip anh o xi ܮc thm mt tng lp v nh thc hin ܮc bܧc tin mi trong vic khai thc cht liu con ngܩi. L mt cng trnh sng to hon ho v anh gi vng ܮc quyt tm trung thnh vi quan nim sng to ca mnh. Anh khng ngn ngi gt b mi hnh thc vay mܮn gi to ch c tc dng lm thay ǰi din mo Nj to ra o gic m thi. Tri li anh dm kin tr ti cng Nj tm cho ܮc hnh thc tng ǡc bc l trn vn ci ni dung mang ngha sng to ca anh. Bi vy m ch cn nhn vo nhng np nhn trn trn v nht l cp mt vi tia nhn tp trung ni lc, ngܩi xem c th cm nhn ngay ra l pho tܮng c hn, ch khng ch c ph by hnh dng hay b tch nh hai pho tܮng n anh ca n.

Nhng nu ta chu kh bm st hn na nhng n lc ca anh sinh vin Nj thc hin sng to, ta cn c c hi ܮc i su vo thc cht tng quan ni dung-hnh thc v, nh , tm hiu ܮc ngn ngnh v ngun gc ca sng to ch thc. Hy xt k trܩng hp pho tܮng Suy Tܪng. Ta c th coi nh n ܮc th thai k t khi anh sinh vin ny sinh tܪng cn c th khai thc cht liu con ngܩi dܧi dng thc ǩi sng tm linh. Nhng vi s pht hin ny anh mi ch c ܮc ci nim sng to v tc phm m thi. Vn NJ l phi lm sao bin ܮc ci nim sng to tr thnh hin thc, tc l tm kim cho khi nim tru tܮng ǩi sng tm linh mt hnh hi Nj n ܮc ha thn (incarn) thnh mt ni dung c th. Ti tin rng anh sinh vin phi b nhiu thi gian v tri qua nhiu tm ti th nghim trܧc khi tm ra ܮc hnh thc din t mong mun. Tht bi ca th nghim tܮng Ngܩi džc sch ch mi l giai on khi u. V chc chn l anh sinh vin cn phi nhc nhn vi nhiu tht bi th nghim khc na. Tuy nhin, nh c quyt tm sng to anh vn khng nn lng. Tri li, anh cm thy cn ܮc cng c thm trong nim tin sng to, bi v mi tht bi li nh lm le dng hn trong anh ci hnh thc anh mong mun tm gp. V mi th nghim mi li nh nh du mt bܧc tin mi gip anh hnh dung ܮc c th hn, r nt hn ci ni dung m ban u anh ch mܩng tܮng m m. V ri, nh ta bit, (c th l do tnh c, nhng bit u ci m ta c tܪng l do ngu nhin a ljn li l kt qu ca mt kh cng tm kim ܮc nung nu ljn lc chn mi), cui cng anh sinh vin t ܮc mc tiu mong mun vi hnh dng thnh tu ca pho tܮng Suy Tܪng

Nhng c l cn mt iu cn phi ni thm v thnh tu ca pho tܮng Suy Tܪng, l n to iu kin cho ta thm nh ܮc ng mc vai tr ca hnh thc trong qu trnh to dng mt tc phm. Ta cn tr li vi anh sinh vin thm mt ln na Nj ܮc nh chnh ta tham d vo cng tc nn tܮng. y khng phi ch c g gm lm li Nj mong ܮc ngm tm, cu dm cu d, cu dng cu di, m l mt nm ly c hi Nj tm hiu ngn ngnh u l ngun gc ca sng to ch thc. C th ni k t khi li bt u mn m tng t th, anh sinh vin ch bit dn ht tm tr vo vic tm kim hnh dng mi cho pho tܮng. Hnh thc sng to tr thnh i tܮng (objet) sn lng ca anh. N cng l mi bc xc trn tr m ngy ca anh : thnh bi ca cng tc nn tܮng NJu ty thuc vo vic anh c tm ra ܮc cho pho tܮng ci hnh dng tng ǡc vi ni dung (la forme adquate au contenu) hay khng. Th nhng, vai tr d quan trng l th, hnh thc , vi anh sinh vin, vn ch c l mc tiu (but, objectif) tm kim Nj thc hin sng to. Anh khng h coi n l cu cnh (finalit, fin en soi) cho s tm ti sng to : sng to, anh sinh vin khng h c tܪng i tm mt hnh thc mi Nj nh n ra mt ni dung mi. Anh ta ch thc s quan tm ti vic i tm hnh thc mi khi thc ܮc rng ch c n mi gip anh truyn t hu hiu ci ni dung mang ngha sng to mi m ca anh. Ni khc i, hnh thc mi ܮc tm kim khng phi v n l n, hnh thc, v cho chnh n : hnh thc mi ܮc tm kim v n to iu kin cho ci ni dung mang ngha sng to mi ܮc nh hnh. Cng bi l nn hnh thc khng th tn ti Ƕc lp vi ci ni dung n ܮc giao ph chc nng tm kim cho mt hnh hi. iu ny c ngha l hnh thc khng ܮc quyn ty tin chn cho mnh nhng chiu kch theo s thch. Tri li n phi tm ti sa ǰi v t iu chnh sao cho c ܮc chiu kch ph hp vi chiu kch cn cܧc ca ni dung. C tm kim ܮc chiu kch ng vi chiu kch cn cܧc ca ni dung, hnh thc mi c l do tn ti. Bi vy ta c th ni rng mi tng quan ni dung-hnh thc l mt tng quan bin chng. Nhng khng phi tng quan bin chng loi u tranh ch t nh v sn phi tn dit t bn (ch khng phi ri li bt tay vi t bn) theo lp lun gio iu ca ch ngha duy vt lch s chnh thng. Tri li tng quan bin chng ni dung-hnh thc y l mt tng quan tc Ƕng h tng hi ha : chng ku gi ln nhau v phi nng ta vo nhau Nj ܮc cng nhau pht trin hnh thnh. V cng nh vo tng quan bin chng tc Ƕng hi ho ny m tc phm c ܮc tnh nht qun, nn mt tc phm cng l kt qu ca mt thc sng to chng no ta li cng khng th tch ri ni dung vi hnh thc chng ny.

Vy l, theo thin ca ti v nh ti d c dp trnh by trong bi gp ܮc ng trn Hp Lu sӠ 75, ch c ci nhn khai ph mi thc s l con ܩng dn ljn sng to. Cn hnh thc, cho d c gi mt vai tr quan trng - i khi cn l quyt nh - cho s thnh bi ca mt cng trnh sng to th s tm kim hnh thc, theo ti, khng phi l khi im m ch c th nm trong giai on hon tt nh l phng tin truyn t hu hiu ci nhn khai ph ca nh sng to. iu ny c l ha s Khnh Trܩng nhn thc r hn ai ht khi anh ni ln ni bc xc trn tr ngy m ca mnh v mt bc tranh c th s khng bao gi v . (Khnh Trܩng :Bc tranh khng bao gi v뒒_ Hp Lu s 10, thng4&5-1993, tr.149-154). Hnh nh mt gc ph c iu tn trong khonh khc hong hn chng vng : Mt tri nh chic nong i sp chm nhng mi ngi ph ru ; mt bc tܩng ru ro loang l nhng hnh v, nhng hng ch th tc ; mt ngi miu hoang ch cn tr li ci b th xi mng vi vi ba bi v cng mt l hng ton nhng chn nhang ; trܧc cng miu mt con ch m ngܧc mm ng ngc nhn v hܧng b sng, mt c nh... Mt khung cnh vi nhng chi tit ǥc th nh vy c g l kh v u. Cn c th ni n hi yu t cn thit Nj bt c ha s no c i cht tay ngh NJu c th vn dng k thut hi ha c in v php vin cn, v t l m nht, sng ti Nj to nn mt bc tranh hp dn. Vy ci g khin Khnh Trܩng c phi ǡn o do d cha dm thc hin bc tranh ny ? L do tܪng cng n gin thi ; nhng li ring t thm kn nn ch c Khnh Trܩng hoc l nhng ai tng phi sng trong nhng trng hung ca Khnh Trܩng v c cng nhng suy t cm xc nh Khnh Trܩng mi hiu ܮc. Bi v ci dy ph c u hiu trong dng chiu thoi thp y, Khnh Trܩng u c nhn n vi cp mt ca mt ha s chuyn sng bng ngh bn tranh. Anh u c nh khai thc n nh mt NJ ti sng gi Nj cu m khch trܪng gi nay quen mi vi np sng vn minh th hܪng, nhng li by ǥt ra iu cn vn vng ci cnh vt ni ln hin tܮng ngho i, lon lc, chm tin ca mt vng xa thm tt m no , nhng li tot ra sc quyn ht ca nhng phong cnh mang ǥc tnh hng xa cn bng bc mt khng kh ng phng huyn b. Tri li hnh nh ci dy ph c hoang tn vi nhng chi tit tm thܩng vn vt y, Khnh Trܩng li nng niu n, kn trong lng nh mt bu vt. Bi v anh bit nhn n bng ci nhn cm thng ca con tim, ca khi c, nhn bng tm lng con ngܩi cn tm thy ni mnh mt tm hn Vit nam. V th Khnh Trܩng mi i tm, i tm, ang i tm. V chc l Khnh Trܩng cn phi mit mi i tm. Kh thn cha ! Nhng m Khnh Trܩng i tm ci g mi ܮc c ch, h Tri ? Th hy nghe anh ta ni y: S tht, iu ti mun v khng phi gc ph kia. M l qua biu hin , lm sao ti c th chuyn ch ܮc hng bao th k i qua, Nj li nhng vt tch m h trong tng vin gch, tng mng ru, tng nh bc lp lnh trn dng sng nh nhem chiu t. Lm sao ch qua hnh nh thoi thp y ti t ܮc s tr tr ca c mt dn tc lun lun trin min trong chin tranh, i ngho v th hn, nhng ng thi vn bt ln v p ca cam chu, kin tr v vܮt thng Nj tn ti ? A ra th ! Th ra iu m Khnh Trܩng mong mi thc hin, khng phi ch c dng mu sc Nj phn nh ng hin thc, m l phi pha trn mu sc ra sao Nj ni ln ܮc ngha biu tܮng ca ci hin thc . Phi v lm sao y Nj, Ǣng sau b mt nhng chi tit vn vt tm thܩng ch cho thy s tr tr ca c mt dn tc trin min trong chin tranh, ngho i v th hn, ta li c th ni ln ܮc sc sng tim tng, lm bt ln v p ca cam chu, kin tr v vܮt thng Nj tn ti  ca dn tc y? Vi cu hi ny vn tr i tr li nh mt ni m nh trin min trong u, Khnh Trܩng cho thy anh khng mun ch lm cng vic ca mt th v, m cn m kht vng thnh tu mt bc tranh Nj ǩi. thc ܮc rng ch c th ngn ng sng to ch thc lm tot ra hi th ca ǩi sng, a ܮc n vo trong tranh (mi gip ng) phn no lm trn chc nng ngh thut, Khnh Trܩng mong mi c ܮc nhng ܩng c hm dܫng cng sc ni lc ca Van Gogh cho php nh danh ha ny t nhng o hoa hܧng dng, chic gh c, i giy rch, cn phng ng ngho nn ba bn, cy bch dng cao vt ven ܩng lng, nhng ngi sao cun xoy trn bu tri vn v my... ph vo chng hi th ca ǩi sng ng, lm cho nhng tnh vt v tri (y) mi bng sng dy, v tht ln ting ku qun qui au thng. (Nhng ch in nghing c gch dܧi l ca Khnh Trܩng). Bi th Khnh Trܩng mi phi i tm. Anh i tm. ang i tm. Tuy khng nui tham vng tr thnh mt Van Gogh, nhng Khnh Trܩng vn c gng i tm. V chng no cn cha th hin ܮc ci nhn sng to ca mnh ln tm b, anh s mit mi i tm. Khnh Trܩng i tm, ang i tm, cn i tm. Khnh Trܩng vn i tm. Khnh Trܩng i tm. i tm. i tm.

Nu ln trܩng hp Khnh Trܩng ti khng c nh tm c hi Nj bm anh ln thm mt cht, m ch mun da vo mt s kin gn gi, d dng kim chng Nj bin minh cho quan im ca bi vit ny : Ch c ci nhn khai ph mi thc s l ngun gc ca sng to ; cn hnh thc ch l phng tin truyn t ci ni dung mang bn cht mi sng to m thi. Bi vy ci hnh thc mi t n s chuyn ti nhng ni dung mi, theo ti, ch ng nu ci hnh thc mi l kt qa ca mt thc tm ti nhm th hin mt ci nhn khai ph sng to. Bng khng mi hnh thc mi m no, nu ch lࠠ n thun p dng my mc cc l thuyt vn hc, cho d l tin phong hin i nht, cng ch l nhng tr chi ch ngha nhm l ha Nj to ra o gic mi l m thi. V cc l thuyt tin phong hin i ang lm dy ln mt phong tro lm mi vn hc, ti khng dm vi by t kin v cn cha hc hi ܮc ljn ni ljn chn; nhng ti tin tܪng rng cc hc thuyt y t phi c gi tr. M kinh nghim li dy ti rng mt hc thuyt cng c gi tr cao chng no, n cng l kt qu ca mt dy cng suy t tm kim chng ny. Bi vy mun p dng thnh cng cc hc thuyt ta cn tm hiu tn tܩng trܧc , Nj t nht cng bit s qua b quyt s dng. Ring vi cc l thuyt c v cho s vn dng k thut v ngn ng, ǥc bit vo lnh vc thi ca, ta li cng cn phi nm vng b quyt s dng hn na Nj c th p dng chng mt cch sng to, c cn nhc, c thc. Bi v mi ngn ng NJu c mt cu trc ring vi nhng ǥc tnh ring v mt c php, t vng, ng ngha. Nhng nt ǥc th y to cho mi ngn ng mt kh nng biu t ring nh vo mt hnh thc din t ǥc bit chuyn ti mt tinh thn din t ǥc bit m cc ngn ng khc khng th c ܮc. Ci kh nng biu t ǥc th ny nh l di sn ring ca tng loi ngn ng lm nn ci m ngܩi ta vn quen gi l thin ti ca mt ngn ng (le gnie dune langue). L d nhin khi NJ ra mt l thuyt nhm biu dng k thut s dng ngn ng, nh lp thuyt bao gi cng mong mun l thuyt mnh c mt gi tr ph qut. Du vy chc chn l ng ta vn chn ting m Ƞ lm i tܮng nghin cu u tin, v cc phng thc d ra ch yu vn l phc v cho ngn ng ng ta quen s dng. Mt s cc phng thc ny c th l nhng liu thuc b dܫng cho phn cu trc ǥc bit lm nn ci ܮc gi l thin ti ngn ng t nܧc ng ta; nhng cc phng thc y chc g thch hp tuyt i vi lc ph ng tng ca ngn ng Vit Nam ta v, nu c nhm mt c nut vo, chng ch gy ra chng snh bng chua m thi. Bi vy mi c vn NJ cn s dng mt cch sng sut c chn lc khi mun p dng mt l thuyt vn hc ngoi lai. Trong mt chng mc no ta c th ni ngn ng, cng nh con ngܩi, NJu b chi phi t nhiu bi yu t phong th a l. Nhn NJ cp ti yu t phong th a l ti li lin tܪng ti mt giai thoi in tch v n T bn Tu nghe ܮc hi nh.

L mt thuyt khch lng danh v ti ng i, c ln n T ܮc vua T c sang S i s. Vn nghe n i v ti bin bch ca n T, vua S mun nhn c hi tm cch th ti ng thi Nj dn mt n T lun. Va mi ra mt cha kp dng chiu, n T nghe ni ln nhng ting qut tho m ri thy quan qun x y mt ngܩi b tri g dt cnh khuu iu vo triu. Vua S gi b gin d qut hi : Tn ny phm ti chi ? C sao li dn ti y gy ri trong lc ta ang bn chuyn nܧc. Quan i thn cng gi b s hi run lp cp tu : Tha b h, tn ny l ngܩi x T, ti sng nh nܧc S mi ܮc vi thng m phm ti thng dm. Vi hn l ngܩi nܧc ngoi nn mi phi u ti y Nj ch i vng phn x. S vng bn p mnh ln n, quay v phia n T qut hi : t T nh ngi ton nhng phܩng gian dm o tc hay sao m tn ny mi ti y gi tr lon lun vy ? n T bn tin v pha ngܩi b tri ng trn trn vo mt, ri mi quay li ph phc trܧc b rng p u ba ln vo bc ljn vi mu nh mun xin t ti, sau mi ng dy t tn tha : Mun tu i vng, tn ny qu ng l ngܩi x T, thn bit hn rt r v hn l ngܩi b con li xm vi thn m. Nhng sao hi cn chung vch, thn li thy hn hin lnh chn ch ht bt lm c. C sao qua y cha ܮc bao lu hn vi sinh i tt nh vy ! Thi phi ri, chc l ti khng hp vi phong th a l qu quc y thi. X s h thn vn l mt nܧc lc hu chm tin sng nh nng nghip nn ngܩi dn ch yu ܮc nui dܫng bng rau xanh v tri cy . Thc phm tuy khng c nhiu cht bo b nhng nh ܆c chm bn ton bng phn bio nn hng v m li d tiu. Nh sng thanh m li thm lc tri cho hܪng bn ma ma gi thun ha, ngܩi dn t x tm hn mc mc, ly tnh ngܩi lm trng, vn c x vi nhau tng thn tng i. Ring tn ny, may mn ܮc ljn sng nng nh vng quc v i, chng chu hc hi ci hay, ci tin b, ci mi l th ch, li ch hau hu ua i thi sng kiu c ca x hi vn minh vt cht. C th hn cng khng quen vi cc mn n bo b y p ca lo nn mi mc phi ci chng tm thn bn lon, tay chn lc no cng nga ngy dm dt, vn l hi chng ca cn bnh m dn ngho t quc gi l bnh kh tn ti no vn thܩng thy ni m ngܩi no cm rng m d tin lm ca. th, thi tit qu quc li thay ǰi bt thܩng, tri lm nng cc qu, c l v vy hn mi phm ti lon dm chng ? Cu chuyn trn y ti nghe lm ܮc hi nh, ch nghe lm bm cu ܮc cu chng qua k vch, li lu ngy ri khng nh ht, nn khng bit c phi vy khng. Qu v no bit ng, thy c ch sai xin ch gio. Nhng d ni dung c b sa ǰi, thm bt t nhiu, cu chuyn vn gi nguyn ܮc ngha biu tܮng ca n :Trn ci sng nhn gian ny khng c g l hay, l phi tuyt i c.Chn l bn ny rng ni Pyrnes, bn kia rng li l lm lc (Vrit en de des Pyrnes, erreur au-del), nghe u nh trit hc kim bc hc tui tr ti cao Blaise Pascal bn tri ty c phom phom pht biu cu xanh rn nh vy t u th k 17. Bi vy mi khn ngoan l k bit hnh x ty c ng bin. Ging cam ny gc T cho tri ngt. Bng ln em trng bn t S, nu ta khng bit chun b t ai hay thay ǰi cch chm bn, n bin thnh chua v khng hp phong th. Vn hc ngh thut, d g c l g i chng na, chc cng ra thi. Mt l thuyt, d nghe ni hay ho bit my, ta cng cn tm hiu ljn ni ljn chn Nj bit cch m phn nh ci g c th vay mܮn ܮc, ci g ch c vi em xi. Cn nh mi nghe phong thanh qung co rm beng, tuyn b ngu s ci ny l mi m, ci kia l tin tin vi b l thuyt nguyn con a ln my vi tnh g toc toc, cht cu th lm dm ba mnh, vit ra nhng cu trc trc ng ngn, bt ch ngha phi ln tng pho v tܪng nh vy l avant garde, l cch tn, l lm mi ng ngha, v rng ta y cng tn hnh thc, cng hu hin i, cng hy cu trc nh ai. Lm n sng tc hp tp kiu ti e rng d b tu ha nhp ma lm, khin cho bi vit ca ta i khi cn hi b thiu nh sng li cng tr nn thm ti m.

Vit ti y ti tܪng l xong tnh em bi ln np, bng sc nh ti bi hc ca ng thy (trong C yu em khng ?- Khnh Trܩng, Tp truyn, Tn th, 1990) ti li pht hin thm rng : cho d c nt trn im trn v nm chc hai im gia ri y, nhng vn cn mt im cht m nu ta cha i vo ܮc su th cha th ni l kt thc tt p. Ci im cht ta phi rng i vo ܮc su, su thit l su, ti mun ni y l phi lm cch no Nj a ra ܮc ci nhn khai ph, nu qu ng l ch c ci nhn khai ph mi thc s l ngun gc sng to. Sau khi tham kho hng chng ti liu sch bo bn v cc l thuyt vn hc, cui cng ti li cho rng (t ra cng theo thin ca ti) khng g bng chu kh nghin ngm hin thc ; ci nghin ngm hin thc ti th ca L Minh H m L Minh H li i thung... khng ng, phi ni l L Minh H mܮn (ch khng phi cm nhm) hai ch nghin ngm ca L Ngc Tr trong bi vit Nj ni ln cch džc v hiu Bo Ninh ca mnh. (L Minh H : Bo Ninh, Ni bun chin tranh, džc li.- Hp Lu, s 64, tr. 220). Nhng th no l nghin ngm hin thc ? Ti sao nghin ngm hin thc li l con ܩng dn ljn sng to ?

Nm na m ni, ta c th v nghin ngm hin thc vi cng vic nhai li ca mt con tru. Nhng ai c thi ܮc sng thn qu hn ܮc chng kin cnh sng sng con tru theo bc nng phu ra ng. Mi ln gp bi c non hay m r ven ܩng, n vi tp ly nut vo bng. Sau mt ngy lao Ƕng vt v, chiu v ti lc ܮc ngh x hi, n nh cՠ r ra nhai li. Nhai thng thng. Nhai t t. Chc chc li thi ra mt dm b xc x. Cnh ny nhn rit cng thy chn. Vy m hi nh, vo ci tui hy cn b b y m, ti vn thܩng xa xa ng ng con tru nm ngh trܧc sn nh hay bn bi tre, ci mm nghch ln ming chp chp nh b gi bm bm nhai tru. Ti thch ng ng n c l b n tܮng bi thn hnh lc lܫng vi b da en nhy v cp sng bng long nhn hot tng phn vi b tch hin lnh chm chp ca n, ǥc bit l i mt lun ng xa xm, c lc ra chiu t l, c lc m mng vi cp sng vnh ln nh mun theo di ting so diu vi vu. y l hnh nh trong k c ܮc ghi li qua ci nhn b ng, v bng tr tܪng tܮng non nt ca tui th. Ngy nay nu c dp gp cnh ny qu nh, chc ti khng cn tm li ܮc hnh nh nn th y v con tru na. Vi cp mt thc dng nay li ǩi, ti s ch nhn thy mt con vt x x, da en xn lm lp bn, ming nhai u oi, dng cp mt l ǩ mt cch ngc nghch. Cn ci ui, thnh thong c ngoe nguy, khng phi v n mun th hn theo ting so m ru hiu ht li th֒, m l Nj xua ܰi m rui nhng vo ve ch chc bu vo l t cn dnh li cc phn. Tuy nhin cng chnh cp mt li ǩi y li dy ti bit quan st v nh rt ra ܮc t Ƕng tc nhai li ca con tru mt bi hc b ch v sng to. Th hi trn ǩi c g r rng, tha thi v v b cho bng c r. Vy m con tru vn bin ܮc thnh cht dinh dܫng gip cho n c mt th lc cܩng trng Nj m ng nhng cng vic ng ng nng n nht. y l nh n bit cch tiu ha bng s kin tr nhai i nhai li Nj thanh lc m thi i mi th٠ cn b tha thi v ch gi li nhng g l tinh cht b dܫng cho c th. Nh suy ngm v kt qu ny, ti mi ܮc v l v vai tr quan trng ca nghin ngm hin thc trong cng tc tm ti sng to. Nh ni trn, cht liu sng to cho bt c nh vn, nh th, ha s, nhc s no chnh l hin thc tc l biu hin ca ǩi sng dܧi mi hnh thc : tt c nhng g ta ܮc chng kin bng tai bng mt, ܮc nghe ni ljn hoc cm nhn ܮc bng chnh bn thn. Cng nh c r, c khi cn hn l c r na, v hin thc, nh loi c di, xut hin trn lan, bt c u, vo bt c lc no. N khng ch ba vy dn dp m nhiu lc cn ln t, chim hu ta m ta khng h c thc. Do tnh cht a dng, t p l ca n, hin thc thܩng ܮc pha trn rc rܪi cn b nhiu hn l cht bo b. Bi vy cng nh c r cn ܮc nhai li, hin thc phi qua nghin ngm mi tiu ha ܮc. Nghin ngm l nhn li, nh li, ngh li, tܪng tܮng li, lm sng li cc s kin, cc din bin, ni chung l mi hnh thc biu hin ca ǩi sng c tc Ƕng t nhiu ljn ta, d l c thc hay hon ton v thc. Nhn li, nh li, ngh li, lm sng li Nj m suy ngm, nu ln nhng cu hi, ǥt li vn NJ nhm xc nh chn gi, phn bit h thc v nhng g ta tip thu hoc b nhi nht ngoi mun trong mi hon cnh tip xc ca ta vi th gii bn ngoi. C xc nh ܮc chn gi, phn bit ܮc h thc ta mi bit ܩng o thi nhng g l h o, l ph phim, l vay mܮn gi to v, nh , ta mi khao kht i tm nhng gi tr trܩng cu em li cho cuc sng ca ta mt ngha ch thc. Tm li ta c th ni nghin ngm hin thc l mt tin trnh o thi, ng thi cng l mt hnh trnh ti to bn ng. Nu chp nhn hiu theo ngha ny, ta c th ni nghin ngm hin thc ng l con ܩng dn ljn sng to. Ti khng r c nhng tc phm no ܮc coi l cng trnh sng to ch nh da trn cc l thuyt v hnh thc hay khng ? Nhng t ra ti cng bit mt vi tc phm c gi tr sng to lm giu cho di sn vn hc th gii, l do kt qa ca nghin ngm hin thc. Ta c th nu b i tm thi gian mt (A la recherche du temps perdu) ca Marcel Proust (1871 - 1922) nh mt trng hp in hnh.

C th ni b i tm thi gian mt ca M. Proust, cng nh b T bn lun ca K. Marx, thuc loi mt vi ta sch him hoi m, t nhiu, ta c nghe ni v cng ܮc nhiu ngܩi a nhc ti. Nhng con s ngܩi thc s tm džc my b sch ny Nj tm hiu ngn ngnh ta li c th ch ljm dܮc trn u ngn tay. Bn thn ti cng phi th nhn l cha can m v kin nhn džc ljn ni ljn chn Nj ngn trn khong ba ngn trang sch ܮc coi thuc loi kh nut ca b i tm...(mc d nay ti lc phi bܧc sang giai on tui gi bng x ti bt u tm džc li, v džc thch th i lc cn džc say m nhng trang sch ca Proust). Tuy nhin cn c vo nhng phn ca b sch džc v tm kim hc hi thm, ti xin tm tm lܮc mt cch th thin nhng g m ti cho l hiu, hay ng ra tܪng rng mnh hiu ܮc v Proust.

Trܧc ht ta c th coi i tm thi gian mt l mt cu chuyn ǩi ng thi cng l cu chuyn v mt cuc ǩi : cu chuyn v Proust. Cu chuyn ǩi v l cu chuyn v mt giai on t sau cuc chin tranh php-c 1870 ljn nj nht th chin, v v mt mi trܩng sinh hot m Proust c thi quen nng lui ti : ci x hi thܮng lu trܪng gi vi np sng ph phim gi to thܩng thy xut hin mt loi nhn vt thi thܮng vi mt th ngn ng khoa trng rng tuch. Cng nh ܮc tham d thܩng xuyn cc bui tip tn ca x hitrܪng gi v quan st cc nhn vt quay cung trong mi trܩng ph phim gi to y, Proust mi cm thy ny sinh nhu cu nghin ngm hin thc Nj i tm cho mnh mt ǩi sng mang ngha ch thc. Ta c th coi nh l džng c ch yu thc y Proust dn thn vo cuc hnh trnh i tm thi gian mt. Ci khi nim thi gian mt m Proust mun i tm Nj ly li y, ta cn phn bit vi khi nim thi gian nh mt hay thi gian lng ph Nj mt i l loi thi gian khng th ly li ܮc hoc c ly li cng chng em li cho ta hng th g. Thi gian nh mt l thi gian ta khng bit sng cho ta, m li thch eo mt n Nj sm vai ta chn trong tn tung ǩi (nh nhn vt thi thܮng Legrandin ch lo lm b tch cho ph hp vi hnh nh mnh mun ܮc hin ra trܧc mt mi ngܩi, ch khng dm sng tht vi ci ti ca mnh). Nhng thi gian nh mt cn l v ch yu l thi gian lng ph ca nhng nm thng ta sng m mui Nj chy theo nhng o nh ca cuc ǩi : danh vng, a v, ca ci..., thm ch c tnh yu na. Nh mi tnh m mui ca Swann i vi Odette de Crcy : Trong lc cng vi Odette tham d vo mt bui trnh tu nhc thnh phng ti t gia Verdurin, tnh c Swann nhn ra Odette mt vi nt phng pht chn dung ca Zephora, v Moise, ܮc Boticelli t ha li trn mt ca knh ca nh nguyn Sixtine mi m ra si m. Trong khi Odette, mt ga ph tr thnh mt loi gi bao hng sang, bng nhng iu b m em ch em ch㒒 lng l con c vng kch thch ܮc s nghi ng ghen tung ni Swann, lm cho Swann phi cay c cht m cht mt. Ri ti khi tnh ng, bit rng mnh chy theo o nh, Swann ch bit chp ming m than: Vy l ta ph phm ǩi ta bit bao nm, ta mun cht i, ta tܪng gp mi tnh ln nht, v mt ngܩi n b khng lm ta thch th, chng h hp vi s thch ca ta (Dire que jai gch des annes de ma vie, que jai voulu mourir, que jai eu le plus grand amour, pour une femme qui ne me plaisait pas, qui ntait pas mon genre._ M.Proust : A la recherche du temps perdu - Coll. Bouquins, Edit. Robert Laffont 1987_ volume1- Du ct de chez Swann, p.316). Ta c th ni trong trܩng hp chy theo i tnh o nh ny, Swann l nn nhn ca iu m Stendhal, trong tiu lun De lAmour(1822), gi l s kt tinh (la cristallisation) Nj gii thch v hin tܮng tnh yu m qung : Nh mt nhnh cy kh tri l ܮc vi su trong m mui vng Salzbourg, vi thng sau khi ly ln, nhnh cy ܮc ph y nhng ht ng nh nh mt cnh kim cng ; cng vy tnh yu m mui l s kt tinh ca nhng phm cht, c tnh ܮc thu dt bng tr tܪng tܮng v em ghp ln nhn vt ta theo ui. Ni khc i, i tܮng cung si ca ta khng phi l bn thn con ngܩi bng xng bng tht ta nh theo ui, m l hnh nh ngܩi yu l tܪng ta thu dt trong tܪng tܮng v em ghp ln con ngܩi . Ri ti khi ܮc gii kt (dcristallis) ta mi bit l ta bv mt, v iu m thin h vn cho l c st i tnh . Bn thn Marcel Proust cng th nghim ܮc iu ny, khi mܮn li ca nhn vt xng ti Nj ni v Albertine m tc gi, trong truyn, c thi si m v ghen tung cung nhit : Ta tܪng yu mt c gi v, hi i, ta li ch yu c ta c ci ho quang ng hng thong hin trn khun mt. (Nous croyons aimer une jeune fille et nous naimons, hlas, en elle que cette aurore dont le visage reflte momentanment la rougeur._ M. Proust : A la recherche du temps perdu- Coll. Bouquins, Edit. Robert Laffont 1987_ Vol. 3- La Fugitive, p. 517). Nhng v si m theo kiu b ci nhm ny ta c th ܮc chng kin trong cuc sng hng ngy. Nhng thay v tm hiu xem c phi l mt trܩng hp kt tinh theo Stendhal hay khng, ta li thܩng ng theo khuynh hܧng cho rng chng trai hay c gi si tnh n phi b hoc b ba ngi. Nhng d l sn phm ca tܪng tܮng do kt tinh hay b ba ngi th cng l nhng th d v thi gian nh mt.

Khc vi thi gian nh mt l thi gian do ta lng ph, thi gian mt l thi gian b ta v tnh Nj ri vo lng qun nn khng h mt i : n ch b vi su trong k c nn c th ly li ܮc. Vn NJ l ta c bit cch hay ng ra l c c hi Nj nh li v lm cho n sng li hay khng ? Gi l thi gian mt (ch khng phi thi gian nh mt) v l thi gian ta ܮc sng v sng thc s cho bn thn ta, bi ta v cho ta, nn n thuc v ta v l ca ta. Nhng v l thi gian ta sng cho ta v ,v cho rng l ca ta, nn ta t quan tm ti n hn l thi gian ta sng vi ngܩi khc hay v ngܩi khc. Cng bi th n mi d b l l, b ri Nj dn dn chm su trong qun lng v c th vnh vin mt i. Vy m theo Proust ci thi gian mt mi l thi gian thc s sng cho ta, lm nn cuc sng ca ta : n chnh l kho tch ly nhng cm xc, nhng giy pht v nht em li cho i sng ta mt ngha. Nhng cng nh ci v thc mi l nn tng ca ci ng theo phn tm hc ca Freud, thi gian mt mi chnh l kho bu vt n du ca i sng tm linh theo Proust. Nhng lm th no Nj tm li ܮc kho tng b mt  ? hiu ܮc cu tr li, theo Proust, ta cn tr v vi trch on lin quan ti mu chuyn v ming bnh madeleine tc l loi bnh ngt nh c ni nhng ܩng gn nh ܮc c ra t nhng v trai. Trch on ny (M. Proust : A la recherche du temps perdu - Coll. Bouquins, Edit. Robert Laffont _Vol.1- Du ct de chez Swann, pp 56-59) c th ni l mt trong nhng on vn ni ting nht m bt c ai mun ni v Proust khng th khng nhc ti, cng nhܠ on ܩng chin binh vi mt qun nhn vy (d rng don vn ny khng phi l tt c Proust, cng nh on ܩng chin binh khng phi l binh nghip ca mt qun nhn). on vn ny lin quan ljn qung ǩi nin thiu ca Proust, khong thi gian t 1878 ljn1884, khi m vo nhng dp l Pques v ngh h Proust ܮc cng gia nh v ngh mt nh ng cu ti mt th trn thuc ht Eure-et-Loire (28) cch thnh ph Chartres 24 cy s v pha ty nam. Trong truyn Proust NJu gi a im ny l Combray, nhng Illiers-Combray mi ng l a danh ca n. S d cn c s minh nh ny l Nj ta khi ln ln vi mt ngi lng cng c tn l Combray thuc ht Calvados (14) cch thnh ph Caen 31 cy s v pha nam. Illiers-Com bray, m Proust li ch gi l Combray, l khi im cho ton b tp truyn v n l sn khu cho mt bi kch nh vi cu b Proust, nhng vi mt kt thc happy end nn Nj li mt n tܮng su sc cho Proust v ng thi to thnh u mi gt mc cho ton b i tm.... L mt a b yu ui nhng li a cm v rt nhy cm, Proust quen sng dܧi s sn sc nung chiu ca m. C mt nhu cu tr thnh hu nh mt nghi thc (rite) c ܮc tha mn mi gip cho Proust d dng tm ra gic ng : l ci hn ca m mi ti ljn ǥt ln trn Proust Nj chc Proust ܮc ng ngon lnh. Nhng mt ba nh c khch l nhn vt Swann ti dng cm ti. V bn tip khch ti khuya nn ti gi m khng ln hn trn Proust nh thܩng l. Tm mi cch Nj nhc m khng ܮc, Proust quyt nh ra ngoi hnh lang ch m i mn n. Ti khi b b m bt gp sau khi tin khch ra v, Proust li m bi ri lo s l b s la, m s gin. Nhng khi nhn thy b mt ht hong thiu no ca con, b Proust, thܩng l rt nghim khc, li khng h la mng cn Nj cho m m li vi Proust. Th l ba cu b Proust khng ch c nhn ܮc ci hn v li chc ca m m cn ܮc m nm cnh džc cho nghe cun sch Franois le Champi ca nh vn George Sand. V ci m thn tin y, tuy bit l m Ƕc nht, nhng Proust vn mun n ܮc ti din. V th, nhng nm v sau, mi ln nghe nhc ti Combray, Proust ch nh c cn phng ng ni mi ti ܮc m ti ban cho ci hn v mt ln ܮc nm bn cnh m. Cn li nhng g thuc v Combray, sinh hot hng ngy ni th trn y, NJu b gt qua bn l, tܪng nh b vi su trong qun lng. Vnh vin vi su? C th lm ch, nu nh khng c ci bui chiu ng y : Mt bui chiu ng gi but m m khi Proust v ti nh, m s Proust lnh bn sai pha mt bnh tr v em ljn mt chic bnh madeleine Nj Proust n cho m bng. Tuy khng a thch g, nhng Nj lm vui lng m Proust nhn li. Ai d va tp hp tr trong c dm ming bnh, Proust bng cm thy tro dng mt nim hoan lc lm tan bin mi tܪng bi quan chn chܩng. Nim hoan lc ny do u m ra ? Proust tp ngm th hai, ri thm ngm na, v tp va nhp nhp mi v lm thc dy cm gic hoan lc ni Proust. Nhng mi v vn , m cm gic khng tng li cn tan long. Vy l cm gic c lin h vi v bnh ܮc nhng tr, nhng li khng phi do ci bnh m ra. Proust c tܪng nh xem gp cm gic hoan lc ny u, khi no ? Nhng cng vn dng tr c, cm gic cng chi vi y nh bong bng bt x bng vi mt ch b : cng gi tay vi, chic bong bng cng cao bay cho ti lc tan v. Cui cng Proust quyt nh bung xui v chp nhn quay v vi nhng u t phin no hng ngy. ng vo lc y k c vt hin ln : Th ra ci mi v lm sng dy cm gic hoan lc ni Proust chnh l ci mi v ca ming bnh madeleine ܮc nhng trong tch tr m trܧc y, vo mt dp h Combray, d Lonie cho Proust nm khi Proust ljn thm hi d mt sng ch nht. V ri cng vi mi v ca ming bnh madeleine, c mt khung tri k nim lin quan ljn th x Combray, ni Proust tri qua nhng ngy h m hnh phc cht bng thc dy : nhng nhn vt thn quen Proust vn cho hi hng ngy, ngi nh th, khu ph ch, nhng con ܩng quen thuc Proust thܩng qua li Nj mua cho m. on vn ni v ming bnh madeleine c th coi nh on vn ܮc nhc ljn nhiu nht trong tc phm ca Proust, v cng l on vn ti džc i džc li nhiu ln : džc khi cn l hc sinh trung hc v phi chun b cho bi ging vn trong lp ; džc li khi ln i hc Nj ܮc nghe gio s ging dy cho hiu bit thm ; v nay l džc li vi nhng phn khc ca tc phm Nj nghin ngm. c nhn nha. c t t. c mi ܮc vi trang, c khi ch vi hng qung sch i. Qung sch i bt thn li ra dc li. Va džc va kim nghim vi nhng giy pht sng ca bn thn Nj hiu su hn, hiu st hn, hiu ܮc ng hn tc gi . y, c l nh chu kh džc theo kiu ngm tm nh vy ( con tm phi ngm cho ngu mi thnh mm chua ܮc) m mt ln džc l mt ln thch th, mt ln džc l mt ln ti pht hin thm uc mt vi iu b ch mi m.

nm ܮc ngha quan trng ca trch on ny, ta cn kho st s qua ci tiu NJ :La petite madeleine ou les deux mmoires thܩng ܮc gn cho n. Gi d c ngܩi quen ljn nh ti din gii gip anh hiu bit v ngha ni dung ca on vn ni ting ny. D nhin l ti bt u bng dch ci tiu NJ Nj anh c ܮc nim khi qut v on vn. V ti s dch thnh Chic bnh madeleine hay hai loi tr nh, dch rt tin tܪng, dch khng ǡn o suy ngh ; bi v gi bt c٠ cun t in php-vit no ta chng thy rng t mmoire ܮc dch ngay ra l tr nh. Nhng khi i su vo ni dung v ti on cn gii thch v phn hin thc Proust mun lm cho sng dy, ti mi thy rng t tr nh ܮc chn l khng n khin ti m lng tng. Bi v t tr nh, theo ngha ta thܩng hiu, Nj ch nhng s vic xy ra ta mun dng tr Nj ghi nh hoc vn dng tr c Nj c th nh li. Nh khi ta khen mt cu hc tr c tr nh tt v hc bi chng thuc m li nh dai ; hoc khi ta v trn than rng tr nh mnh sao hi ny n cn quᒒ ch v ta va gp mt ngܩi trng quen mt m moi c mi khng nh ra ܮc ci tn. Tr nh hiu theo ngha thng dng ny, Proust li cho rng ch c mt ngha hn hp, phin din v nht thi. Hn hp v cc s kin ghi nh thܩng l do chn lc ch quan vi mc tiu thc dng: cu hc tr ch hc thuc nhng bi phi hc Nj tr bi, hoc nhng iu cn ghi nh Nj lm bi kim hay khi i thi. Phin din cng do thc dng ca n : anh th sinh chn hc mt s bi cho l quan trng vi hi vng l mnh s trng t ; nhng ti khi b trt ܩng ry anh ta li thy nhng bi l v tch s. Cng bi tnh hn hp v phin din nn ci hin thc do tr nh em li thܩng ch c gi tr thc dng, nht thi. Ngoi tr mt vi trܩng hp ǥc bit, nhng bi hc lp dܧi thܩng b b qun nhܩng ch cho nhng bi hc mi ca cc lp trn. Bi vy ta c th v tr nh, theo ngha thng dng, nh l mt kho ct gi h s. Chng no chng cn hu ch, hu dng ta cn mun lu gi. Nhng khi chng ht tr thnh cn thit , ta sn sng em rc b Nj nhܩng ch cho nhng h s mi. Bi vy Proust mi cho rng ci ta vn gi l tr nh li chng xng vi danh hiu tr nh cht no. Ci tr m ta c tܪng l khn ngoan o Nj ra pht y thc ra no c bit nh  cho ra hn: ci ng nh nhiu khi li chng chu nh, i khi li ch thch nh ton nhng th to lao g u. Ngay ci m ܮc nm cnh m Combray m Proust cho l phi ܮc khc ha sut ǩi, nay c nh li, chc Proust cng ch nhn vai thm nh : a, m sao hi mnh li con nt th nh ! Cng may l cn li mi v ca chic bnh madeleine. Bng khng c mt bu tri hnh phc ca nhng ngy h m ti Combray c th theo thi gian b ǡm chm trong qun lng. Bi vy Proust mi cho rng :Ci lm ta nh li ܮc nhiu nht v mt ch th li chnh l ci ta l l b qun ( v b ta r rng nn n mi bo ton ܮc trn vn hng nhy). Do ci phn tt p nht ca k c li nm bn ngoi ta : trong ci chm lnh ca cn ma u ma, trong mi hng ca mt khu phng ci kn song the hay trong hi khi ta ra t mt vung cm thm mi la mi... trong bt c nhng g b tr tu coi l v tch s nn khng my may oi hoi ;  vy m chnh nhng ci y mi lm cho ta gp li ܮc chnh ta, v cng ch c nhng ci y mi to thnh kho d tr cui cng ca d vng, tc l ci phn tt p nht bi l, khi m nhng git nܧc mt tܪng nh kh cn, ch ring chng mi lm ta rng rng khc ܮc. bn ngoi ta ? ng ra l trong ta, nhng li vut ra khi tia nhn ca ta, nn mi b dm chm t nhiu trong qun lng (...ce qui nous rappelle le mieux un tre, cest justement ce que nous avions oubli (parce que ctait insignifiant et que nous lui avons ainsi laiss toute sa force). Cest pourquoi la meilleure part de notre mmoire est hors de nous, dans un souffle pluvieux, dans lodeur de renferm dune chambre ou dans lodeur dune premire flambe, partout u nous retrouvons de nous-mme ce que notre intelligence, nen ayant pas lemploi, avait ddaign, la dernire rserve du pass, la meilleure, celle qui quand toutes nos larmes semblent taries, sait nous faire pleurer encore. Hors de nous ? En nous pour mieux dire, mais drobe nos propres regards, dans un oubli plus ou moins prolong. - M. Proust : A la recherche du temps perdu, Coll. Bouquins_ Edit. Robert Laffont 1987. Vol.1 A lombre des jeunes filles en fleurs, p. 534).

Ti y chc anh bn cng thng cm ܮc ti sao ti mun xin rt li t tr nh nh l t ta vn thܩng gp khi tra ch mmoire trong t in. Trܧc nht, nh va trnh by trn, t ny khng phn nh ng tinh thn ni dung ca s nh li theo Proust. Hai l, nu dng t tr nh Nj dch ton b cc ch mmoire trong tc phm, vic lm ny chng nhng khng gip cho ngܩi džc tch thot khi quan nim c hu v s nh li bng vn dng tr tu, m c th cn gy ra mt tm trng ln ln mp m khin h kh nm bt ܮc s pht hin mang tnh cht sng to ca Proust v s nh li. Bi khng kim ra ܮc t no khc Nj thay th t mmoire, Proust nh phi mܮn tnh t volontaire (mmoire volontaire) hoc cm t b tc de lintelligence (mmoire de lintelligence) Nj ch s nh li theo ngha tr nh, v tnh t involontaire Nj ch hin tܮng nh li do tnh c hoc khng ch (mmoire involontaire) theo quan nim ca ng. May mn hn Proust, tip tc tra cu thm t in v ti liu sch v, ti kim ra ܮc hai t khc, tuy ng ngha vi tr nh, nhng li khng mang ch du l cc s kin ܮc lu gi v nh li phi chu s iu Ƕng ca tr tu, l t k c v t hi c. Sau mt hi ǡn o cn nhc, cui cng ti quyt nh ǰi tiu NJ thnh : Chic bnh madeleine v hai loi hi c. Ti chn t hi c v ngoi hm ni v cc s kin ܮc lu gi (k c), n cn gi ln mt tܪng v chc nng, tc l v kh nng lm nh li, m trong thao tc nh li, theo quan nim ca Proust, khng ch c bn cht cc s kin ܮc nh li, m th thc lm cho cc s kin ܮc sng li cng quan trng khng km. Kim ra ch Nj dch li tiu NJ, ti mi thy l mnh may mn hn Proust v c ܮc kh nng la chn t thch ng Nj trnh by s nh li cho ph hp vi quan nim sng to ca Proust. T ti li pht hin thm ܮc mt iu mi m khc kh th v: ting Vit l mt ngn ng di do sc sng nh vo mt tim nng ln sng to. Tim nng sng to trܧc ht l do ǥc tnh ca ting Vit l th ting n m nhng li c cu trc cu ܮc lm thnh bi cc t ghp l nhng t c th do mt, hai hoc ba t khc nhau ghp li thnh. Th ljn, ting Vit l s hi nhp ca nhiu ting gc khc nhau : ting hn, ting php ( vi gc la tinh) v ting Vit chnh gc. Nh vo ǥc tnh ca ting Vit l ngn ng n m li gm cc t vng ܮc cu to bi nhng t ghp, nn ta c th, ty theo hon cnh, ty theo nhn vt, ty theo tm trng, tu theo cm ngh to ra nhng t mi bng cch hoc hon ǰi v tr ca ch trong mt t, hoc thay th mt ch no bng mt ch khc trong mt t Nj lm cho tܪng ܮc sng t hn, hoc Nj lm ni bt ln ܮc ci sc thi, ci m hܪng ǥc bit ca iu ta mun din t. Ti cho rng, nu chu kh nghin cu tm hiu ti ni ti chn v chu kh s dng ch ngha mt cch thc, c cn nhc chn lc, ta s thy ting Vit qa l mt th ngn ng sng to, c php thn thng bin ha khng thua g ng T thin i thnh dm nh c Tri na. dn chng ti xin tm lit k sau y danh sch cc t vng ܮc to thnh vi t tܪng chn lm gc ti su tm ܮc: t tܪng, tܪng, suy tܪng, l tܪng, tܪng t܆ng, tܪng nh, tܪng nim, tin tܪng, hi tܪng, hoi tܪng, m tܪng, t tܪng, vng tܪng, ng tܪng, gi tܪng, o tܪng, khng tܪng, h tܪng, hoang tܪng, bnh tܪng, cung tܪng, huyn tܪng... By gi ti xin nh my v son t in hoc cc nh l lun ph bnh nh ngha dm ti mi t trn v, nu c th ܮc, cho mt cu th d km theo Nj gip ti nm ܮc cch s dng thch ng cc t . Thc hin iu ny s gip ta chng t ܮc rng ting Vit khng ljn ni ngho nn v km ci v mt kh nng t duy tru tܮng m h v phc tp nh Nguyn Hng Quc ngh u (Nguyn Hng Quc : Vn hc trong mt nܧc m ch - Hp Lu s 38 Xun 1998, tr.68-76). V ti gi ny nu ta cha c ܮc mt nn vn hc pht trin v hon chnh v mt t duy l lun tru tܮng cng cha hn do cha ng ta c truyn thng lܩi vit nn ch Nj li mt nn vn chng truyn khu trong mt nܧc m ch m thi. Cho d iu ny c ng chng na th ci bnh lܩi vit ca cha ng ta u c phi l mt th ti t tng khng sao gt b ܮc. Ta vn c th xin v php cc c ng ra t ra ti ly cho mnh, c sao u. Cc c c cm cn ta chuyn lm g. Nhng ra ti ly cho mnh bng cch no ? Theo ti, khng th bng cch vi v kt lun rng ting Vit ܮc gn gi v pht trin vi t cch l ngn ng ca mt dn tc n l. (Li ca Nguyn Hng Quc & Hong Ngc Tun trong bi Vit, gia truyn thng v nhu cu sng to -VN s 37&38 thng 1&2 nm 2000, tr.17), v ch da trn pht biu ca mt vi sinh vin : Vit vn bng ting Vit m vit r rng nh ting Anh th...d lm, thy i ! (bd, tr.14) m cho rng ting Vit ch tin dng cho thi quen ni bng ni gi, ni cnh ni khe, n ni lp l kiu hai mt v khng phi l th ngn ng cho php din ngn khc chit hoc trnh by t tܪng chnh xc vi nhng lp lun cht ch. Vn NJ ܮc ǥt ra l phi xc nh cho r cn nguyn, nu c, ca tnh n l. Trܧc ht, nu ting Vit qu l ngn ng ca mt dn tc n l th c phi v s dng th ting m ngܩi dn tr thnh n l, hay v ngܩi dn c u c n l nn th ngn ng mi mang v ly ? Nu li khng phi do ni ngn ng m l trch nhim ca ngܩi s dng th gii php phi l xo b np suy t n l i Nj gii phng u c tc l dnh li quyn t duy Ƕc lp v t do pht biu ca mnh. Nhng th no l dnh li ܮc quyn t duy Ƕc lp v t do pht biu ? Ni thng, ni tht, ni toc mng heo, khng e d k hy iu g c th l dm t do pht biu y. Nhng nhng li tuyn b mnh ming y (nhiu khi l do hon cnh v iu kin cho php) liu c Nj chng minh l ta thc s ginh li quyn t duy Ƕc lp hay cha ? Bit u nhng iu ta tܪng do chnh ta ni ra thc cht li chng do ngܩi khc ng Ǣng sau git dy hoc mm cho ta Nj bin ta thnh loa pht thanh cho h m ta khng d ? Bi vy ti khng tin rng c th ngn ng ca dn tc n l v c th ngn ng ca dn tc t do, m ch c nhng con ngܩi bit t duy Ƕc lp hay khng. M mun c ܮc t duy Ƕc lp, theo ti, trܧc tin phi c thc phn tnh Nj gii ta cho mnh khi cc nh kin, cc lp trܩng quan im da dm vo mt vi thm quyn hay do phc tng mt quyn lc no . C gii ta ܮc cho mnh khi cc nh kin hay quan im lp trܩng sn c, ta mi c iu kin Nj quan st, phn tch, l gii i tܮng nghin cu trong tinh thn tm hiu v t khch quan ܮc. Tip ljn, gi thit ci khu ginh li quyn Ƕc lp suy t coi nh thc hin, vn cn li cu hi liu ting Vit c l ngn ng p ng ܮc cho nhu cu sng to hay khng ? Cho ti nay dܩng nh cc nh l lun ph bnh ch quan tm vch ra nhng d tt trong cch trnh by t tܪng bng ting Vit nhiu hn (xt cho cng d tt l do ngܩi s dng ch ch ngha no c ti tnh g). Du sao vch ra cc d tt cng l mt vic lm ng hoan nghnh, bi v c nhn ra ܮc khuyt im Nj b sung ta mi tin ܮc. Tuy nhin ting Vit cng c cc mt tch cc ca n, th d nh ting Vit giu m iu, hoc c kh nng sng to ra cc t mi Nj lm mi ng ngha ( nh ti phn tch trn). Nhng tic thay ci c tnh l mt ngn ng sng to ca ting Vit li hu nh khng ܮc gii nghin cu ph bnh mun bit ljn. Ti cho rng y l mt s l l rt ng tic. Trong mt chng mc no , ti ng vi lun im ca Nguyn Hng Quc trong bi Sng tc v Ph bnh(Vn Hc s 163 thng 11-1999 tr.14-25) khi ng cho rng ph bnh khng ph ty sng tc ; tri li chnh gii ph bnh, bng nhng cng trnh nghin cu v l lun, mi NJ ra nhng quan nim mi v bn cht v chc nng ca vn hc, hoc thm ch, ca ngn ng Nj m ܧng cho sng to. Nhng khi m gii ph bnh, nht l cc nh ph bnh thuc thnh phn nghin cu v ging dy i hc, li ch c sy cho cc l thuyt vn hc nܧc ngoi (ch khng phi l nhng cng trnh nghin cu v l lun do chnh mnh thc hin) nh l nhng con ܩng chng gai trc tr nhng mi thc s l nhng con ܩng dn ljn sng to, th chng l g nu gii sng tc a s NJu ha theo cc l thuyt y trong n lc tm ti lm mi vn hc. Khng ai trch nhng k dm phiu lu mo him Nj i chinh phc nhng vng t xa l. Vn NJ ܮc t ra l cng nn cn nhc xem hnh Ƕng phiu lu mo him c trin vng a ta ljn nhng vng t ha hay khng ? Hay bit u ta li chng nghe xi di m i vo m ti bao la lc no khng hay ? Gi d ci vng ta nh i ti ng l vng t ha v c ngܩi ǥt chn ljn ri, vn cn vn NJ l ta c buc phi dm ln ng bܧc chn ca h hay nn chn ly hܧng i thch hp vi v tr ng ca ta. Ta khng nn ln ln mt quan nim sng to vi nhng phng tin Nj thc hin sng to. Mt quan nim sng to khng ch ܮc thc hin bng mt phng tin Ƕc nht, m c th bng nhiu phng tin hoc bng s phi hp ca nhiu phng tin khc nhau. Con ܩng no m chng dn ti La M. Ngi khc ti ܮc La M bng cc phng tin ring ca h, ti sao ta li khng chn con ܩng thch hp nht vi phng tin sn c trong tm tay ca ta ? Ti cho rng nu ta ng r rng v chu kh tm hiu ting Vit khng my may nh kin, rt c th ta s thy ting Vit khng ljn ni km ci lm u ; i khi n cn c mt vi kh nng din t ǥc bit, p ng cho nhu cu sng to kh m tm thy ni mt s ngn ng khc.

Cch y khng lu ti ܮc mt ngܩi quen i thm Vit Nam v mua tng cun Nguyn Bnh, th v ǩi, ca Nh xut bn Vn Hc H Ni-1998. Ti hoan h n nhn xong li em xp n trong t sch mt v tr kh u i, c l do n tܮng tt p v nhng vn th lc bt cn gi li ܮc t hi cn la tui mܩi su i mi. Mi tun qua, nhn dp ܮc my ngy ngh l bc cu, ti m t sch nh chn mt cun Nj dc gii tr. Khng hiu sao bn tay ti nh ܮc ai hܧng dn t Ƕng m ti hng k c xp cun Nguyn Bnh v ti cng ngoan ngon cm ly. C th y l mt phn x thuc v chc nng nhm p ng mt nhu cu ngm ngm ca c th. C l thi gian gn y ti phi Ƕng no qu nhiu Nj tm cch gii m cc vn iu mang hnh thc ph th cch tn, no l nhng khong trng khng gian bng gch cho slash, no l nhng con ch b tch la, nhng cu b t on hoc xung hng bt ng Nj to ra hi th khi ln xung nhp nhng lc rn rp hn hn cho ng vi mch iu ca ǩi sng vn minh vt cht, nn m ra hoi nim i ba vn th trong sng bnh d Nj tm thn ܮc phn no th gin (cng nh ci bao t ca ta, c nhng lc anh ch do tha ma nhng mn chin xo bo b, bng dng m thm mt ba rau mung luc chm tng bn, li c thm bt nܧc rau vt chanh ti Nj khi ܮc hp vo, khip, mi thy n mt ci rut lm sao !) Tnh c m sch ra ri ng trang 34-35, gp bi th mang ta NJ Chn qu꒒ thy ci g c v gn gi thn quen nn quyt nh džc th chi. V v cng nh chdžc chi nn ti s khng džc vi cp mt soi mi ca mt nh ph bnh Nj phn tch, phm bnh gi tr thi tnh ca bi th. Tri li ti s džc rt bung th, Nj mc cho tr tܪng tܮng nng theo li ch, vn iu i m t do bay bng, nh ci thu l thng cu t cn mc qun thng t tc Nj chm tri o, nhng lc nm rc nch m ti mt tay ngn ci t ming, tay kia r t m, cp mt riu riu theo ting vng u a ko kt v, ty theo li ru ca m : khi th ci ng my ng cho ngoan, khi th trm nm trong ci ngܩi ta, khi th em i ! em li nh, lang bang nh ti cc mu chuyn lc th Thch Sanh, lc th C gi qung khn , lc th Cng cha ng trong rng... Nj ri ng qun lc no khng hay. Vy l ti chn džc bi th ny khng phi nh l mt bi th, m nh l nghe k mt cu chuyn bng vn vn theo truyn thng ca mt dn tc m thc cht, theo nhn nh ca Nguyn Hng Quc k tn Nguyn Ngc Tun, khng phi l mt dn tc thi s m ch ܮc ting huyn thoi v mt nܧc th ( Nguyn Ngc Tun : Huyn thoi v mt nܧc th - Hp Lu s 18 thng 8&9 nm l994, tr. 64-75) :

Hm qua em i tnh v

i em mi con u lng

A, ra y l li k l ca mt chng trai nng thn i n ngܩi yu thm tnh v. Anh khng ch ra u lng ni hai ngܩi vn thܩng hn h, m leo ln tn b Nj c th thy ܮc nng t xa. Anh hi hp mong ngng lm, phn nh nng phn thp thm v chuyn i ca nng. Thi nay, ngܩi ta t M, t Php v Vit nam c xonh xoch nh i ch y ; nhng vo thi Nguyn Bnh ch u thn vi cui thn cng ܮc coi l xa ri. Vy m nng li ra ti tn tnh c, l ni anh nghe ni c nhiu cm d lm, lm sao anh khng bn chn cho ܮc. Th ri bng ai thp thong chn . Nhn vo dng i, ng l nng ri. Nhng bng ngܩi cng tin gn, anh li m ng ng. Qua dng i th ng l nng, nhng sao cch n vn li khng phi l nng. Ri khi nhn ra ܮc ng l nng, anh bt ming than :

Khn nhung qun lnh rn rng

o ci khuy bm, em lm kh ti !

Quan st nng t u ljn chn anh t hi :

No u ci ym la si ?

Ci dy lng i nhum hi sang xun ?

No u ci o t thn ?

Ci khn m qu, ci qun ni en ?

Tri t i, th ny c kh thn ti khng c ch ! Em mi ra tnh c mt ngy m vi ua i cch n mc dn thnh th. Em m i v thm vi lܮt na trnh sao khi b my thng cha bm mp lu tm lu c tr ti tn tnh d kh em, tm cch cum em i Nj hi ǩi em. Khi chc l anh ch bit ngܧc mt ln tri m than :Mt em ri, xa em ri ! Chiu hm nay trn vng, anh i v ch c anh ! V, cho d vo mt bui chiu cui ng ma dm gi bc, nng c khn gi qu mܧp quay v th ngܩi p m anh vn trm nh ngn thng, khi y, chc cng ch nh bng hoa tn nhy phai m thi. ngh ny lm anh quu qu, nn anh vi ni n bng li l bc trc ca mt tm hn cc mch:

Ni ra s mt lng em

Van em em hy gi nguyn qu ma

Nh hm em di l cha

C n mc th cho va lng anh.

V Nj tranh th ܮc nng hn na anh khng ngn ngi cu vin ti b m, ri cn mܮn li ni v dn gian Nj ly sc mnh qun chng gy p lc:

Hoa chanh n gia vܩn chanh

Thy u mnh vi chng mnh chn qu.

Nhng va džc ti hai ch chn qu꒒ ti git mnh nh tht mt ci : Thi hng ri ! Ci kch bn ti ang dn dng theo tr tܪng tܮng khng ng vng ܮc. Phi chi Nguyn Bnh vit ra cu th nh sau :Thy u mnh vi chng mnh nh qu꒒ th cu chuyn ܮc xui bun thun gi bit my. ng ny ng li chi khm, ng nh x ti, ng i dng hai ch chn qu꒒ nn mi m ra rc ri ci s ǩi. nh rng nh qu v chn qu cng ni ln ci bn sc ng qu, nhng chng li khng ng ngha v chn qu v nh qu bc l hai tm trng phn nh hai trnh Ƕ nhn thc khc nhau. Nh qu c th coi nh ng ngha vi qu ma : chng cng mang m hܪng ca mt s nh gi thp, mt ng ch bai d bu ; ng thi chng cn biu l mt thi Ƕ an phn th phn. Chn qu, tri li, l s kt hp ca ch chn gc hn vi ch qu꒒ gc vit. M ch chn khi ܮc ghp vi mt ch no thܩng em li cho ch ܮc ghp chung vi n mt phm tnh, mt gi tr, lm cho ch tr nn sng gi, th d nh chn l, chn chnh, chn phng, chn thc, chn cht, chn thin m... Bi vy ti khng tin l t chn qu c th ܮc tht ra t mt nng dn cc mch nh trong kch bn ti ang dn dng. Th l mc du nh bng ngh choi vi tr tu mt ba, nhn thc by buc ti phi džc li chm ch hn Nj tm hiu ngha bi th cho ng vi quan nim sng tc ca Nguyn Bnh.

Nh sn c ch džc li vi tinh thn cnh gic nn va gp ch mi trong cu : i em mi con u lng, ti hi ngay ra mt mi v khang khc. Bnh thܩng ta vn quen dng ch mi lm trng t v thi gian v ch tn lm trng t v ni chn, nh li th th sau y ca c gi vi ngܩi tnh ( nghe u l mt vit kiu cao c cng yu nܧc lm th phi) m c ln ti nghe lm ܮc : Anh ha i, anh ha yu em mi mi i (v mua tng em chic nhn ht xon mܩi li i), ri em nguyn s theo anh ti tn gc b chn tri. Th m trong cu th Nguyn Bnh li vit : i em mi con u lng. Nh vy nhn vt l tc gi cu ny chn ch mi vi dng hn hoi, nhm nhn mnh ti yu t thi gian. Khng phi thi gian vt l, m l thi gian tm l : ch mi gi cho ta v mt s ch Ǯi lu di, lu thit l lu. Nhng th no mi gi l lu ? Na gi ? Mt gi hay na ngy ? iu ny khng quan trng. Khi ngܩi ta nn nng ngng Ǯi mt iu g th ch cn khonh khc cng thy lu ri. Bng ch mi Nj bc l s st sng nhit tnh ca mnh ng thi cng l mt hnh thc k cng, tc gi cu ni ny, nu khng phi l con chu ng , chc cng thuc loi c ܮc lui ti sn Trnh ca Khng nn t ra cng v v n my ܮc dm ba ch ngha thnh hin. S kin ny c th kim chng d dng nu ta Nj ti hai ch rn rng cu th k tip : Khn nhung qun lnh rn rng. Trܧc ht l cch dng to bo c th ܮc coi nh ph th cch tn ca n : Thng thܩng ta quen dng hai ch rn rng nh l tnh t i km mt danh t ch hnh Ƕng (bܧc chn rn rng) hay vi mt danh t ch tm trng (li ca rn rng), v hu nh chng bao gi vi mt danh t ch s vt c (tm o rn rng ?). Vy m hai ch rn rng y Nguyn Bnh li c s dng nh Ƕng t ch khng phi tnh t. Cch s dng lm thay ǰi bn cht v chc nng ca loi t (t tnh t sang Ƕng t) c hai tc dng : mt l, khin cho cu chuyn ang trng thi tnh chuyn sang trng thi Ƕng, ang th k chuyn v m t bin sang hot cnh ; hai l, bc l ܮc tm trng c c gi khin ta nm bt ܮc hai phn ng tm l khc nhau gia nhn vt nng dn cc mch trong kch bn mt v nhn vt nh nho nng dn trong kch bn hai. Trong cu th֠ khn nhung qun lnh rn rng, bn ch khn nhung qun lnh ܮc nu ln trܧc tin biu hin cho ci g p ngay vo con mt ngܩi ng Ǯi. Bi vy anh nng dn cht pht mi t ha tam tinh khi thy ngܩi yu thay ǰi hn cch trang phc v, sn mang mc cm thua km, anh vi van xin nng hy gi nguyn qu ma Nj bng lng chung sng vi anh. Anh nho sinh thn d tri li, nh c kin thc hn, nn sng sut hn, bnh tnh hn, rnh tm l hn. Anh khng ch d xt nng qua cch n vn m cn qua dng i b tch ca nng. Gi d c gi n phi b xa hoa ca thnh ph ri th khi nhn thy b mt a m ca anh nng dn c s lm b ngng nguy v ngut xo mt ci ra iu mng vn: Nm cha ! y c bo y i n y u m y ljn ng y lm g ! Trܩng hp c nng di dt chng may l b vi ai mt ri th khi thy mt ngܩi tnh, chc c s khng trnh khi lng tng trong mt vi c ch che du ngܮng ngp. ng ny hai ch rn rng cho ta thy c gi khng ch chn bܧc le te m hai m cn ng hng, khun mt ti ri. Nng nh va mun lm cho chng trai phi l mt vi cch trang phc tnh thnh ca nng va mun khoe rng : Ng em i n ! Em n bn p dzy l dz anh , l mun ܮc anh thng em nhiu hn, anh c bit hng ?. Vy l nhng bܧc chn rn rng ca c gi trn an ܮc chng trai nng thn v mi tnh chung thy ca c ri. y th m anh nho sinh vn than : em lm kh ti ! Ti sao vy ? Tuy vn cng mt cu than, nhng li than ca anh nng dn v li than ca anh nho sinh li khng cng mt ni dung nn phn nh hai tm trng khc nhau. Anh nng dn sn c mc cm qu ma nn khi thy ngi yu sng snh trong b o tnh thnh, anh ch lo ljn chuyn mt nng. Li than ca anh nho sinh tri li biu l mt tm trng va gin va thng : Nhn khun mt hn hoan rng r ca nng anh hiu rng nng hc cch n mc tnh thnh ch v anh, mun lm p Nj ܮc anh yu nhiu hn. V vy anh mi thng nng, v cng thng nng anh li m ra gin nng, hay ng ra bun phin v nng. Em yu, anh bit rng con tim em khng h li nhp vi anh, nhng n li trt nhp vi tim anh mt ri ! Kh qu ! Hai a mnh bao ln hn h tm tnh vi nhau bn b ging cui thn hay bi tre u lng m em vn cha hiu ܮc lng anh. Anh thng em l anh thng ci ni dung ci nt hay lm ca em ch u ch ci hnh thc nhan sc ca em. Ai p ܮc bng em l anh ht bit ri, em cn by ǥt ua i bt chܧc lm chi ! V li my c c g hn em u m em phi bt chܧc. X ..., ǩi thu nh ai con gi con a g m lܩi nh hi y !Thu tha bp nc chng chu hc. Ch thch n cm thng thi.Bao nhiu th gi NJu dnh cho vic sa mt sa mi vi li shoping. Ai m dm rܧc my ca n y v, ri s c ngy phi em thc ging i bn ly tin Nj n cho m coi. Bi vy tuy tht ra cng mt li ku gi:

Ni ra s mt lng em

Van em em hy gi nguyn qu ma

Nh hm em i l cha

C n mc th cho va lng anh.

nhng hai ch qu ma t ca ming anh nho sinh li c mt ngha khc hn. Chng cn ܮc hiu nh mt ku gi thch , mt biu hin ca t tin v t ho v phm cht ca mnh : Khng vic g em phi mang mc cm qu ma vi my c gi tnh thnh y c. My c ln mt ch bai em ch sc my m h bng em ܮc. Em phi bit : hm em i l cha, vo ci ngy hi u xun y m, em cn nh khng ? Ln u ܮc thy em xinh xn trong b o t thn vi chic khn m qa v tm ym la si l anh phi lng em ngay ri y ! V ri anh nho sinh dng li l hu nh tng t vi anh nng dn Nj nhn nh nng :

Hoa chanh n gia vܩn chanh

Thy u mnh vi chng mnh chn qu

Hm qua em i tnh v

Hng ng gi ni bay i t nhiu.

Tuy nhin nh vo hai ch chn qu cu hoa chanh n gia vܩn chanh, vi anh nho sinh, khng ch c l mt cch ni v v von thܩng tnh na : n tr thnh mt li nhn nh m thi tnh, giu mu sc, nh sng v hng v nh Nj nhc nh c gi qu rng ch c trong b trang phc nng thn mc mc nng mi bc l ܮc trn vn v p t nhin thn d ca nng. Nh vy m hai cu cui :

Hm qua em i tnh v

Hng ng gi ni bay i t nhiu.

mt ln na cho php ta xc nhn rng tc gi cu chuyn k bng vn vn ny ng l mt anh nng dn bc b ph. Sau khi tm s v nhn nh ngܩi yu ri, anh cn tp lm Cao B Qut, trm ngm trit l ba xu theo kiu th s thng trm qun mc vn : Nu ngܩi yu ca anh c hc i li n mc tnh thnh, xt cho cng, chng c g ng trch c. Nng cng ch ng x theo phng chm sng ngܩi sao ta vy thܩng tnh ǩi m thi. Nhng chnh v th anh mi bi ngi hi tic cho nng thiu t tin khng bit t ho vi v p thun khit ng ni ca mnh, lm h hao i phn no hnh nh ngܩi yu l tܪng trong tri tim anh. Kt qu l hai cu kt, cu th lc khng ch c l s lp li theo kiu vn v : ca n ܮc quyn vi ca trng t t nhiu trong cu bt to ra mt m hܪng bun khi dy ni ngܩi džc mt cm xc mnh mang diu vi. V cng bi c mt cm xc diu vi cn džng li ni ti nn, tuy c bit tc gi Nguyn Bnh cht, nay cht ri v mc d c ܮc nghe nhiu ngܩi nhc ljn tn cc ng no l Michel Foucault, no l Roland Barthes, no l Jacques Derrida v.v..., ti vn khng sao ngt ni mt cnh hoa thch tho Nj bt nh th Nguyn Bnh phi cht theo. V s d ti khng nh lng i ngt mt cnh hoa thch tho bi v nu khng c Nguyn Bnh th lm sao li c bi th Chn qu, v nu khng c bi th Chn qu th lm sao ti li c ܮc cm xc bun mnh mang diu vi ba nay. Bi vy cng džc bi Chn Qu v suy ngm v ci t ܮc chn lm ta NJ, ti cng thy tc gi ca n qu l mt nh th sng to. Ch cn hai ch chn qu thi, Nguyn Bnh thay ǰi hn din mo bn vn : Thay v ch l mt cu chuyn k theo truyn thng dn gian bng nhng vn iu lc bt du dng i Nj ru em, ti li tm thy Chn qu mt bi th ng vi ngha th֒ trong nhiu ngn ng Ty phng (poetry, posie, poesa, Poesia, poesia) hm hnh Ƕng sng to gn lin vi tri thc v k thut tinh luyn chuyn bit trong phm vi ngn t, theo quan im ca Nguyn Hng Quc &Hong Ngc Tun trong bi vit nu trn (Vit, gia truyn thng v nhu cu sng to - Vn s 37&38, tr.23). Ti s khng NJ cp ti vn iu hay nhc iu l nhng yu t sn c trong th lc bt. y ti ch NJ cp ti tnh sng to trong k thut vn dng ngn ng Nj lm mi ng ngha v nh lm thay ǰi cch džc mt vn bn v tm ra ni vn bn mt ni dung mi, mt ngha mi, mt gi tr mi. Nu ti hiu khng sai lm, th dܩng nh do ǥc tnh ny, ta cng c th tm thy Chn qu꒒ mt ti t tn hnh thc, mt ti t hy cu trc hay mt ti t hu hin i g th phi. phn trn ti c dp phn tch ngha ǥc bit ca cc t mi, rn rng, qu ma Nj minh chng v k thut vn dng ngn ng ca Nguyn Bnh. Nay ti ch mun nhn mnh hn na v tnh sng to ca hai ch chn qu꒒ khin ti phi džc li bi th t u v, nh , pht hin ra cch s dng ǥc bit mt s t gip ti din dch bi th theo mt hܧng mi lm thay ǰi hn ni dung, ngha, gi tr vn bn. Trܧc ht ta khng th ph nhn rng t ny l mt sng to ca Nguyn Bnh bi l n khng ch mi l thi Nguyn Bnh, m ngay c ti nay ta cng t thy trܩng hp s dng n trong nhng bi th hay truyn vit v ng qu. Tuy ch cn thay th ch nh (qu) bng ch chn (qu) l ngha v gi tr bi th thay ǰi hn, nhng vic lm khng d dng nh ta tܪng. Tri li n i hi ngܩi thc hin cng vic phi c va mt kin thc tm vc va mt k thut tinh luyn trong phm vi ngn t mi bit kt hp ch chn vi ch qu thnh t chn qu khin cho bi th bng tr thnh sng gi. Bi vy ta c th ni hai ch chn qu trong trܩng hp s dng ny phi l thnh qu t duy ca c mt qu trnh phn tch v tng hp nn mi t ܮc mc tru tܮng ho cao ljn th. Ti khng rnh ting Anh, ting c , ting Nga hay ting Nht nn khng bit cc ngn ng ny c mt hay hai t no tng xng Nj dch ܮc trn t chn qu trong cu th ca Nguyn Bnh hay khng. Ring v phn ti, ti s v cng lng tng nu c ai nh ti dch cu th ny ra ting Php. Phi chi Nguyn Bnh cng dng hai ch nh qu nh mi ngܩi th ti c th dch d dng cu th : Thy u mnh vi chng mnh nh qu꒒ ra : Nos parents et nous deux, nous sommes tous des campagnards. Nhng Nj dch hai ch chn qu ca Nguyn Bnh lc u ti nh sa cu dch thnh : Nos parents et nous deux, on est paysans de souche v ngh rng cm t paysans de souche ni ln ܮc ci ngun gc trong ngha hn ca t chn, ng thi t paysans Nj nh du s khc bit vi t campagnards thܩng ܮc dng vi ng d bu (sens pjoratif). Nhng khi džc cu dch va sa, ti li thy cn phi thm mt vi ch na Nj b ngha nh sau : Nos parents et nous deux, on est paysans de souche et on en est fiers, c th mt ngܩi Php chnh gc mi nhn ra ܮc ci ca nim t ho v ngun gc nng dn tim n trong t chn. Nhng t ho v ci g c ch ? Th l ti li thy my ch ...et on en est fiers c thm vo vn cha , v trong t chn cn c ni ln ci p, ci kha cnh tch cc, y l phm cht ca con ngܩi v ǩi sng thun thn d : sing nng, bnh d, lng thin, sng ho hp vi cnh vt thin nhin... M mun cu dch din t trn vn ci hay ci p y ngha ca hai ch chn qu ca Nguyn Bnh chc l ti cn phi thm nhiu li na Nj gii thch. Nhng dch cu th c tm ch m li phi li l lng thng ljn th th n m ra l thn mt ri ch u cn l th ܮc na. Bi vy ti rt mong c nhng v thuc thnh phn hc thc uyn bc li rnh ngoi ng, bt c ngoi ng no d l ting Anh, ting Nga, ting c, ting Php, ting Nht hay ting Congo cng ܮc, xin my v hy lm n lm phc cng nh lm giu ( con khng s trc u) dch dm ti cu th trn ca Nguyn Bnh ra mt ting nܧc ngoi, v phi dch cho ra th ch khng phi thnh thn mi ܮc c. Nu ch vi i ba tؠ m qi v dch lt ܮc hai ch chn qu ca Nguyn Bnh, ti sn sng mua cp g mi du (g lnh th thit nui ti chung ch khng phi th g mc dch cm gia cm u nh) Nj xin tn vinh lm s ph.

Bi Chn qu꒒ ca Nguyn Bnh ܮc vit ra vo nm 1936 tc l vo thi im m t nܧc ta va thot khi mt ngn nm n l gic tu ri ngay vo vng kim ta ca mt trm nm h gic ty (nhng may qu cn cha lm vo cnh ba mi nm ni chin tng ngy). Dܧi nh snh ca cc l thuyt cch tn vn hc hin i, Chn qu꒒ ch ng coi thuc loi vn hc truyn khu trong mt nܧc m ch m trnh Ƕ dn tr, thi im ny, a s ch ti mc bnh dn hc v l cng. C l v vy Nguyn Bnh chn hu nhܠ ton nhng li l trong sng bnh d nht Nj bi th֠ c th ph bin rng ri trong dn gian. Li l trong sng gin d ljn Ƕ Hong Tn c ln trܧc mt Nguyn Bnh phi tht ln : Bi th trn tri ti mc nh con nhng, ai m chng hiu (Nguyn Bnh-Mt v sao, trch hi k Hong Tn, trong cun Nguyn Bnh - Th v i, tr. 152). p li, Nguyn Bnh nhn dp by t quan nim sng tc th ca mnh : Ti ch trng th Vit vit cho ngܩi Vit, trܧc ht phi mang sc thi v phong cch Vit, do gin d l mt iu ct li. (Gin d y khng ng ngha vi d di tm thܩng.... (bd, tr.153). V quan nim sng tc ny, Hong Tn c c hi kim chng sau mt thi gian ܮc chung sng vi nh th : Nu vi th, Bnh k lܫng ǡn o suy ngh c khi ljn qun n qun ng v mt t, vit nhp nhiu ln, sa cha k lܫng tng cu tng ch, trܧc khi a in vit sch s r rng nn nt bao nhiu, th trong cuc sng Bnh bt mng bung th by nhiu. (bd, tr.160). Cc s kin trn y NJu do Hong Tn thut li trong hi k, nn ti khng dm chc pht biu ca Nguyn Bnh c ng l nguyn vn hay khng. Ring v phn cu : Gin d y khng ng ngha vi d di tm thܩng, trong trch on hi k ܮc ng li, khng c ch du no cho bit phn pht biu ca Nguyn Bnh ti u l chm dt nn, mc d džc i džc li ti ba bn ln, ti vn khng dm quyt on cu ny l li gii thch thm ca Nguyn Bnh hay l mt nhn xt ring ca tc gi hi k. Du vy, da trn bi Chn qu꒒ v mt s bi th khc ca Nguyn Bnh, ti cho rng nhng iu Hong Tn ghi nhn v Nguyn Bnh l kh tn v phn nh ܮc trung thc quan nim sng tc ca nh th. T ti rt ra ܮc hai h lun nh sau : Mt l, vn chng vit nam cho ti thi Nguyn Bnh ni chung, nu qu ng l ch thuc loi vn chng truyn khu gm nhng bi ht v, nhng chuyn k vn iu du dng i Nj ru em m thi, th vi nhng bi ht v nh bi Chn qu꒒ dn tc ta, may mn thay, tuy khng phi l mt dn tc thi s, nhng t ra cng c mt vi ngܩi thuc loi Nguyn Bnh c mang cht t tm hn th ; hai l, vo thi im ca Nguyn Bnh nhn dn ta cn phi sng dܧi s km kp ca thc dn php ngha l cn l mt dn tc n l nn ch c th ni mt th ting n l m thi, theo nh nhn nh ca Nguyn Hng Quc v Hong Ngc Tun(bd). Nhng vi cch vn dng ngn ng y sng to ca Nguyn Bnh qua bi Chn Qu꒒, ti tin rng bt c nh bc hc thc dn ph lang xa tc hung mi l mt xanh no l thnh vin ca Vin ng hc vin (Ecole de lExtrm-Orient) nu c džc bi th ny v hiu ܮc ngha ca hai ch chn qu trong cu th ca Nguyn Bnh th, d t cho mnh c s mng ljn khai sng cho m dn ngu cu thm bn x, ng ta vi tinh thn phc thin, chc cng ch c nܧc nh ci u ng nn xin cho thua m thi. Bi vy ti cho rng khng c th ngn ng n l ca mt dn tc n l v th ngn ng t do dnh cho cc dn tc t do, m ch c nhng u c n l vi qun tnh t duy n l nn bt ch ngha phi mang thn phn n l do cung cch pht biu mang tinh thn n l ca mnh m ra. Cng v th nn, ai mun ni g th ni, ti vn c thy yu ting nܧc ti nh thܩng. Ting nܧc ti ? Vng, ting nܧc ti l th ting m ti cht yu t khi mi ra ǩi (ngi i !). Cn ci ܮc gi l nܧc ti , th nay n li nm ti Php, ti M, ti c, ti Nga, ti c... ngha l tn u u, ti mt ni no trn a cu ch khng cn thuc v gii t mang hnh ch S bn b Thi Bnh Dng na. V cng bi nܧc ti nay khng cn nm trn mnh t ven b Thi Bnh Dng na ti mi m thm ܮc nhn (v) ting Vit l ting nܧc ti hn bao gi ht... , nhng m, thi cht b m ti ri ! y c phi l ch Nj ti bn v ting nܧc anh hay ting nܧc ti u. Th no ri ti cng b pht cho m coi. Kh qu ! Mi ti gi ny m ti vn khng b ܮc ci tt thch tn lang bang i lc NJ. Vy l ti bit li ri y, mong thy c thng cm m nng tay cho. Nu c nh pht xin hy bt vi im thi, ch ng bt ti phi n nguyn hai qu trng ngng ; cng nh b ti ngy xa, mi ln bt ܮc ti trn hc i chi ch t t mܩi roi l cng, ch khng bao gi bt ti phi ng khoanh tay nhn n c. , nhng m ti ang nh ni ci g nh ?... A, thi ti nh ra ri : ti ang bn v on vn ca Marcel Proust ni v mi v chic bnh madeleine v hai loi hi c.

on vn ny nm phn u ca truyn mt mang ta NJ Du ct de chez Swann trong ton b A la recherche... gm by ta truyn ca Proust. on vn ܮc dng lm phn m u cho ton b tc phm v ta c th coi n nh cha kha m ca gip cho Ƕc gi i vo hang Ƕng ni n du kho tng b mt ca Proust. Gi l cha kha m ca bi v, nh ti phn tch trn, ton b truyn ca Proust ܮc xy dng trn s phn bit gia hai loi hi c : loi hi c theo tr nh (mmoire volontaire ou mmoire de lintelligence) v loi hi c khng ch hoc do cm xc tnh c (mmoire involontaire ou affective). S phn bit hai loi hi c ny cha hn l pht hin ca Proust, nhng phn ܮc coi l sng to ca Proust chnh l ng nu ra ܮc tnh vܮt tri ca loi hi c khng ch so vi loi hi c theo tr nh. V c l mun lu ngܩi džc v tnh u vit ca loi hi c khng ch ny nn mt s sch gio khoa li chn cho on vn ci tiu NJ Mt th gii trong mt tch tr (Un univers dans une tasse de th) nhm mܮn li ca Proust Nj nhc nh ta rng, vi Proust, ch nh vo cm gic hay cm xc ljn bt cht (nh mi v chic bnh madeleine) m tt c nhng g thuc v i sng tm linh ta cm nhn ܮc qua tip xc vi th gii bn ngoi v b vi lp trong tim thc mi ܮc lm sng dy trn vn. ( Et ds que jai reconnu le gout de la madeleine tremp dans le tilleul que me donnait ma tante, aussitt la vieille maison grise sur la rue..., toutes les fleurs de notre jardin et celles du parc de M. Swann, et les nymphas de la Vivonne, et les bonnes gens du village et leurs petits logis et lglise et tout Combray et ses environs, tout cela qui prend forme et solidit, est sorti, ville et jardins, de ma tasse de th. ( Du ct de chez Swann, coll. Bouquins, vol1,p.59). Nhng tnh cht sng to ca Proust khng phi c vy, ch gii hn loi hi c khng ch vo kh nng khai qut ܮc kho tng d vng m cn ni ln ܮc thc cht ca kho tng v gi  : l ci ng ch thc ca ta. Ta hy quay v vi on vn Proust ni v cm xc hoan lc trn ngp ni ng khi mi nhp vo v bnh madeleine: Mt khoi cm tuyt vi, l loi, khng r t u ti trn ngp ni ti. N lm ti khng cn my may vng mc v nhng thng trm h ly ca ǩi ngܩi ngn ngi ; v, cng nh hiu qu ca tnh yu, khoi cm khin tm hn ti nh va ܮc rt y bi mt tinh th qu bu : hay ng ra ci tinh th khng phi trong ti, n chnh l ti. Ti ht cn cm thy mnh ch l mt ngu vt tm thܩng, m tr thnh bt t. ( Un plaisir dlicieux mavait envahi, isol, sans la notion de sa cause. Il mavait aussitt rendu les vicissitudes de la vie indiffrentes, ses dsastres inoffensifs, sa brivet illusoire, de la mme faon quopre lamour, en me remplissant dune essence prcieuse : ou plutt cette essence nest pas en moi, elle tait moi. Javais cess de me sentir mdiocre, contingent, mortel. Sd, tr.57) . Ci khoi cm tuyt vi y, tܪng u ch trong giy lt ai ng li chnh l thin thu, bi v khng ch Ƕc nht c mi v ca chic bnh madeleine ܮc nhng tr mi lm dy ln ni Proust cm xc hoan lc y. Trong mt vi hon cnh khc vi nhng tc nhn khc : my nt nhc ca bn sonate Vinteuil, buc chn ht hng do phin li lm ca mt va h, ting lanh canh ca chic tha nh chm vo ci a..., trong nhng trܩng hp y Proust vn gp li cm xc hoan lc tng t. Bin c ny rt c th mi chng ta cng bt gp t ra i ba ln trong i, nhng v chng thong hin qu mong manh nn ta d vi qun chng Nj mi m chy theo nhng ho quang lp lnh o nh ǩi. Vi Proust tri li, ng tm cch chp bt n, c tm cch gi li Nj phn tch o su tm hiu n, v nh vy ng mi pht hin ra rng chnh nhng cm xc m ta tܪng l mong manh ph o y mi l hin thc mang chn tnh ǩi sng, mi cht cha ci tinh th cc s vt (lessence des choses, ch ca Proust) nn chng mi em li cho ta nim hoan lc thuc v vnh hng.

Ti y ti c mt vi kin mong ܮc trao ǰi vi nh ph bnh Thy Khu nhn ܮc džc bi vit v Proust ca ch : MARCEL PROUST (1871-1922) _ (Thy Khu_ VN s 37&38 thng Ging&Hai 2000-tr. 204-210). Ti cho rng mun gii thiu Proust, nht l i vi Ƕc gi Vit Nam m do hon cnh t nܧc cha c hoc t c iu kin Nj hc hi thnh tho ngai ng, ta khng th tm lܮc s nghip ca Proust trong vi hng ngn ngi nh : Proust to nn mt th gii thng hoa nhiu ngnh ngh thut ca nhiu thi, trong s kt hp hai yu t v cng xa nhau : hin thc v mng tܪng , Nj t ti mc ch cui cng :Tm li thi gian mt ; hoc Thi gian l cun s thi ca cuc ǩi, l kho tng b mt b b qun. Nh ngun chy ca k c, nh vn phc hi d vng. l ngha su xa nht ca tc phm i tm Thi Gian Mt. (bd, tr. 204&205). ti mun ni rng bi vit ca ch khng phi l khng c phn ng. Nhng Nj gii thiu Proust nh l tiu thuyt gia ln nht ca Php trong th k 20 m ch trnh by khi qut, rt n tܮng nh vy ti e rng khng gip ch g cho Ƕc gi mun tm hiu v Proust, c khi cn gy ra ng nhn khin h c th ng ha gi tr vn hc ca b A la recherche... vi s thnh cng ca cc tp truyn Harry Potter l nh vo s sch k lc bn chy (d rng Harry Potter khng phi l khng c gi tr vn hc ca n). V li, theo ti hiu, khng gian vn hc Proust cha hn l s kt hp hai yu t v cng xa nhau : hin thc v mng tܪng ; tri li, n l kt qu ca mt n lc tm kim nhm phn bit hai loi hin thc (cng nh hai loi hi c) : mt Ǣng, ci thc o tc l ci hin thc ca th gii gic quan - i khi cng cn l ca tr tu - m ta cho l thc v n hin ra s s trܧc mt trong cuc sng hng ngy v ta thܩng l gii bng tr tu, nhng thc cht li l h o, l gi di ; Ǣng khc, ci o thc tc l ci hin thc ca cm xc m ta cho l o nh v n chp chn mong manh, vy m chnh ci hin thc hu nh v chn tܧng y, cha kp hin tt, li mi l ci chn, ci thc, ci thuc v vnh hng. Bi vy mc ch ca s i tm thi gian mt, vi Proust, chnh l tm cch nm bt li cc cm xc thong hin monh manh lm sng li, khi phc li ci hin thc m ta lm cho l o nh nn Nj vܮt thot i.

Mt khc nu qu c ng thi gian l cun s thi cuc ǩi, l kho tng b b qun nh ch vit, ti li khng tin rng, vi Proust, nh ngun chy k c, nh vn phc hi d vng. Vn NJ ܮc ǥt ra y l khi nim kho tng b mt b b qun cn phi hiu ra sao, theo Proust. Ti cho rng kho tng b mt b b qun, y, khng phi l nhng g ta bit ܮc, ta c thc v gi tr ca chng v mun gn gi nh l bu vt nn em ct du vo mt ni b mt ch mnh ta bit. Ni khc i, vi Proust, kho tng b mt b b qun khng phi l phn k c ܮc kt hp bi nhng k nim thuc loi m, khi cn, ta c th p c knh ra tm ly bng hoc xp tn y li d dnh hi, nu mun. Vi Proust, kho tng b mt b b qun khng phi l vy. N khng phi nhng g ta bit l ca ta, thuc v ta nhng c lc b tr nh qun i, khng cn nh ti nn tr thnh bi mt. Tri li n l kho tng b mt v b b qun theo ng ngha b b qun, ngha l do ta l l Nj tht thot i m ta khng ng. Th d nh ci ba ta i ch Tu, v mun tranh th nn ta mua hm b lng mi mt hng cht y mt cady. Ra ti kt, trong lc lt t, ta ch lo thu nht nhng mn ǡt gi nn s b st mt vi mn lt vt. V nh, ti lc nh nu canh chua Nj i khch, ta mi pht hin ra l cn thiu ming me chua vi mt nhm rau m (rau ng). Lc li tm kim mi khng ra ta mi sc nh ba i ch, trong lc vi v xp , ta s Nj st li my th . Mi c bng lau bc ln thm phng phc, nhng ch thiu c cht me chua vi nhm rau m thi th hi cn g l ni canh chua c na. Lc ta mi bit ljn gi tr ca nhng th m, bnh thܩng, ta vn quen thi nhn vai chc lܫi ngh thm i do, nhm nh g ba th l l y . Vi Proust, kho tng b mt b b qun i khi cng nh gi me chua v m rau m b ta b st li. N cng thuc v ǩi sng tm linh ca ta, l nhng cm xc ta tip nhn t th gii quanh ta trong cuc sng hng ngy, nhng v chng qu gn gi, rt quen thuc, khng dܮc coi l nhng bin c trong ǩi, nn ta khng my may oi hoi. Vy m chnh nhng ci b r rng y mi lm nn ci ܮc coi nh kho tng b mt b b qun. Chng ܮc tch ly v vi su trong tim thc nhng ta khng c thc v chng nn ta khng ng l c chng. V cng bi ta khng c thc v mt kho tng b mt ܮc n du ni ta nn ta khng th dng tr nh v nh vo ngun chy ca k c m phc hi ܮc. iu ny Proust ni rt r trong mt phn on ngn ܮc ǥt lin ngay trܧc trch on ni v mi v chic bnh madeleine: Ci (d vng y) ta c tm cch my Nj gi li cng ch hoi cng m thi, mi n lc ca tr tu NJu v ch. Ci kho tng b mt y khng ܮc ct du ni tr tu nn khng nm trong tm vi ca tr tu, m li n du trong mt vt th no ta khng c ng (nu nh khng nh vo cm xc do vt th lm sng dy ni ta). Vy m ci vt th y li ch do tnh c ta mi hay bit ܮc, bng khng c th ti mn i ta vn khng ܮc gp n. ( Cest peine perdue que nous cherchions (...) voquer (ce pass), tous les efforts de notre intelligence sont inutiles. Il est cach hors de son domaine et de sa porte, en quelque objet matriel (en la sensation que nous donnerait cet objet). Cet objet, il dpend du hasard que nous le rencontrions avant de mourir, ou que nous ne le rencontrions pas. - Du ct de chez SWANN. Coll. Bouquins, vol.1, p.58). Proust ǥt phn on v tr ny l do ngha quan trng ǥc bit ca n. Trܧc ht ng khng ch mun lu ta v s khc bit gia hai loi hi c ng nh ni ti, m cn ch nhn mnh rng, vi ng, ch c cm xc (la sensation) mi l cng c hu hiu cho vic tm ti sng to. Tri vi hu ht cc tc gi thܩng da trn nhng iu mnh quan st ܮc v dng kin thc theo kinh nghim hay do hc hi Nj m xy dng mt tc phm, Proust li coi tr tu ch c mt kh nng gii hn Nj truy tm s tht : Nhng tܪng thun tr tu ch c l mt s tht hp l, mt s tht kh hu, v s lc la cc tܪng y NJu Ƕc on... Khng phi v cc tܪng ca ta khng ng theo lun l, nhng ta khng th bit ܮc rng chng c phi l tht hay khng. (Les ides formes par lintelligence pure nont quune vrit logique, une vrit possible, leur slection est arbitraire... Non que ces ides que nous formons ne puissent tre justes logiquement, mais nous ne savons pas si elles sont vraies. M. Proust : Le Temps retrouv - Coll. Bouquins. Vol.3, p. 713). C th ni hai cu vn trch dch trn y nm trong s him hoi nhng cu vn ܮc coi l ngn gn, sng sa nht ca Proust. Nhng d c ngn gn v sng sa, tܪng ca chng li c džng, ni dung li sc tch nn ta cng cn c thm mt vi gii thch Nj lm r ngha. Ci iu cn lm sng t y l th no l ng (justes), th no l tht (vraies) ? Ti sao c nhng tܪng c th ng m li khng tht ? ng l khi cc tܪng hay cc d kin ܮc la chn, sp xp sao cho p ng ܮc i hi hp l, hp tnh. Tuy nhin ci hin thc ܮc trnh by nh th c th ܮc coi l ng theo nh gi ca tr tu, li cha hn l tht v chc g n phn nh ng thc t ǩi ? nm ܮc c th hn s khc bit gia ng v tht, ta hy ti d phin cht ca mt v n hnh s. M u l bn co trng ca ng bin l. Qua nhng d kin, bng chng nu ra ri ܮc ng bin l phn tch l gii trܧc khi i ljn kt lun, ta khng khi ngh thm b co chc l c ti v s kh trnh khi hnh pht ti a. Ri ti phin lut s ng ra bo cha. ng ta ly li hu ht cc d kin ca ng bin l nhng li trnh by chng dܧi mt kha cnh khc , i khi cn vin dn thm mt vi d kin mi ri, bng nhng li l hng hn, ng ta ln lܮt bc b tng im mt cc lun c ca ng bin l. Th l ng lut s li lm ta phn vn t hi chc g b co c ti ? Rt cc ta m ra hoang mang khng bit u l s tht. Ta hoang mang cng phi v c ng bin l ln ng lut s NJu l nhng nhn vt rnh r lut l, di do kinh nghim nn bit vn dng tr tu Nj lc la v b tr cc d kin sao cho gi ln ܮc mt hnh nh v b co ph hp vi nhim v h ܮc giao ph : hnh nh mt ti phm vi ng bin l, hnh nh mt k v ti vi ng lut s. Nhng cc d kin ܮc h lc la vi l l i km li mang tnh cht Ƕc on ch quan (leur slection est arbitraire, ch ca Proust) nn khng gip ta nhn ra ܮc s tht ton vn. Bi vy, d c thng minh ti gii v hiu bit nhiu, my v ny li thܩng ch c ti ni ng hn l ni tht hay ng ra l ni ln s tht (cng nh cc chnh khch v i khi cn c c my ng nh vn, nh bo na). Kh mt ni Lut php khng c ng vai trng ti Nj phn nh k thng ngܩi bi trong mt cuc tranh lun tr ti u l ; Lut php c s mng thi hnh Cng l nn ch mun bit s tht Nj phn x cng minh, m s tht ǩi li thܩng c nhiu un khc o le khng d g nh sng tr tu soi ri ܮc ti ni ti chn. Bi vy m trong nhng v n quan trng lin quan ti vn mnh mt con ngܩi, Lut php thܩng ku gi ti n tri soi sng ca lng tri nhiu hn : Thay v l mt ng chnh n, quyn phn quyt ti hu li ܮc trao cho mt bi thm on dn s. Lut php ǥt nim tin cng l ni bi thm on v k vng nhiu h v hai l: mt l, bi thm on phi gm ton cng dn lng thin (m vi nhng cng dn lng thin th con tim chn chnh chc l khng bao gi bit ljn ni di) ; hai l, cho d vi mt trnh Ƕ kin thc hn hp, cc bi thm vin vi con mt ca lng tri v s nhy cm ca con tim chn chnh thܩng li c kh nng len li ܮc vo tn cng ng ngch tm hn hn, nh vy, hiu ng ܮc Ƕng c hnh Ƕng ca con ngܩi trong nhng hon cnh o le hn l l tr. S kin ny trit gia Blaise Pascal (1623-1662), cn dܮc coi l mt thn ng v ton hc v vt l hc ( tc l ngܩi c kh nng l lun chnh xc trong tinh thn tm hiu khoa hc khch quan hn ai ht), cng phi tha nhn trong mt cu ni Nj ǩi: Con tim c nhng l l ca n m l tr khng bit ܮc. (le coeur a ses raisons que la raison ne connat point. B. Pascal - Les penses).

Nu v mt Cng l To n khng my tin tܪng vo l tr Nj thi hnh Cng l nh th no, th v mt sng to Proust cng c thi Ƕ d dt i vitr tu trong n lc tm ti Nj ni ln ci tht chng ny. Qua kinh nghim tip xc vi cc gii thܮng lu trܪng gi, Proust thc ܮc l nhng g vn s s phi by trܧc mt ta, nhng g ta NJu c th nhn thc ܮc bng gic quan, bng tr tu v ta c tܪng l thc thܩng khi li ch l ci thc o v n ch l nhng biu hin ca hnh thc, ca ci v ngoi ( nh nhn vt thi thܮng Legrandin, nh tnh yu o nh mt thi ca Swann vi Odette, hay nh tt c mi tn tung ǩi vi nhng mn dn dng o thut ca n). Tri li chnh cm gic bt cht ca mi v bnh madeleine lm khi dy ܮc c mt khung tri nin thiu ti Combray mi l ci thc v n bo ton ܮc cho Proust mt nim hoan lc vnh hng. Bi vy, theo Proust, d cho th cht n c o ut, d cho du vt n c chp chn, cm gic vn l mt tiu ch ca ci tht, v v th ch c cm gic mi ng cho tm tr phi tm cch nm bt Nj lm tot ra ܮc ci chn l n cha trong , v chnh nh vy m ch c cm gic mi lm tm tr ta ܮc hon thin v em li cho tm tr ta mt nim vui tinh khit. (Seule limpression, si chtive quen semble la matire, si insaisissable la trace, est un critrium de vrit, et cause de cela mrite seule dtre apprhende par lesprit car elle est seule capable, sil sait en dgager la vrit, de lamener une plus grande perfection et de lui donner une pure joie . Sd, tr.713). T Proust rt ra h lun : ci g m ta khng phi gii on, m ta khng phi mt cng lm cho sng t, ci g ܮc t tܩng trܧc ta, NJu khng phi l ca ta. Ch ljn t ni ta, nhng g ta li ra ܮc t vng bng ti trong ta m ngܩi ngoi khng th bit ܮc. (Ce que nous navons pas eu dchiffrer, claircir par notre effort personnel, ce qui tait clair avant nous, nest pas nous. Ne vient de nous-mme que ce que nous tirons de lobscurit en nous et que ne connaissent pas les autres. Sd, tr.713). Ta c th ni hai tܪng then cht ny ( ch c cm gic mi l tiu ch ca ci tht v ci g t tܩng trܧc ta NJu khng phi l ca ta ) chnh l hai iu tm nim trong n lc tm ti sng to ca Proust, ng thi chng cng gii thch ti sao Proust t c chu da dm vo cc l thuyt vn hc. m ch cc cuc tranh lun lin quan ljn vai tr ca vn hc i vi cc vn NJ thi s lc by gi, ng pht biu : Ngh thut ch thc khng c mn n g ܮc vi ngn y li tuyn b hunh hoang v cn thc hin trong thm lng (Lart vritable na que faire de tant de proclamations et saccomplit dans le silence. Sd, tr.714). iu ny khng c ngha l Proust ph nhn gi tr ca cc l thuyt vn hc. Tri li l Ǣng khc. Xuyn sut ton b A la recherche..., nu Nj ti cc on vn trong Proust a ra nhng nhn nh, suy t v cc vn NJ vn hc, ngh thut v sng tc ta s thy rng khng phi l Proust khng c hiu bit v cc l thuyt vn hc. c bit hn na, nu chu kh lc la nhng cm ngh ring ca Proust cng v cc vn NJ ny trong on vn tri di trn gn ba chc trang ca tp cht Le Temps retrouv (coll. Bouquins, vol 3, TR, tr. 701 - 727) ta c th c kt v h thng ho chng thnh mt l thuyt vn hc gi tr. Nhng NJ xut mt l thuyt vn hc khng h l tham vng ca Proust. Vi ng, cc l thuyt ch l nhng nhn thc v mt th loi, mt tro lu, mt trܩng phi vn hc hay mt quan nim sng tc, ܮc h thng ha thnh mt m quan vi cc nguyn tc, tin NJ to iu kin cho nh ph bnh c c s l lun Nj thm lܮng mt tc phm vn hc, v cho Ƕc gi ܮc nh hܧng Nj tip cn v thܪng ngon tc phm . Cn nh l tc gi, nu ch da vo l thuyt - d l tin phong nht- Nj sng tc th tc phm, du c hon ho ljn u, cng ch ni ln mt thin ch hc hi Nj cch tn, ch khng h l biu hin ca mt ti nng sng to. Bi vy Proust khng nh gi cao nhng tc phm c tng tu vi ch ngha hay l thuyt. Sau y l kin ca ng v mt ch trng vn hc vn d ti o : tܪng v mt ngh thut i chng cng nh v mt ngh thut i quc, nu khng phi l nguy him th cng l l bch... ( Nh vn M. Barrs) c ni l ngܩi ngh s trc ht phi phc v cho s vinh quang ca t quc mnh. Nhng anh ta ch c th phc v ܮc t quc trong cng v ngh s, ngha l ... vi iu kin ng tܪng ngh ti bt c iu g khc - d l t quc i na - ngoi tr ci s tht trܧc mt anh ta. Ta ch c bt chܧc m ngܩi cch mng (cng nh m v binh trong cuc Cch mng vn ha Trung Quc), Nj chng t tinh thn cng dn, ln mt d bu, nu nh h chng tiu hy tiu ri, nhng bc ha ca Wateau v de La Tour l nhng ngh s lm vinh danh nܧc Php nhiu hn l tt c cc ha s thi Cch Mng Php. ( Lide dun art populaire comme dun art patriotique si mme elle navait pas t dangereuse me semblait ridicule... (M. Barrs) avait dit que lartiste doit avant tout servir la gloire de sa patrie. Mais il ne peut la servir quen tant artiste, cest--dire qu condition... de ne pas penser autre chose - fut-ce la Patrie - qu la vrit qui est devant lui. Nimitons pas les rvolutionnaires qui par civisme mprisaient, sils ne les dtruisaient pas, les oeuvres de Watteau et de La Tour, peintres qui honorent davantage la France que tous ceux de la Rvolution. Sd, tr.719 - 720). Cn i vi tc phm nh da dm vo l thuyt ny n Nj ni ln trܩng phi sng tc ca mnh, ng khng ngn ngi phm bnh :  Mt tc phm m c m m nhng l thuyt th cng nh mt mn trn ta Nj li bng gi tin (Une oeuvre o il y a des thories est comme un objet sur lequel on laisse la marque du prix. Sd, tr. 715). Vy l, theo cch nhn ca Proust, cc l thuyt chng qua ch l nhng tm ti hiu bit nhm m rng kin thc trong mi lnh vc sinh hot ; chc nng v s nghip ca chng l phi ܮc thܩng xuyn cp nht ha Nj p ng nhu cu tin b v cn ܮc ph bin rng ri Nj ng gp vo kho tng tri thc ca loi ngܩi. M ci g mt khi tr thnh tri thc ri th, thc tnh m ni, chng c g ng gi l mi l l c. Nu c ܮc coi mi l i chng na, th cng ch do khc bit v chn tri, v thi im m thi. Nh khi ta ni : c ngܩi mi ta hoc mi ngi c ta cng vy. Bi l Proust coi cc l thuyt vn hc ch l nhng nh uc soi ܩng gip ta ܮc tin xa hn trong hnh trnh tm ti sng to, hoc gip ta c thm phng tin Nj thc hin sng to ; cn bn thn l thuyt khng th l gii php cho sng to. Mun sng to, ta phi tm kim chnh ni ta v ch c nhng g ta li ra ܮc t vng bng ti trong ta m ngܩi ngoi khng bit ܮc mi l ca ta, thuc v ta nn mi ng dܮc coi l sng to. y chnh l tܪng ch o gip ta i su ܮc vo ni dung mang ngha sng to ca Proust.

Trn y ti c gii thiu on vn V bnh madeleine v hai loi hi c trong truyn mt mang ta NJ Du ct de chez Swann nh l phn m ca gip ta i ܮc vo hang Ƕng vn hc Proust. Nhng cn mt on vn th hai nm phn u ca truyn cht mang ta NJ Le Temps retrouv钒 cng ng cho ta kho st. C khi cn cn kho st k hn na v y mi l on vn gip ta c ܮc cu nim ch Nj pht hin ni n du kho tng b mt. Hay, Nj din t vn v theo li ly kiu, on vn v ming bnh madeleine ch by ta bit cch bung tay m kha Ƕng o, cn on vn nu dܧi y mi tr ta bit ch r my trng t li vo thin thai (h ! h ! h...). on vn ny, tri di trn gn ba chc trang, (t Je descendis de nouveau... avaient dabord nourri la graine et permis sa maturation. Sd, tr. 701 - 728), thut li ba Proust ti d bui tu nhc ti t dinh n qun cha Guermantes, nhng vi mt tm trng bun nn trܧc cm gic bt lc khng tm ra ܮc li Nj ni ln v p ca min qu nܧc Php m Proust c ln chim ngܫng. Trong lc mi ǡm chm trong cc ngh bi quan, Proust git mnh li trnh khi nghe c ting la ca mt ngܩi phu xe. Ti khi nh thn, Proust cht nghe ton thn dng ln mt nim hoan lc v nhn ra l mnh ang mt th ng khp khnh v hai bn chn va ǥt trn hai phin lt khng NJu. Cm xc ny, Proust nghe y nh nim hoan lc trܧc y khi va nhp vo ming bnh madeleine tm tr. Th l, bt chp ting cܩi riu ct ca nhng ngܩi phu xe ng quanh, Proust lp lp li th ng y nhiu ln, c lm sng li cm xc hoan lc va bt gp. Nhng cng lp li th ng Nj tm kim, Proust cng cm thy v vng. Ti khi hu nh qun hn hin ti vi mi d tnh trong ngy, Proust li thy cm xc bt cht hin v : Th ra y chnh l cm xc trܧc y ca Proust khi cng ǥt chn trn hai trn hai thm mp m trܧc ca nh gii ti ca thnh ܧng Saint Marc. V ri cng vi cm xc ny c mt khng kh y p k nim ca chuyn ving thm Venise ln u o o ko ljn lm thc dy ni Proust nim hoan lc nh khi va nhp vo ming bnh tm tr. Nhng gia Venise v Combray, gia th ng khp khnh v mi v bnh madeleine, trong nhng hon cnh khng gian v thi gian khc nhau, sao Proust vn tm li ܮc cng mt nim hoan lc ? Trong lc phi ngi phng dži ti nh qun cha Guermantes Nj ch khc nhc ang chi d chm dt, Proust vn tip tc suy t tm kim iu m Proust gi l s b n ca hnh phc (lnigme du bonheur). bao ln nhn ngm nhng bc hnh chp k nim v Combray, v Balbec, v Venise, thm ch c khi cn tr li thm my chn ny, m sao Proust vn ch gp li ngn y cm xc ܧc l mi lc li mt si mn. Tm trng ny khc hn vi nhng cm xc trn y hoan lc ca bui ving thm Venise u tin m bܧc chn ht hng va qua mi lm thc dy ni Proust. Thc mc ny ca Proust lm ta khng khi khng lin h ti iu ta vn cho l k nim p ca ta cng v Venise... Ba cng vi m du khch trong on, chic my hnh th xn kiu mi ra l trn tay, ta lng xng c ly cho bng ܮc mt vi thng cnh lng danh n i. Ri ta cn ng ra nh ngܩi khc chp dm, khi th khunh tay ܫn ngc, c lc li i mt xa xm m mng nh ang tܪng nh ngܩi yu hay bun trng qu m. Ti ch ܮc mnh danh l Cy cu ca ting th di  (Le pont du soupir) ta li dng tai lng nghe li dn gii ca ngܩi hܧng dn du lch v s tch cy cu : Cy cu ngn ny ni lin khm ܩng vi phng tuyn n ca hi ng thnh ph Venise (le Conseil des Doges) . Mi ln uc dn ti cy cu, phm nhn thܩng trt ra mt ting th di v rt c th y l ln cht h cn ܮc nhn thy quang cnh thnh ph Venise . Nhng li dn gii ny ta ghi nh chi tit . C ng nh my tm hnh lm k nim, chng s l mu chuyn hp dn ta li ra k li mi ln c khch ti chi. V mi ln, ta li hn hoan hoan khi thy t i mt h nh ln s ham mun xen ln mt nim thn phc rng ta con ngܩi hi h lch lm tng i xa, trng rng, hiu bit nhiu. Th ri, vi thi gian, nim vui ca ta v chuyn ving thm Venise dn d ܮc ng khung trong my tm hnh , trong mu chuyn . Nhng c phi nhng ci y mi l nhng g ng ghi nh nht cho ta v Venise hay khng ? Hay bit u k nim p thc s ca ta v Venise c th s chng bao gi ta cn ܮc bit li nu nhܠ ba nay khng c trn gi tnh c y, khua Ƕng ting l ro ro lm sng dy trong ta mt cm gic sng khoi l thܩng. Nim hn hoan do u m ra ? Chng l ch nh c my ting l reo sao ?... A ! Thi! Ta nh ra ri. Nim hn hoan va cht thc dy trong ta, chnh l tm trng lng lng sng khoi ci ba ta ܮc ung dung th b trn qung trܩng Saint Marc . Lc y khong su gi chiu. Sau mt ngy tt bt ti thm ni ny, ljn ving chn n theo s iu Ƕng ca hܧng dn vin du lch, y mi l khonh khc ngh s hi Nj tm hn ta ܮc bung th theo nhp bܧc chn phiu bng l ng. Bng chiu bt u t sm lng qung trܩng v cc dy nh bao quanh cng lm ni bt nh vng chi chang ca nhng tia nng cn džng li trn cc vm cung in, trn nh thp chung thnh ܩng . Trong hi gi thong mi bn kinh lch, ting ngn O sole mio.... ca ai va ct ln gi trong ta hnh nh bc li duyn dng trong b y phc truyn thng ang nghing mnh trn chic thuyn thon thon mi nhn mang v p mun thu Venise. Ho ln vi nhng ting cܩi ni lao xao ca by on du khch vi nt nhc thnh tht t qun c ph vng ra nh mun git vo tai ta. Cng lc mi thm ca chic bnh pizza nng hi li eo ui khu gic ta khin nhng bܧc chn v tnh ca ta lm by chim cu phI kinh Ƕng ht hong v cnh bay cao ...Th ra nim hn hoan sng khoi y chnh l ci hnh phc ca bn giao hܪng nhng cm xc mi l qua th gic, thnh gic, khu gic, sc gic ang thm vo ta khin ta nh ܮc lc bܧc vo cnh tin bng. Bn giao hܪng ca nhng cm gic thuc v ǩi sng chn cht y ta thܪng thc ܮc l nh c khonh khc  : ci khonh khc ta ung dung tn b, u c ht b m nh bi nhng tm hnh qung co du lch, tm hn ta khng cn bn bu vܧng mc v nhng li nhn nh dn d ca ngܩi thn bn b : no l phi chp ly cnh ny, no l phi nh mua my th n... Phi ch c khonh khc ta cht qun rng mnh ang l mt du khch mi chnh l lc ta ܮc sng giao cm vi t tri, vi con ngܩi ca thnh ph Venise. Nhng tic thay, giy pht cu nhng cm gic thn tin y li ch hin ln bt cht v qu ngn ngi, ta cha kp nhm nhi thܪng thc, c ting thc dc ln xe. Tip ljn no l ba n chiu, no l nhng lo toan thc dng, nhng chun b cho chng trnh du lch k tip khin cm xc hn hoan sng khoi tc th b ln p, b dn p mi lc thm b vi su trong tim thc. Th ri, cng nh nng cng cha trong cu chuyn c tch s khng bao gi thc gic nu khng c n hn ca chng hong t, ci ng ܮc coi l k nim p nht ca ta v Venise c l chng bao gi ta dܮc bit li nu nh ba nay khng c my ting l reo ro ro ta ting chim cu cht v cnh... Bi vy Proust mi cho rng ch ng gi k nim ci b nhn chm trong qun lng v tܪng nh ct t mi lin h vi hin ti, (...) cht lm ta c cm gic nh va ܮc th ht mt bu khng kh mi, m thc ra ch l ci khng kh ta tng th ht mt thi xa xa, nhng nay ta li cm thy n trong lnh hn, y nh ci khng kh cc nh th vn cho l ch tm thy Thin ܩng nn khng sao kim ܮc li din t ; vy m ci khng kh va lm ta c mt cm gic mi l su xa y , chnh li l ci khng kh c ln ta ܮc th ht ri, bi v nhng thin ܩng c tht l nhng thin ܩng b ta nh mt. ( Oui, si le souvenir, grce loubli, na pu contracter aucun lien, jeter aucun chainon entre lui et la minuite prsente, (...) il nous fait tout coup respirer un air nouveau, prcisment parce que cest un air quon a respir autrefois, cet air plus pur que les potes ont vainement essay de faire rgner dans le Paradis et qui ne pourrait donner cette sensation profonde de renouvellement que sil avait t respir dj, car les vrais paradis sont les paradis quon a perdus. Sd, tr. 706). Vy l Thin ܩng, vi Proust, khng phi l mt khi nim m h tru tܮng biu tܮng cho ci ton thin ton ton bch m ta tܪng ch c trong ܧc m, nn my ng nh th mi chn lm i tܮng Nj tha h m v u bp trn tm li ca tng, v Nj cho my tay u nu chnh tr nhn danh n h ho c v u tranh thc hin, nhng kt qu thc t li ch x y con ngܩi vo nhng l a ngc khng l. Nhng nu nh khng h c ci Thin ܩng y th, tri li, vn c nhng thin ܩng : l nhng khonh khc ca nhng cm xc thn tin ch c th cm nhn ܮc bi mt con ngܩi tinh khi trong mi chng ta, khc hn vi con ngܩi thc dng ca nhng sinh hot hng ngy. l con ngܩi ca bn nng nguyn thy cn bo ton ܮc ci chn cht ca ǩi sng trung thc nn mi bit cm th ci tinh th ca vn vt (lessence des choses, ch ca Proust) vn l ngun hnh phc trong sng v bin ca s sng nh ta vn thy tot ra t nh mt n cܩi hn nhin ca tr th trong giai on u ǩi. Nhng tic thay con ngܩi nguyn thy , con ngܩi c nhng giy pht bt gp ܮc ci thn ca ǩi sng m Proust gi l hu th ngoi thi gian (ltre extra-temporel), li thܩng b con ngܩi x hi m p toan tnh v li chn p, ln p, vi lp i. V ch trong nhng giy pht bung th nht, khi m ǩi sng tm linh tnh c ܮc gii phng khi s kim ta ca tr tu, ch nhng khi y ta mi tm thy li, bit sng li nhng khonh khc thin ܩng ta v tnh nh mt i. l iu m Proust nhn thc ܮc : Ci hu th ch ljn vi ti, ch hin ljn bn ngoi hnh Ƕng, bn ngoi s hܪng th tc thi, mi khi nh php l ca mt s tng ng ti thot ly ܮc hin ti. Ch c hu th mi c quyn lc gip ti tm li ܮc nhng ngy c, ci thi gian Ǥ mt, l nhng th m mi n lc tm kim bng tr nh v bng tr tu NJu tht bi. (Cet tre-l ntait jamais venu moi, ne stait jamais manifest, quen dehors de laction, de la jouissance mmdiate, chaque fois que le miracle dune analogie mavait fait chapper au prsent. Seul il avait le pouvoir de me faire retrouver les jours anciens, le temps perdu, devant quoi les efforts de ma mmoire et de mon intelligence chouaient toujours. Sd, tr.706). Nhng ci hu th li ch hin ln bt cht, mong manh chp chn, lm sao Nj nu ko ܮc n, gi n li ? C suy ngm tm hiu su xa v cc bin c lin quan n mi v bnh madeleine hay th ng trn hai lt khng NJu, Proust pht hin ra mt iu : l trong cc trܩng hp ny, cc cm gic (impressions), cc hoi nim (rminiscences) d c mong manh m h, chng NJu l tn hiu ca nhng nh lut (lois), ca nhng nim (ides) ta cn phi tm cch din dch (interprter) ngha l lm sao li ܮc chng t trong vng nh nh ti ra ngoi nh sng c th din ra thnh , ni ln thnh li. C l ch nh vo cch y, l lm sao ph din ܮc ln giy trng nhng g ta cm nhn cn m h, ta mi mong bin ܮc chng tr thnh trܩng cu. M thc hin iu ny, liu c phng thc no hu hiu hn l lm ra mt tc phm ngh thut ? (Coi Sd, tr. 172 : En somme, dans un cas comme dans lautre, quil sagit dimpressions comme celle que mavait donn la vue des clochers de Martinville, ou de rminiscences comme celle de lingalit des deux marches ou le gout de la madeleine, il fallait tcher dinterprter les sensations comme les signes dautant de lois et dides, en essayant de penser, cest--dire de faire sortir de la pnombre ce que javais senti, de le convertir en un quivalent spirituel. Or ce moyen qui me paraissait le seul, qutait-ce autre chose que faire une oeuvre dart ?) . Tuy nhin lm ra mt tc phm ngh thut, vi Proust, phi ܮc coi nh thi hnh mt ngha v thing ling : l lm sao ni ln ܮc ci thc, ci p ca ǩi sng tm linh. V ng xc nh iu ܮc ng coi l thin chc nh vn ( vocation littraire) ca mnh nh sau: Th l ti i ljn kt lun rng chng ta khng h ܮc t do trܧc tc phm ngh thut, chng ta khng th thc hin n ty tin ; m rng v tc phm sn c trܧc ta, nhng li b che du nn mi tr thnh tt yu, bi vy ta cn pht hin n, cng nh khi ta pht hin mt nh lut ca t nhin vy. V li, xt cho cng, s pht hin ny m ngh thut c th em li gip ta, phi chng chnh l s pht hin ra iu phi ܮc coi l qu gi nht i vi ta nhng li tr thnh xa l vi ta trong thi quen sng hng ngy ; vy m ci iu qu gi y li chnh l ǩi sng thc s ca ta, l ci hin thc nh ta ܮc cm nhn v cng bi n hon ton khc bit vi ci hin thc theo ta thܩng tܪng nn ta mi cm thy trn ngp mt nim hoan lc mi ln mt s tnh c em ljn k nim thc s cho ta ( Ainsi jtais dj arriv cette conclusion que nous ne sommes nullement libres devant loeuvre dart, que nous ne la faisons pas notre gr, mais que, prexistant nous, nous devons, la fois parce quelle est ncessaire et cache, et comme nous la ferions pour une loi de la nature, la dcouvrir. Mais cette dcouverte que lart pouvait nous faire faire, ntait-elle pas au fond, celle de ce qui devrait nous tre le plus prcieux, et qui nous reste dhabitude jamais inconnu, notre vraie vie, la ralit telle que nous lavons sentie et qui diffre tellement de ce que nous croyons que nous sommes emplis dun tel bonheur quand un hasard nous apporte le souvenir vritable ?. Sd, tr. 714) . Vy l, vi Proust, sng to ngh thut khng th l sn phm ca thun h cu. Sng to khng phi l i tm thot ly bng tܪng tܮng, l thu dt v vi, tm cch nh bng ci thc ti sn si nhp nha gip ta ܮc tm qun trong chc lt. Sng to khng ch c l sng tc hay phng tc, mun phiu ra sao th phiu. N khng n gin nh cng tc thut li cu chuyn nm m thy tin v ܮc c nng qu xung Nj xin dng chng hai tri o thm. Sng to nh l mt cng trnh ngh thut, theo Proust, trܧc ht, phi l kt qa ca mt tm ti thm him nhm a ra ܮc ci nhn khai ph v ni ln ܮc hin thc mang tnh cht qui lut ca ǩi sng tm linh. Ni khc i hnh Ƕng sng to ca nh vn cng tng t nh hnh Ƕng chng minh mt nh lut vt l vi nh khoa hc vy. Duy c iu khc bit l, do khng cng chung lnh vc v i tܮng nghin cu, nn cng c lm vic v phng php lm vic gia nh vn v nh khoa hc cng phi khc. i tܮng nghin cu ca khoa hc l th gii t nhin nn nh khoa hc phi vn dng ti c quan st v tr tu trܧc, sau mi cn ljn thc nghim kim chng tnh xc thc cc gi thuyt khoa hc ca mnh. Tri li, i tܮng tm hiu ca nh vn li thuc v ǩi sng tm linh nn nh vn phi da vo cm gic nh l cng c tm cch nm bt ܮc ci thc ǩi. Cm gic chnh l tn hiu bo Ƕng cho ta v s tn ti ca mt kho tng cn n du trong ta m ta khng c ng. Bi vy Proust mi cho rng cm gic i vi nh vn cng nh s th nghim i vi nh bc hc, duy ch c iu khc bit l nh bc hc phi vn dng tr tu trܧc khi bܧc vo th nghim, cn nh vn ch v sau mi cn ti tr tu (Nj tm cch l gii cm gic). (Limpression est pour lcrivain ce quest lexprimentation pour le savant, avec cette diffrence que chez le savant le travail de lintelligence prcde et chez lcrivain vient aprs. Sd, tr. 713). V ng dnh nhng nm cn li cui ǩi mnh suy ngm v tm gii p cho iu m ng gi l s bi n ca hnh phc qua cc cm gic cm nhn. Nh vy m tc phm A la recherche du temps perdu ܮc ra ǩi. Ta c th coiA la recherche... trܧc ht l mt hnh trnh ngܮc dng thi gian : thi gian ca cuc ǩ o nh,  v c ng l thi gian mang cht cܩng toan ty sch ܮc nhng du vt mt n m mi chng ta NJu c lc mang Nj th cc vai nhn vt trong nhng tn tung ǩi. Phi ni hnh trnh ngܮc dng thi gian ny l mt hnh Ƕng phiu lu y gian nan th thch. V cng phi c quyt tm lm, phi thit tha vi ǩi sng chn tht lm mi vܮt thng ܮc mi tr ngi ǥt chn ln bn b. Ni y thuc v thi gian vnh cu. Ni y l hnh phc ca ǩi sng ci ngun. Proust dn thn vo cuc hnh trnh kh hnh ny v ng ti ܮc bn b. Ni y ng trt b ܮc ci lt con ngܩi v k ca x hi bon chen, ni y ng tho g ܮc tm mt n nhn vt ca con ngܩi mun mt cuc ǩ. Bi vy ta c th ni mc ch i tm thi gian mt, vi Proust, thc ra l Nj tm li ci TI mt. V ri, cng nh Ulysse, trong bn trܩng ca ca Homre, cui cng ܮc lnh phn thܪng l ti hp vi c v trung trinh Pnlope sau khi vܮt thng bao chng ܩng gian nan kh i, Proust nh ǥt ܮc chn ln bn b m pht hin ra con ܩng sng to ngh thut Nj thc hin thin chc nh vn ca mnh. Ci thin chc nh vn y, con ܩng sng to ngh thut y, ng tit l cho ta trong on vn dܧi y : Tnh cao c ca ngh thut ch thc, tri vi th ngh thut m ng de Norpois c gi l mt tr chi (ch ngha) ca vn nhn ti t, l tm thy li, l nm bt li, l lm ta nhn bit ܮc ci hin thc m hng ngy ta vn sng xa vi n, m hng ngy ta li thm lnh xa n Nj mi lc em th vo ch n s hiu bit ܧc l ngy cng tng phn kn bng dy ǥc ; vy m ci hin thc y m rt c th mn ǩi ta khng hay bit lI l mt iu ht sc n gin, y chnh l cuc ǩi ca ta. Ch c n mi l ǩi sng tht, do mi l ǩi sng duy nht ta thc s sng, v s d ci ǩi sng y cui cng ܮc pht hin v lm cho t r, y l nh vn chng. Thc ra ǩi sng ch thc y NJu c tr ng tng khonh khc mi ngܩi c ng nh ni ngh s. Nhng ngܩi thܩng li khng thy n, v h khng tm cch soi t n. V v th d vng vi h ch l kho cht ba bn v s s kin v ch v chng khng ܮc nh snh tr tu lm cho t r, chng khc g nhng cun phim hnh khng ܮc em i ra. ( La grandeur de lart vritable au contraire, de celui que M. de Norpois eut appel un jeu de dilettante, ctait de retrouver, de ressaisir, de nous faire connatre la ralit loin de laquelle nous vivons, de laquelle nous nous cartons de plus en plus au fur et mesure que prend plus dpaisseur et dimpermabilit la connaissance conventionelle que nous lui substituons, cette ralit nous risquerions fort de mourir sans avoir connue, et qui est tout simplement notre vie. La vraie vie, la vie enfin dcouverte et claircie, la seule vie par consquent rellement vcue, cest la littrature. Cette vie, en un sens, habite chaque instant chez tous les hommes, aussi bien que chez lartiste. Mais ils ne la voient pas, parce qils ne cherchent pas lclaicir. Et ainsi leur pass est encombr dinombrables clichs qui restent inutiles parce que lintelligence ne les a pasdvelopps. Sd, tr. 725) . B quyt thnh cng cng nh ngha v gi tr ca b A la recherche... c l l vy . y l nh Proust chu kh my m cm ci tm cch ra hnh : T mt vi s kin nh nhoi tm thܩng nh mi v bnh madeleine hay th ng gia hai lt khng NJu, m ngܩi ǩi d dng em rc b vo kho ph thi ca ǩi sng tm linh, Proust li em knh hin vi ra soi ri v dng nh sng tr tu l gii tm ra cu gii p cho iu m ng gi l s b n ca hnh phc (lnigme du bonheur). Bi vy ti mi cho rng nghin ngm hin thc, nu khng phi l phng thc duy nht, th t ra n cng l mt trong nhng con ܩng ha hn nhiu kh nng dn ljn sng to.

 

 

 

 

 

 

U ! Ra nghin ngm hin thc m ܩng cho sng to l ng thit h ? Vy ch ci thng ti th sao ? Mi ti gi ny ti vn cn loay hoay vi cu hi : Ch hiu nh ng ha s phi gi Courbet nghin ngm hin thc bng cch no, m sao ti c nghin ngm cch my cng ch nhn ra ܮc mi cii y m thi !

 

 

N G U Y N B O H N G ( Cergy )

( 6/ 2004 - 10/ 2006 )