ÔNG HOÀNG CỦA DÒNG NHẠC SANZON:

                                           KOZMA JÓZSEF( JOSEPH COSMA)

 

Kozma József sinh ngày 22 tháng 10 năm 1905 tại Buadapest- Hungary. Gia đình ông sống tại  một phố cổ Buda, số nhà 27 phố Iskola, tại đây cha mẹ ông mở một trường dạy đánh máy và học chữ tốc ký. Kozma có một người em trai tên là Ákos. Năm 1944 lũ phát xít đã xử bắn mẹ và em trai Kozma József cùng với nhiều người Do thái khác bên bờ sông Đanuýp.

Bà ngoại của Kozma từng là học trò của nhà soạn nhạc nổi tiếng Hungary Liszt Ferenc khuyến khích cháu mình theo học piano từ lúc lên 5 tuổi. Năm 11 tuổi Kozma  viết bản mở màn ( ouverture) cho opera đầu tiên.

 Tốt nghiệp phổ thông xong ông theo học tại Viện hàn lâm âm nhạc- cùng thời với nhạc trưởng Hungary Ferencsik János và nhà soạn nhạc Hungary Farkas Ferenc nổi tiếng- Kozma József học soạn nhạc và chỉ huy dàn nhạc từ một trong những bậc thày âm nhạc vĩ đại của thế kỷ XX, nhà soạn nhạc Hungary Weiner Leo.

Sau khi tốt nghiệp Viện hàn lâm âm nhạc, khoảng 1926-1928 ông làm trợ lý chỉ huy dàn nhạc và korrepetitor trong nhà hát Opera Budapest. Bên cạnh đó ông làm việc cho cả nhà hát kịch avant-gárd, ông viết nhạc cho dàn diễn viên múa kịch câm( movement).

Năm 1928 như một nhạc trưởng ông nhận được một học bổng tại nhà hát Opera Đức. Tại trung tâm về cuộc sống tinh thần Berlin ông gặp những nghệ sĩ có ảnh hưởng đặc biệt đến cuộc đời ông sau này . Ông làm quen và làm việc cùng ông bác, anh của mẹ Moholy- Nagy László( một trong những người sáng lập nhóm Bauhaus)

Ông kết bạn với Bertolt Brech, Hanns Eisler, Kurt Weill, Capa ( với Friedmann Endre, với Éva Besnyo, sau này là những nhà nhiếp ảnh nổi tiếng thế giới) Dưới ảnh hưởng của họ, Kozma từ bỏ nhà hát Opera Berlin sang gia nhập với nhóm nghệ sĩ lang thang của Brecht và cùng cộng tác với Hann Eisler và Kurt Weill. Tại Berlin ông làm quen với nữ nghệ sĩ dương cầm Lilli Apel người vợ đầu tiên của ông.

Năm 1933 Kozma József chạy trốn khỏi Berlin vì Hitler, cùng vợ- không một xu dính túi và không biết một chữ tiếng Pháp nào- vợ chồng ông sống lưu vong ở Paris. Mãi tận năm 1949 ông mới được nhận quốc tịch Pháp. Trong những năm lưu vong đầu tiên ông đệm nhạc thuê cho các buổi diễn ba lê, vợ ông dạy dương cầm thuê. Sau đó ông làm quen và bắt đầu có quan hệ với đạo diễn phim Jean Renoir con trai họa sĩ Renoir.

Nghệ thuật phim ảnh Pháp lên đến đỉnh cao vào những năm ba mươi của thế kỷ, trong đó có phần đóng góp rất lớn cho nhạc phim của Kozma József. Bản nhạc phim đầu tiên của ông viết dựa theo thơ của nhà thơ Pháp Florelle dala Prévet. Năm 1936 ông viết nhạc cho bộ phim của Renoir có nhan đề „ Tội lỗi của Lange”.

Chẳng mấy chốc ông trở thành nhà soạn nhạc phim thường xuyên cho giới điện ảnh Pháp, tên ông gắn liền với nhạc của hơn năm mươi bộ phim Pháp như: „ Ảo tưởng Vĩ đại”( la Grande Illusion, 1937) phim” Thành phố của những tình yêu” (Les Enfants du Paradis,1945) phim Marseillaise, 1937, và rất nhiều bộ phim nổi tiếng khác đã gắn liền với tên tuổi đã trở nên nổi tiếng thế giới của Kozma József- hay tiếng Pháp  là Joseph Kosma. Ai mà không biết đến bộ phim cực kỳ nổi tiếng”  Những cánh cổng của đêm”( Les portes de la nui, 1946)?

 

Cuộc cách mạng của dòng nhạc Sanzon

 

Từ năm 1935 trở đi ta có thể nói đến một giai đoạn mới của nhạc sanzon Pháp. Cái ngày này chúng ta gọi là đặc thù của nhạc sanzon Pháp, ra đời trong khoảng thời gian ấy. Và phần lớn do chính công sức của Kozma József. Năm 1935 ông làm quen với nhà thơ Pháp nổi tiếng Jacques Prévert, và phổ nhạc khoảng tám mươi bài thơ của J. Prévert.

Thế nhưng những bài hát này không được trình diễn công khai cho đến tận 1945, bởi Kozma József là người Do thái, ông sống bất hợp pháp trong những năm 1940-1944, viết nhạc bằng tên giả và các nhạc phẩm của ông không được phép trình diễn.

Nhưng sau chiến tranh lập tức các ca sĩ thời thượng và các nghệ sĩ nổi tiếng nhất đã lập tức biểu diễn các nhạc phẩm của ông, như Yves Montand, Edith Piaf, Juliette Gréco và anh em nhà Jacques( Les Fréres Jacques). Trong các bản sanzon của Kozma điểm mới là hai câu truyền thống trong cấu trúc  điệp khúc  tăng tính tự do cho lời bài hát, còn nhạc cụ sử dụng thuần túy được coi như một cuộc cách mạng thời bấy giờ.

Nơi gặp gỡ ưa thích của những nhân vật hiện sinh nổi tiếng của Paris( Simone de Beauvoir, Jean-Paul Sartre, Jacques Prévert và nhiều người khác) là Café Flore, nơi lần đầu tiên Juliette Gréco ca những bài ca của Kozma józsef ( ví dụ: Nàng thơ của SaintGermain-des-Prés ) đây cũng là nơi biểu diễn của các ca sĩ sanzon nổi tiếng như Yves Montand và Edith Fiaf. Năm 1951 Kozma ly hôn với người vợ đầu tiên Lilli và cắt đưta quan hệ với Jacques Prévert.

 

Nhạc viết cho Opera, operett, kịch câm của Kozma József

 

Nhạc phim khiến tên tuổi của Kozma József nổi tiếng thế giới, nhưng tác phẩm riêng của ông còn giàu có hơn rất nhiều. Bên cạnh nhạc phim và sanzon, ông viết nhạc ba lê,kantata, ông viết ba vở opera, nhạc thính phòng, nhạc dành cho piano, ông viết operett.

Năm 1962 tại Budapest trình diễn vở Opera” Những người dệt lụa xứ Lyon” của Kozma. Ông viết nhạc đệm cho nghệ sĩ kịch câm Marcel Marceau, viết nhạc đệm cho vở diễn của Jean-Paul Sartre, ông phổ nhạc cho thơ Apollinaire và Aragon. Lần cuối cùng, khi đang viết nhạc cho một vở hài kịch theo yêu cầu của nhà hát Opera Lyon, ông bị nhồi máu cơ tim và mất.

 

 

Ông mất ngày 7. tháng Tám năm 1969 trong căn nhà tại la Roche Guyon ngoại ô Paris. Ông sống tại đây với người vợ thứ hai (Marie Merlin). Ông được chôn cất tại nghĩa trang Montmartre ở Paris. Kozma József không có con với cả hai người vợ, vì vậy di sản âm nhạc của ông nằm trong Viện Nizza, còn chiếc dương cầm của ông năm 1995 rơi vào sở hữu của một người hâm mộ Kozma. Ở Paris người ta thành lập và duy trì ”Hội những người bạn của Kozma”, còn căn nhà của Joseph và Marie Kosma ngày nay có thể viếng thăm thường xuyên tại La Roche-Guyon.

Nguyễn Hồng Nhung sưu tầm và dịch từ tiếng Hungary

( 2011.02.27)