Gửi người yêu và tin

Nguyễn Thị Từ Huy

 

 1.

Gửi em,

Anh quyết định nói ra điều này ở thời điểm này để những ǵ cần kết thúc sẽ kết thúc cùng với năm cũ.

Anh sống trong một xă hội được cấu tạo trên nền tảng của sự dối trá, có lẽ v́ vậy anh đặc biệt nhạy cảm và đặc biệt muốn tự bảo vệ ḿnh trước sự dối trá.

Em h́nh dung được không ? Ở đây trẻ con từ khi đi học mẫu giáo đă được dạy cho cách để trở thành những kẻ nói dối. Các em được dạy hát về giấc mơ mà các em không có. Các em hát về giấc mơ trong đó các em gặp và yêu quư một người xa lạ. Nhưng các em không hề có giấc mơ đó, thậm chí c̣n chưa biết người đó là ai, ở cái tuổi lên ba lên bốn. Các em được nhà trường cung cấp, hay đúng hơn, buộc phải mơ những giấc mơ không có thực. Giấc mơ ở đây không có nghĩa là mơ ước, giấc mơ ở đây là những ǵ ta thấy trong giấc ngủ, v́ thế mà có thể nói đến việc ta có mơ thấy nó hay không, tức là giấc mơ đó có tồn tại hay không. Ư anh là ta không nói tới chuyện nội dung giấc mơ có thực hay không có thực, ta nói đến việc ta có một giấc mơ như thế hay không.

Nếu ta không mơ thấy ai đó trong khi ngủ mà lại nói rằng có, như vậy chắc chắn ta nói dối rồi. Bài hát về giấc mơ, sự dối trá lớn đầu đời, sẽ đồng hành cùng các em cho đến khi rất có thể các em không c̣n khả năng phân biệt đâu là mơ đâu là thực nữa. Ai đó sẽ nói rằng tác phẩm nghệ thuật, văn học, âm nhạc… là hư cấu, mà hư cấu không giống thực và gắn với tưởng tượng, đă tưởng tượng th́ có quyền tưởng tượng mọi điều. Tuy nhiên, em biết không, vấn đề ở đây là người ta cứ nhất định muốn bắt các em bé phải tin rằng bài hát ấy mang chứa những ǵ có thực đối với các em. Và đến khi các em lớn hơn, người ta cũng bắt các em phải tin rằng các bài thơ, các truyện ngắn, tiểu thuyết, bài hát…mà các em học ở trường đều là thực, là chân thực, hay trung thực…  chứ không phải tưởng tượng.

Bài hát ấy thế hệ anh đă hát ngày bắt đầu tới trường mẫu giáo, ngày nay tất cả trẻ con xứ này vẫn tiếp tục hát. Anh đă chẳng bao giờ băn khoăn ǵ về cái giấc mơ lừa dối cho đến một hôm một cháu bé 3 tuổi xinh xắn và đĩnh ngộ, nghe lời mẹ, hát tặng bạn bè của mẹ bài hát đó. Khi cháu hát xong mọi người vỗ tay khen, bất ngờ cháu nói : « Nhưng đêm qua cháu không mơ, cháu không mơ thấy ai cả».

Người lớn cười và đứa trẻ giận dỗi bỏ đi. Bao nhiêu triệu trẻ con mới có được một cháu bé nói ra điều ấy ?

Cháu bé đó, chỉ trong một khoảnh khắc, đă giúp anh nhận thức được sự bất lực của cái công việc anh đang thực hiện. Với những bài học dối trá, làm sao có thể dạy cho học sinh sự ngay thẳng và phẩm chất trung thực ? Làm sao có thể dạy cho học sinh trở thành công dân biết tôn trọng pháp luật khi pháp luật bị vi phạm khắp nơi nơi, bị vi phạm ngay trong trường học. Làm sao có thể dạy cho học sinh về sự công bằng, ư thức về lẽ phải và ḷng nhân ái khi có những tác giả quan trọng, những tác phẩm quan trọng của nền văn học đương đại không được nhắc đến trong các sinh hoạt học thuật đương thời; khi mà học sinh sinh viên của miền Nam không được biết về các nhà văn của miền đất nơi chính họ đang sống ? Ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác, công việc của giáo viên và nhà trường, theo cách thức như thế, đă biến những ǵ bất thường thành ra b́nh thường, và biến những ǵ b́nh thường thành ra bất thường. Những chân giá trị bị loại bỏ, bị quên lăng, những ngụy giá trị được tụng ca và được nâng lên thành biểu tượng.

Câu nói của cháu bé đó như một tia chớp phút chốc chiếu thẳng vào cái vùng vốn rất  đỗi bùng nhùng trong đầu anh, soi rọi một sự thật : ở nơi này nhà trường không thể đảm nhiệm được chức năng giáo dục. Cùng lắm nó chỉ thực hiện được vai tṛ đào tạo, truyền thụ kiến thức mà thôi, những kiến thức bị định hướng. Thực tế ngày nay cho thấy trường học đang dần dần trở thành nơi bán điểm, bán bằng, trong một cuộc đua khốc liệt về thành tích. Dĩ nhiên, đó là những thành tích không có thực. Cũng giống như cái giấc mơ không có thực mà bất kỳ đứa trẻ nào ở đây cũng phải mơ, cũng bị buộc phải mơ.

Sự giả dối c̣n mang một diện mạo khác. Trên một đoạn đường dài 5km, chỉ  có khoảng nửa cây số có trồng cây xanh, đoạn c̣n lại bụi bặm, ô nhiễm, trần trụi, tắc nghẽn. Nhưng người ta không nh́n thấy cái phần đó, người ta chỉ nh́n thấy đoạn có cây xanh, và phóng chiếu h́nh ảnh của đoạn đường xanh ấy lên toàn bộ ư thức. Cả  những con đường khác không có một cái cây nào người ta cũng phủ xanh cho chúng trong ư thức của ḿnh. Người ta phóng chiếu h́nh ảnh con đường xanh trong năo, trùm nó lên những con đường thực. Thế là xong. Thế là có một thành phố xanh, chẳng phải trồng cây, chẳng phải tưới tắm chăm sóc ǵ cho mệt.

Làm sao c̣n có thể làm giáo dục ?

Em nói xem, anh có tự lừa dối ḿnh không khi tiếp tục ảo tưởng rằng có thể làm điều ǵ đó cho giáo dục ?

Em biết không, về căn bản, trường học ở đây không thể dạy cho học sinh các đức tính trung thực, can đảm và cao thượng. Không thể. Giáo dục đ̣i hỏi làm gương, soi vào những tấm gương hèn nhát, giả dối và thấp kém của thầy cô học sinh có thể học được ǵ ?

Em thấy kỳ cục không khi người ta cứ mơ có những tác giả lớn và những tác phẩm lớn trong khi lại sống và suy nghĩ như những kẻ hèn mọn, khuyên hoặc buộc người khác sống như những kẻ hèn mọn. Người ta nuôi tham vọng hiểu được những tư tưởng cao quư trong khi hành xử và tư duy như những kẻ thấp kém hạ đẳng.

Em sống trong một xă hội khác, nên em không hiểu được những tổn thương ghê gớm mà  những lời nói dối vô hại gây ra cho anh.

Người ta sẽ không thấy tổn thương khi mở tivi và đọc báo hàng ngày với một tâm thế  rằng có thể mọi thông tin ở đó đều chỉ có một mức độ tin cậy rất thấp, và một số thông tin hoàn toàn thiếu trung thực. Cần phải t́m sự thật ở nơi khác. Khi người ta không c̣n tin nữa th́ sự dối trá không c̣n khả năng gây tổn thương. Không c̣n khả năng bị tổn thương, đó chính là cái bàn đạp cho sự vô cảm gia tăng. Nhưng anh không muốn nói tới chuyện vô cảm ở đây. Anh chỉ muốn nói rằng người ta chỉ tổn thương nếu sự dối trá đến từ đối tượng mà ta tin tưởng. Anh chỉ muốn giải thích v́ sao anh cảm thấy bị tổn thương.

Điều nghịch lư là, sống trong một xă hội vận hành trên nguyên lư dối trá như vậy, người ta lại càng cần đến niềm tin hơn bao giờ hết. Có lẽ em cũng đă thấy, chưa bao giờ tín ngưỡng, thậm chí mê tín dị đoan, lại phát triển như hiện nay. Để sống người ta luôn cần phải tin vào một điều ǵ đó, cần phải tin vào một ai đó.

Anh biết ḿnh vô lư khi đau khổ quá nhiều v́ những lời nói dối được cho là vô hại. Anh biết trong đời sống đôi lúc những lời nói dối vô hại cũng cần thiết. Chẳng hạn như không cho bệnh nhân ốm nặng biết t́nh trạng thực của ḿnh để giữ tinh thần cho họ. Đôi khi để tránh không làm cho người thân lo lắng vô ích người ta cũng có thể bịa ra một lí do không quan trọng nào đó. Biết thế, mà anh vẫn không tránh khỏi cảm giác đau khổ, một cách kỳ cục. Nhưng có thật là những lời nói dối ấy vô hại như người ta nghĩ không ? Khi người ta dùng những lời dối trá, những con số dối trá bịa đặt để thao túng bộ máy truyền thông nhằm đạt cho được mục đích riêng, th́ những lời dối trá đó có c̣n được xem là vô hại ?

Anh biết lẽ ra anh cần phải tin em. Anh hiểu em đủ để lẽ ra không đau khổ trước vài lời nói dối thiện chí. Trong thẳm sâu, anh biết em thiện chí. Thế mà anh vẫn thất vọng. Và  điều đó hủy hoại nhiều t́nh cảm tốt đẹp khác. Thật kinh khủng, anh nhận thấy rằng sự thất vọng đă hủy hoại những cảm xúc tốt đẹp trong anh. Đó chẳng là ǵ khác hơn ngoài sự mù quáng. Sự giả dối của toàn bộ xă hội bên ngoài tạo ra một thứ áp lực, một sức ép mang tính vật lư, ép chặt vào hai bên màng tai, đến mức sẽ đến lúc không c̣n phân biệt được những lời nào đáng tin và những lời nào không đáng tin nữa.

Từ từ anh cũng hiểu ra rằng tại sao những điều tốt đẹp đang dần dần biến mất trên xứ sở này. Anh vốn là một  đứa chậm hiểu, một học sinh có học lực trung b́nh, được xếp loại khá nhờ chăm chỉ và cố học thuộc ḷng. Nhưng thời anh đi học, nhận được điểm 6 là anh thấy vui rồi, như vậy có nghĩa là sự chăm chỉ của anh đă có kết quả. Ngày nay, một số sinh viên có  học lực cỡ anh, khi nhận được điểm 9,8 lại khóc nức nở, cho rằng điểm như thế chưa xứng với khả năng của họ, rằng họ phải được điểm 10 th́ mới đúng. Biết đâu, cũng có thể là chưa xứng với số tiền mà họ bỏ ra. Em biết không, h́nh ảnh làm anh kinh hăi nhất là những thầy cô giáo đi học sau đại học, ấn phong b́ vào tay anh và nói « xin thầy nhận tấm ḷng của em ». Dù anh chỉ là một người có chỉ số IQ b́nh thường, chậm chạp trong tư duy và ít khả năng phân tích, anh cũng hiểu rằng chẳng có tấm ḷng nào trong đó cả. Họ dùng phong b́ để mua điểm mà thôi. Đấy là một gương mặt khác của sự giả dối. Anh biết việc mua điểm kiểu đó sẽ c̣n tiếp tục, chưa biết bao giờ mới kết thúc. Các giáo sư sẽ tự lừa dối ḿnh và lừa dối xă hội bằng cách giải thích : cần phải cho sinh viên điểm cao để khi ra trường họ dễ xin việc làm. Các ngành xă hội nhân văn, đă ít học sinh vào rồi, bây giờ mà c̣n khắt khe nữa, cho điểm thấp nữa, sẽ chẳng c̣n ai vào học. Lập luận của họ mặc định rằng tất cả mọi sinh viên đi học đều chỉ v́ điểm, rằng các nơi tuyển dụng chỉ cần căn cứ vào điểm trong hồ sơ, và rằng điểm của sinh viên cao đồng nghĩa với chất lượng đào tạo tốt. Nhưng họ càng cho điểm cao, chất lượng càng xuống và học sinh càng ruồng rẫy ngành này. Anh đă gặp những sinh viên chọn ngành xă hội nhân văn thực sự v́ niềm say mê. Anh biết những sinh viên giỏi chẳng bao giờ đem tấm ḷng của họ nhét vào mẩu phong b́. Tấm ḷng của họ sao nhét vừa cái mẩu giấy đó ? Những sinh viên giỏi biết nên để tấm ḷng của họ ở đâu. Ước ǵ anh vẽ tranh được như Francis Bacon, người đă vẽ những cái đầu biến dạng, hay như Nguyễn Thái Tuấn, người đă vẽ những h́nh nhân không đầu. Phải, ở đây để sống người ta không cần có cái đầu, đúng hơn, để sống người ta phải vứt bỏ cái đầu của ḿnh đi. Anh muốn vẽ những thân người với cái đầu và cái mặt có h́nh dạng phong b́. À « tấm ḷng », cả trái tim cũng có h́nh phong b́. Nhưng anh chẳng có tài vẽ, anh chẳng có bất kỳ thứ tài nào. Về cơ bản anh là một kẻ vô dụng, đến làm một người b́nh thường cũng không làm nổi.

Anh bị một thứ ám ảnh, bác sĩ gọi là ám ảnh phong b́. Ông bác sĩ cho anh uống bao nhiêu thuốc mà vẫn chẳng khỏi. Ông ấy nói sẽ cố t́m cho anh một loại thuốc miễn dịch giả dối, miễn dịch đối với bệnh giả dối. Nhưng thực sự anh không muốn tiêm cái thứ miễn dịch đó. Bác sĩ nói trường hợp anh hơi lạ, v́ thông thường cơ thể người sẽ tự chế ra những miễn dịch để thích ứng với môi trường. Có trục trặc nào đó về mặt sinh học trong cơ thể anh, ở măi trong môi trường này rồi mà anh không thể sản sinh nổi thứ miễn dịch ấy. Theo bác sĩ, như vậy sẽ rất nguy hiểm, không được miễn dịch anh sẽ không sống nổi.

Nhưng h́nh như không phải thế, đầu óc anh có vấn đề, có thể anh nhớ không chính xác. Không phải miễn dịch, không phải đề kháng, mà là cơ thể tạo ra một thứ virus giả dối tương tự. Không phải để t́m cách tấn công tiêu diệt nó, mà để khi virus giả dối bên ngoài thâm nhập vào th́ cơ thể đă chuẩn bị sẵn môi trường cho nó, để nó có thể hoạt động b́nh thường, không gây đột biến và không gây nguy hại cho cơ thể. Như thế cơ thể mới có thể thích ứng với sự giả dối, thích ứng chứ không phải tiêu diệt virus giả dối. Đúng, ông ấy nói như vậy. Sức đề kháng của anh không đủ mạnh, khả năng thích ứng của anh không đủ mạnh. Ông ấy nói anh cần tiêm thêm vắc-xin giả dối. Loại vắc-xin này đặc biệt ở chỗ, nó khiến cho môi trường cơ thể cân bằng với môi trường bên ngoài, khi virus giả dối bên ngoài đi vào cơ thể, nó kết hợp một cách nhịp nhàng với virus giả dối đă có sẵn ở trong đó, cái này không loại trừ cái kia, phối hợp cùng làm cho nhau mạnh lên, cho nên mọi thứ tiếp tục hoạt động một cách b́nh thường, tốt đẹp.

Theo ông ấy, sẽ nguy hiểm nếu cơ thể anh không tự sản sinh ra những miễn dịch giả dối hay không tiếp nhận được vắc-xin giả dối. Lúc đó anh sẽ không nh́n được mọi người như họ muốn anh nh́n. Trái lại, nguy hiểm là ở chỗ, rất có thể anh sẽ nh́n các nhà cải cách như những kẻ bảo thủ, nh́n những người kêu gọi dân chủ như những kẻ độc tài, nh́n những nhà giáo dục đang hô hào đào tạo con người trung thực thành ra những kẻ lừa đảo… Anh sẽ làm rối loạn các chuẩn mực của xă hội hiện hành. Anh sẽ làm méo mó các h́nh ảnh mà người ta cố công xây dựng bấy lâu nay. Bản thân anh cũng bị rối loạn v́ không thể nào làm trùng khớp h́nh ảnh mà anh nh́n thấy và h́nh ảnh đă được vẽ ra. Ông bác sĩ thực sự lo lắng cho anh.

Ông ấy lấy máu anh, làm các xét nghiệm rất cẩn thận, và tự tiến hành các nghiên cứu riêng để điều chỉnh vắc-xin giả dối sao cho phù hợp với các thành phần của máu anh. Ông cũng lấy các tế bào ở các bộ phận khác trên cơ thể anh để phân tích. Ồng làm hết các phân tích này sang phân tích khác. Thử nghiệm nhiều tháng trời, kiên tŕ để cứu anh. Và anh cũng kiên tŕ phối hợp với các nghiên cứu của ông. Dù sao anh cũng muốn được sống, và muốn được sống một cách b́nh thường, như mọi người. Rơ ràng anh không b́nh thường, anh biết thế. Khi một bà giáo sư ném vào mặt anh câu mỉa mai này : « Cứ như thế th́ anh làm sao mà vui được ! », anh cảm nhận rơ sự thương hại của bà, anh không biết làm cách nào để vui khi xung quanh quá nhiều bất công đau khổ. Dù sao bà cũng trung thực, thế là anh vui được thấy bà ấy trung thực. C̣n anh lại thấy sợ khi người ta có thể vui trên nỗi đau khổ của người khác. Lúc người ta vui anh lại thấy buồn, lúc người ta trống dong cờ mở đón nhận huy chương huân chương hạng nhất anh lại chỉ cảm thấy một nỗi buồn mênh mông, nỗi buồn loang ra tràn ngập cả hội trường nơi các thầy cô và sinh viên đang hồ hởi đón nhận phần thưởng cho các thành tích của giáo dục, đến mức anh phải bỏ ra ngoài, sợ rằng nỗi buồn mà chảy thành nước sẽ làm ngập lụt cả cái hội trường đang hoan hỉ ấy. Anh hiểu rằng anh bất b́nh thường. Anh cần được chữa trị để trở nên b́nh thường như mọi người. Ở đây cần nhất điều đó : làm một người như mọi người.

Cuối cùng ông bác sĩ cũng tạo ra được một loại vắc-xin riêng cho cái cơ thể kỳ cục và bất trị của anh. Ông nói : « hy vọng tôi đă hiểu anh ». Ông vui, niềm vui rất thật.

Ồng tiêm cho anh mấy mũi. Mũi đầu tiên vào tháng 2. Ba tháng sau, ông tiêm mũi thứ hai. Sáu tháng sau ông tiêm mũi thứ ba. Chín tháng sau ông tiêm mũi thứ tư. Cứ đến mỗi lần hẹn, ông làm lại tất cả các xét nghiệm và các phân tích để điều chỉnh vắc-xin. Nhưng mỗi lần kiểm tra định kỳ ông lắc đầu hoài. Ông nản v́ các biện pháp đều vô hiệu đối với anh. Ông buồn v́ không cứu nổi anh. Ông nh́n anh như muốn nói : cứ như thế này anh sẽ chết mất. Ít ra, cái nh́n của ông cũng không giả dối như mọi thứ xung quanh anh.

Ông hỏi, rất thành thực : « anh có thể thành công, anh có nhiều điều kiện để thành công, sao lại chọn sự hủy hoại như thế này ? ». Anh hỏi lại ông, cũng rất thành thực : « Ông có nghĩ rằng cái chết đang gọi tôi ? ». Ông buồn bă, không một chút màu mè : « Tôi cố hết sức rồi. Dù vậy, tôi vẫn tiếp tục thử nữa, tôi muốn giúp anh. Nhưng tôi cảm nhận là anh từ chối, cơ thể anh từ chối sự giúp đỡ của tôi. Sao vậy nhỉ ? Tôi đâu phải người xấu, tôi đâu có động cơ xấu. Tôi chỉ muốn giúp anh thôi. Sao anh từ chối ? Các tế bào của anh thay đổi liên tục, vắc-xin của tôi không thích ứng được, cứ như thể chúng biết trước tôi sẽ đưa cái ǵ vào. Anh có thực sự muốn tôi giúp không ? » Anh nói, cứ như thể không biết trả lời thế nào cho phải : « Cảm ơn ông ! ».

Anh thường xuyên có cảm giác anh ở đây mà không phải ở đây. Có lẽ do anh muốn ở bên em quá mà quên mất không gian thực tại của ḿnh. Anh chẳng muốn dùng cái cụm từ mà thiên hạ đă dùng cho ṃn nhẵn ấy, nhưng vẫn phải dùng, và anh có thể nói ngược lại rằng cụm từ ấy giống như ngọc, càng mài càng sáng : anh nhớ em. Anh nhớ những tế bào thành thật của em, thành thật rung lên mỗi lần tay anh chạm đến, khiến anh ngỡ như tay anh đang chơi đàn trên cơ thể em. Anh nhớ mắt em, nh́n vào chúng anh t́m thấy cảm giác tin cậy và biết ḿnh được tin cậy.

Một hôm bác sĩ gọi anh đến. Ông đă làm một trăm năm mươi xét nghiệm và thử  nghiệm để chế ngự việc tế bào của anh biến đổi. Ông có vẻ hớn hở như một đứa trẻ và chỉ cho anh xem cái quy luật biến đổi đă được sơ đồ hóa thành một bản vẽ chi tiết. Anh nh́n không hiểu ǵ, nhưng v́ lịch sự cũng ráng ngồi nghe chăm chú. Giảng xong mọi thứ có trên giấy, ông nói : « Bây giờ chắc chắn phải được ». Anh để cho ông tiêm ba mũi ở ba vị trí khác nhau trên cơ thể. Sau khi tiêm xong, ông tiếp tục giải thích :

« Bây giờ anh phải kết hợp với cả rèn luyện về tâm lư nữa mới được. Anh cần tuyệt đối không để ḿnh bị tổn thương trước bất kỳ điều ǵ. Người ta muốn làm ǵ, muốn nói ǵ, muốn đối xử như thế nào, muốn ra các quyết định, chính sách ǵ, anh cũng mặc kệ. Thần kinh của anh phải luôn vững vàng, không được để bị tác động bởi những cảm xúc tiêu cực và yếu đuối. Khi bị người ta sỉ nhục, anh cần tự nhủ rằng người ta đang nói về ai khác chứ không phải về chính anh, anh biết ḿnh không phải như thế là được. Bằng cách đó anh sẽ không cảm thấy bị sỉ nhục. Khi người ta nói dối, anh phải cố t́m cho bằng được một cái ǵ là sự thật trong lời nói dối ấy, anh sẽ cảm thấy rằng đó không phải nói dối nữa. Hoặc cũng có một cách khác, nếu người ta nói dối, anh chỉ cần nghĩ : « mày nói dối mặc mày, tao không thèm nghe, không thèm chấp, tao im lặng khinh bỉ mày, tao khinh bỉ mà mày không biết ». Ư nghĩ này sẽ giúp anh cảm thấy dễ chịu. Ư nghĩ này sẽ giúp anh cảm thấy anh cao quư hơn kẻ nói dối ngàn lần, kể cả khi lời nói dối đó tác oai tác quái gây hậu quả trầm trọng, anh cũng cảm thấy măn nguyện, bởi kẻ nói dối ấy kém cỏi đến mức bị anh khinh mà không biết. Im lặng là tuyệt đỉnh của sự khinh bỉ. Chỉ cần anh im lặng. Tôi nghĩ im lặng là giải pháp tuyệt vời mà anh cần lúc này. Xung quanh người ta có thể lừa lọc, giết chóc, tàn sát lẫn nhau, mặc, nếu giữ im lặng anh có thể được yên ổn. Im lặng đến tận trong nội tâm anh ấy, anh hiểu không ? Anh phải biết cách chế ngự tiếng nói của lương tâm, đừng để nó lên tiếng. Đừng để lương tâm lên tiếng trước bản thân anh, anh hiểu không ? Tôi đặt giả thiết: tế bào của anh biến đổi, không chấp nhận virus giả dối, v́ lương tâm anh chi phối chúng. Về mặt tâm lư anh phải chế ngự được lương tâm, th́ về mặt thực thể, virus giả dối mới có thể thâm nhập được vào tế bào. Đây là một kỹ thuật khác nữa nhé. Khi người ta đối xử bất công với anh, hăy nhớ tới những người khác c̣n phải chịu những bất công ghê gớm hơn anh, xă hội đầy những cảnh bất công, t́m không khó, anh sẽ tự thấy ḿnh c̣n may mắn chán, chẳng nên phàn nàn kêu ca làm ǵ. C̣n kỹ thuật này nữa : anh phải luôn nâng cao cảnh giác, cảnh giác cao độ. Không được tin ai hết. Khi anh không tin, sự giả dối sẽ không gây tổn thương cho anh được. Cái này tôi phải nghiên cứu ghê lắm mới t́m ra được à nghen. Nhiều tài liệu đă chỉ ra, cùng với sự tin cậy, cùng với việc xây dựng ḷng tin mà người ta có thể sống với nhau một cách trung thực. Điều kiện để thích nghi với giả dối là phải hủy hoại ḷng tin, anh thấy kết luận này của tôi có đáng giá không ? Bước đầu tạm thời một số kỹ thuật trị liệu như thế. Cần nhất đừng để bị tổn thương, đừng để ḿnh rơi vào trạng thái phẫn nộ. Anh cố gắng phối hợp tâm lư và vắc-xin mới có thể chữa bệnh hiệu quả được. ».

Nói xong, ông đưa cho anh bản photo sơ đồ biến đổi tế bào của anh và bản photo các kỹ thuật chữa trị tâm lư. Anh bắt đầu thực hiện liệu pháp này từ hôm qua, trước khi nghỉ  tết. Chúng ta chờ xem hiệu quả của nó như thế nào. Nếu tiến triển tốt ông ấy sẽ tiêm vắc-xin và trị liệu đợt hai cho anh. Thực ra ông đang tiếp tục nghiên cứu để t́m nốt các biện pháp chữa trị về thực thể và  tâm lư cho trường hợp của anh, chứ ông cũng chưa có tất cả các liệu pháp cần thiết. Em ạ, không hiểu sao anh lại có cái h́nh dung quái đản này : nếu anh vượt qua đợt đầu, tiếp tục trị liệu đợt hai, anh sẽ trở thành một kẻ dối trá hoàn hảo, và tiềm tàng để tiến tới làm một kẻ siêu lừa đảo. Chắc đây không phải là điều ông bác sĩ muốn khi t́m cách chữa trị cho anh. Có lẽ ông ấy chỉ muốn anh làm một người b́nh thường, một người như mọi người.

Anh đă dùng liệu pháp được một ngày, nhưng chưa thấy kết quả rơ rệt. Anh đọc báo vẫn c̣n phẫn nộ. Anh vẫn c̣n tin em, vẫn c̣n bị tổn thương. Kỳ quặc là anh cảm thấy dễ  chịu với vết thương do em gây ra. Kỳ quặc là bây giờ anh lại muốn em cứ tiếp tục làm tổn thương anh.

Anh gửi em vài ḍng trước khi mọi việc trở nên quá muộn, trước khi những con chíp trong năo anh bị chập, không dung hợp được các loại  điện mà chúng tích tụ, không dung hợp được các h́nh ảnh, các từ ngữ và lời nói mà chúng thu nhận, trước khi đầu anh biến dạng như trong tranh Bacon, hay biến mất, chỉ c̣n một khoảng trống như trong tranh Nguyễn Thái Tuấn.

Năm cũ đang qua đi, năm mới sắp đến. Những cái cũ vẫn cứ mới, mới từ năm này qua năm khác.

26/12/2012 (âm lịch)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.

Gửi anh,

Em có thể hiểu những ǵ anh đang phải trải qua. Một vài kỳ nghỉ cùng với anh ở đó cũng giúp em cảm nhận một số điều.

Thư của anh hơi ướt át, mà em th́, anh biết đấy, ướt át là cái ǵ không nằm trong văn phong của em.

Đôi khi em tự hỏi tại sao anh không muốn qua đây với em. Em không thể sống với anh ở đó. Em không đủ năng lượng để chống chọi lại tất cả những ǵ anh đang phải chống chọi.

Anh c̣n nhớ có lần ḿnh cùng nhau đọc cuốn « Đôi mắt nh́n xuống » của Tahar Ben Jelloun trên băi biển Vũng Thuyền ? Đang đọc em mỏi mắt nh́n sang một nhóm người ngồi nhậu cách chúng ta không quá xa. Khi mắt em vô t́nh gặp đôi mắt của một người đàn ông, có lẽ ông ta nh́n em được một lúc khá lâu rồi, mắt ông ấy cụp xuống rất nhanh. Em cảm thấy buồn cười. Một đôi mắt nh́n xuống. Trong truyện của Tahar Ben Jelloun đôi mắt nh́n xuống dĩ nhiên là của người phụ nữ.

Sau đó, em ngạc nhiên phát hiện ra rằng đàn ông ở xứ anh phần lớn đều có cặp mắt nh́n xuống. Ngay cả lúc nói chuyện với người đối diện, mắt họ cũng thường nh́n xuống, và  ngay cả khi họ nh́n vào mắt em, em cũng thấy rằng đó là một ánh nh́n xuống. Nó không có sự thẳng thắn, nó không có khả năng đương đầu, đối diện. Con ngươi nh́n thẳng, nhưng ánh nh́n lại hướng xuống dưới. Thật phức tạp, nhưng đấy là điều em cảm thấy. Cứ như thể họ biết rằng người ta không tin vào lời nói của họ, và người ta sẽ t́m sự xác nhận trong mắt họ, họ phải giấu ánh nh́n đi để người ta không thể t́m thấy sự xác nhận đó.

Điều này có lẽ liên quan đến cái quan niệm phổ biến trong xă hội của anh. Người ta có thể làm mọi điều tệ hại, miễn là, hoặc là làm sao cho người khác đừng biết đến. Người ta có thể  đồi bại, nhưng một khi người khác chưa biết đến sự đồi bại đó th́ họ vẫn đáng trọng như thường. Không phải chỉ là đáng trọng trong mắt người khác, mà đáng trọng trong mắt chính họ. Những đôi mắt nh́n xuống ấy. Cái chuyện ám ảnh phong b́ của anh đó. Em biết v́ sao anh bị ám ảnh. Anh từng kể với em, anh đă chứng kiến những vị giáo sư đức cao vọng trọng điềm nhiên bỏ phong b́ vào túi một cách hào hoa phong nhă như thế nào. Thậm chí c̣n trừng phạt sinh viên của ḿnh nếu sinh viên đó không biết đến cái thao tác phong b́. Anh c̣n bị một giáo sư trách móc rằng anh đă xúc phạm đồng nghiệp khi trả lại phong b́ cho học sinh. Th́ đấy, nếu vị giáo sư đó bị lôi lên báo v́ chuyện phong b́ hẳn ông ta không dám quở trách anh, nhưng mọi chuyện diễn ra trong bóng tối (ư em là không ai biết) nên ông thấy đạo đức của ông vẫn ngời ngời lắm. Và ông lại lên báo để khuyên nhủ thiên hạ phải sống có đạo đức, ông lại lên lớp để giảng cho sinh viên thế nào là đạo đức. Vậy đó, em muốn nói rằng, cái mà em nh́n thấy, đúng như anh nói, sự giả dối được che đậy dưới một lớp vỏ rất dày. Lớp vỏ này c̣n tác dụng chừng nào chưa bị cái nh́n của người khác soi vào. Hoặc giả, đúng hơn, chưa bị phơi bày ra trước công luận. Bị nh́n thấy cũng được, nhưng đừng bị phơi ra trước công luận. Anh ráng đọc cái văn phong lạnh lùng của em, em vốn vậy, khó mà viết khác được.

Em không biết nên vui hay buồn khi bác sĩ chữa lành bệnh cho anh. Em không rơ em có đúng không khi nh́n cuộc chữa trị này của anh giống như một cuộc mặc cả. Mặc cả với chính con người anh. Tệ hơn, em thấy anh đang đánh mất ḿnh. Anh có thể cho rằng em lẩm cẩm như một thiếu phụ ở độ tuổi hồi xuân, lỡ cỡ và khó tính và ưa cằn nhằn. Cũng có thể anh sẽ cảm thấy bị tổn thương. Mà có phải tổn thương là điều anh đang muốn ?

Đàn ông xứ anh nhiều người lưng c̣ng. Lưng c̣ng ngay cả khi họ c̣n rất trẻ. Có cảm tưởng họ khó khăn khi đi lại, họ phải hết sức cẩn thận nếu không sẽ bị vấp ngă, con đường thăng tiến không cho phép họ vấp ngă, họ phải c̣ng lưng, c̣ng càng sớm càng tốt.

Em có dịp tiếp xúc với vài chức sắc có địa vị trong xă hội. Những người đó quả hết sức cẩn thận, mọi thứ : ngôn ngữ, cử chỉ, bước đi, dáng điệu… Mắt họ càng nh́n xuống tợn. Chữ « tợn » này do một cậu nhóc dạy cho em. Cậu ấy bảo em : « Chị táo tợn, c̣n gă kia ḱa, đeo cà vạt bóc-đô ấy, chị thấy không, gă ấy láo tợn. Và cái bác ngồi một cục tṛn v́n góc phố, bác ấy béo tợn. Nói chung chị có thể ghép tợn vào bất cứ thứ ǵ chị muốn ».

Suy nghĩ tiếp về những ǵ anh viết trong thư, em thấy rằng ở xứ anh, người ta sẽ lần lượt đi trên một chu tŕnh, có sự chuyển hóa từ giai đoạn này qua giai đoạn kia, nhưng là một chu tŕnh khép kín : bị lừa dối – tự lừa dối – lừa dối người khác. Trong đó sẽ có một pha lúc người ta tự nguyện bị lừa. Nh́n chung cái pha tự nguyện bị lừa dối này là một trạng thái triền miên. Cho đến lúc nào họ không c̣n cảm thấy ḿnh bị lừa nữa. Em nghĩ, để cho bộ máy xă hội có thể vận hành như hiện nay, cần nhất là mọi người tham gia trong đó phải tự nguyện bị lừa.

Không, không hẳn em muốn nói như vậy. Có lẽ đúng hơn phải thế này :

Lúc đầu người ta bị lừa dối. Người ta có thể biết hoặc không biết ḿnh bị lừa. Giống như trong câu chuyện của anh, đứa trẻ được cung cấp một giấc mơ dối trá, hay buộc phải mơ cái giấc mơ dối trá đó, lúc ấy nó không biết nó bị lừa.

Nhưng rồi đến lúc người ta biết ḿnh bị lừa. Chẳng hạn như lời hứa hẹn về  thiên đường xă hội chủ nghĩa. Người ta sống măi mà chẳng thấy thiên đường đâu. Người ta học mười năm, thậm chí hai mươi năm để nhận một đồng lương chết đói của thời kỳ quá độ lên thiên đường. Trong khi những kẻ chẳng học hành ǵ, bỏ ra một ít tiền mua các loại bằng tại chức th́ lại lên sếp và có đủ mọi vật chất của thiên đường trên mặt đất. Lúc đó dĩ nhiên người ta biết rằng đă bị lừa, nhưng rồi sao ? Chẳng sao, sau một hồi đắn đo, người ta t́nh nguyện tiếp tục để bị lừa. Dù sao bên cạnh đồng lương chết đói người ta vẫn có thể xoay xở để tồn tại, mà đôi khi, sự xoay xở được thực hiện trên các chiêu lừa. Đối với những người nắm quyền lực, chẳng có ǵ tuyệt hơn t́nh thế đó. T́nh thế là tất cả nhân viên chấp thuận bị lừa, để cho ông ta toàn quyền quyết định mọi thứ. Chỉ cần có chút chức vụ thôi đă có thể có… siêu thu nhập. Kẻ có quyền khoái chí trước sự im lặng của nhân viên, có lẽ ngang với việc nhân viên tự khoái chí về sự im lặng của ḿnh, như ông bác sĩ của anh phân tích. Nếu nhân viên im lặng khinh bỉ lănh đạo, và lănh đạo có biết cũng bất cần : mày cứ khinh bỉ đi, nhưng im lặng là được, im lặng để tao hưởng mọi thứ. Sự im lặng của mày cho phép tao có tất cả, mày khinh bỉ thế chứ khinh bỉ nữa tao cũng cóc cần, tao chỉ cần mày im lặng.

Một tṛ chơi thỏa thuận : sếp hưởng mọi thứ quyền lợi nhờ sự phục tùng của nhân viên, nhân viên tự thỏa măn sự kiêu hănh tưởng tượng của ḿnh nhờ sự khinh bỉ thể hiện trong im lặng, bằng im lặng. Nhân viên im lặng mà vẫn cảm nhận đầy đủ quyền lực khinh bỉ của ḿnh, c̣n ǵ bằng! C̣n kẻ nắm quyền lại cảm nhận sự im lặng đó như thái độ phục tùng, thái độ chịu khuất phục trước quyền lực của ḿnh. Chẳng phải cả hai bên đều cảm thấy rất tuyệt ư !

Em thấy vậy đó, ở chỗ này, bị lừa, để bị lừa, trộn lẫn vào nhau thành thứ cháo sệt của sự tự lừa dối. Nhưng em chỉ  dựa vào các biểu hiện bề ngoài, em không thể  hiểu một cách sâu sắc như anh về sự tự lừa dối này. Anh sẽ viết cho em vào một lúc nào đó nhé. Lúc mà cái đầu của anh c̣n chưa biến mất ấy.

Em nhớ có lần anh than van về chuyện phụ nữ xứ anh. Chúng ta đọc lại câu chuyện về cuộc chiến tranh thành Troie kéo dài trong mười năm. Một cuộc chiến mười năm chỉ v́ một người phụ nữ. Phụ nữ là danh dự của đàn ông. Pouchkine chẳng phải đă chết v́  một người phụ nữ ư ? C̣n đàn ông xứ anh, trong khi bao nhiêu phụ nữ phải đi làm nô lệ t́nh dục xứ người, vẫn có thể hoan hỉ nơi bàn nhậu. Trong các cuộc nhậu, các ông ca tụng nhau lên tận mây xanh mà phụ nữ không thoát khỏi bị sỉ nhục. Anh uống và nói : « không biết c̣n thứ ǵ là danh dự của đàn ông ở đây ? »

Rồi anh đọc cho em nghe bài thơ này, em đă chép lại và c̣n giữ trong sổ tay :

 

Gió

Gió trên những cánh đồng không chiến tranh vẫn mang mùi thuốc súng

Gió không che nổi thân thể lơa lồ của những người phụ nữ

dùng sự trinh trắng và nỗi hổ thẹn của ḿnh để bảo vệ đất

Gió làm trắng thêm màu khăn trên trán những nữ nông phu

để tang cho đất

Gió phát tán mùi máu của người nông dân không có cách nào

đ̣i công lư ngoài việc bắn vào những kẻ ăn cướp rồi tự bắn vào chính ḿnh

trả máu ḿnh về  với đất

Gió truyền đi nỗi oan ức và cơn thịnh nộ của những người đàn ông

và những người đàn bà chịu cực h́nh sau song sắt để bảo vệ  t́nh yêu và công lư

 

Gió thốc nỗi nhục nhă thẳng vào mặt những kẻ đàn ông chỉ  biết

cướp và bán, rồi lại bán và cướp

Gió thốc nỗi nhục thẳng vào mặt những kẻ xây nhà trên máu của  đồng bào họ

Chúng hân hoan như  là gió đang vuốt ve chúng

Chúng nhận làn gió  mà không nhận thấy nỗi nhục

Gió tạt một nắm nhục vào những diễn ngôn long lanh

của những người đàn ông thành đạt, những diễn ngôn được đọc

từ diễn đàn này sang diễn đàn khác

Đến lúc nào người ta mới cảm thấy nỗi nhục nhă 

đang đè lên toàn bộ  đất nước này ?

Đến khi nào th́ những người thành đạt ở xứ này

cảm nhận được sức nặng của nỗi nhục đó ?

 

Đấy không chỉ là câu chuyện đàn ông hay phụ nữ, dù rằng em viết như thế này có thể khiến anh lầm tưởng em có thành kiến ǵ với đàn ông xứ anh. Nhưng về căn bản, xă hội nơi anh đang sống vẫn là một xă hội của đàn ông, nơi tính chất gia trưởng vẫn c̣n là nền tảng của quan hệ gia đ́nh và quan hệ xă  hội, nơi phụ nữ vẫn luôn thuộc hàng thứ yếu, vẫn luôn bị coi là một thứ đồ trang sức, cái ǵ đó thêm vào. Nhưng nam tính th́… thôi em không dám nói đến cái gọi là nam tính của xă hội các anh.

Hôm nay em chỉ viết đến đây thôi, nghĩ tới chuyện của anh em cũng thấy đầu ḿnh muốn nổ tung, huống hồ là anh.

Em không thể làm ǵ cho anh, em chỉ có thể chờ xem anh sẽ trở thành như thế nào, với các liệu pháp anh đang tiến hành. Rồi một ngày nếu ta gặp lại nhau anh có nh́n em bằng đôi mắt nh́n xuống ? Dù thế nào em cũng mong chờ tin anh.

Một ngày như mọi ngày, ở một thời như mọi thời 

 

 

3.

 

Anh cần viết cho em, để sống. Anh không thấy ḿnh đang sống. Viết cho em để t́m lại cảm giác được sống thật sự.

Anh đă đọc thư em, đọc đi đọc lại nhiều lần. Em cứ viết lạnh lùng và thẳng thắn như thế. Chỉ đừng nói dối anh thôi. Anh cần em cứng rắn với anh. Anh cần cách diễn đạt rơ ràng, minh bạch và đầy lư tính kiểu phương tây của em. Anh không giấu em, cơ thể và tinh thần anh đang chảy nhăo; cũng như em, anh cảm thấy cái chất sền sệt dưới các chữ của anh.

Cách đây vài ngày anh mơ thấy em, lại mơ thấy em. Một giấc mơ có thật. Có thật và khiêm nhường. Mơ thấy người phụ nữ ta thương nhớ là giấc mơ khiêm nhường nhất trong các giấc mơ. Ở đây, mọi giấc mơ đều khoác chiếc áo quá  rộng, quá rộng so với chúng. Mọi giấc mơ đều quá lớn, quá lớn so với một giấc mơ. 

Về chuyện phụ nữ, em nói đúng. Đàn ông ở đây không coi phụ nữ là danh dự của ḿnh, c̣n lâu mới có b́nh đẳng thực sự. Thiếu ǵ đàn ông sẵn sàng dâng vợ  hay em gái cho sếp hay cho đối tác để làm bàn đạp thăng tiến hoặc thủ lợi. Vợ họ, em họ c̣n bị đối xử như thế, sá ǵ việc con em người khác có đi làm nô lệ t́nh dục ở đâu. Gần đây thôi, một phụ nữ trí thức mỏng manh đă bị một đám đàn ông trí thức đánh tan nát trên hàng đống tờ báo. Đọc những bài đánh cô ấy mặt anh cứ đỏ rực, đỏ rực v́ xấu hổ, thằng đàn ông trong anh xấu hổ, hóa ra anh c̣n biết xấu hổ. Và cô ấy lại bị một đám đàn ông trí thức khác cho thôi việc. Và đa số những đàn ông trí thức c̣n lại đồng loạt im lặng. Đồng loạt im lặng trước công luận và đồng loạt th́ thầm trong những quán cà phê, trong những pḥng khách. Anh không phủ định được đấy là những ǵ giới mày râu bọn anh có thể làm cho phụ nữ. Có lẽ bác sĩ của anh sẽ bảo : anh đừng băn khoăn, phụ nữ họ không cần chúng ta bảo vệ, họ làm họ chịu. Hoặc ông ấy sẽ nói : anh đừng lẩm cẩm nữa, phụ nữ họ c̣n không bảo vệ lẫn nhau, mất chi mà đàn ông phải dây vào.

Hôm qua, anh uống một ḿnh. Anh quen một quán bar, ông chủ ở đó rất dễ thương. Dễ thương nhất là ông ấy chẳng bao giờ để ư đến anh, không bao giờ muốn hỏi han ǵ về anh, không bao giờ lưu ư việc anh chỉ đến đó một ḿnh. Anh chọn cái bàn trong góc. Góc đó tối và ồn, chẳng mấy ai thích ngồi, thành ra cái bàn gần như là độc quyền của anh, gần như chỉ dành riêng cho anh.

Hôm qua quán đông một cách bất thường. Anh đă yên vị và đang mơ màng th́ một người xuất hiện. Quán hết chỗ, chỉ c̣n một cái ghế duy nhất, cái đối diện với anh. Người đàn ông ngồi xuống và gọi đồ uống. Anh không có ư định bắt chuyện, anh cũng không thể tỏ ra khó chịu, v́ t́nh thế bắt buộc chứ ông ấy cũng không muốn làm phiền anh. Đột ngột ông ta nói :

-Anh có bệnh, tôi nh́n biết ngay anh đang mang bệnh.

-Vậy sao ?

Quá bất ngờ và lập tức bị nhận xét của ông ta thu hút, anh mắc vào cái câu như một con cá đói chỉ nh́n thấy con giun mà không nh́n thấy lưỡi câu, chỉ ngửi thấy mùi vị của con giun chứ không ngửi thấy mùi vị của lưỡi câu. Anh để cho câu chuyện cuốn đi.

-Anh mắc bệnh phán xét con người. Đừng phán xét con người. Hăy yêu thương họ và đừng phán xét họ. Con người sinh ra để được yêu thương chứ không phải để bị phán xét. Kinh thánh nói như vậy.

-Kinh thánh ư ? Kinh thánh nói như vậy? Mười điều răn Chúa ban cho Moïse không để con người phán xét lẫn nhau ư ? C̣n cuộc phán xử cuối cùng th́ sao ?

-Anh nhầm rồi, phán xét con người là việc của Chúa, không phải việc của con người.

Thế này là sao ? Sao ḿnh đi đâu cũng gặp bác sĩ thế này ? Anh tự hỏi rồi trả lời ông ta, không ăn nhập ǵ vào chủ đề câu chuyện :

-Anh có phải là bác sĩ tâm lư không ?

-Ồ… ông ta cười khoái chí, hai cái ly trên bàn rung lên lạch cạch. Tôi làm nghề viết luận văn thuê.

-Vậy sao ?

Anh đă đọc trên báo và biết về những đường dây chạy điểm vào đại học, những ḷ photocopie luận văn và cả những ḷ viết luận văn thuê, nhưng đây là lần đầu tiên mục sở thị, diện kiến một người bằng xương bằng thịt làm nghề này. Th́ ra những người viết luận văn thuê có thể là như thế này sao ? Ông ta cười :

-Anh ngạc nhiên ư ? Có ǵ phải ngạc nhiên. Để sống ai chẳng làm việc ǵ đó, không làm việc này th́ làm việc khác thôi. Đă có cầu phải có cung. Tôi không làm  người khác cũng làm, mà người khác làm c̣n tệ hơn tôi.

-Nó là như thế nào vậy ? Nếu ông không ngại.

-Mỗi năm tôi viết năm cái luận văn là đủ sống thoải mái. Tôi đoán nhé, tới đây con đường sự nghiệp của anh sẽ tiêu, anh sẽ không sống được bằng nghề. Anh cứ chờ mà xem. Điều  đó hiện rơ ở chân mày của anh. Tôi có biết một ít h́nh tướng. C̣n tôi, anh thấy đấy, tôi sống được bằng nghề của ḿnh đấy chứ. Tôi lại c̣n nhân đạo ở chỗ đă giúp cho cả  thầy lẫn tṛ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, thầy hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đào tạo, tṛ xuất sắc trong học tập. Phải nói là tôi đă ghé cái vai c̣m này để chống đỡ cho nền giáo dục nước nhà. Sự nghiệp của tôi chưa vĩ đại sao ?

-Ông hành nghề bao nhiêu năm rồi ?

-Hai mươi năm. Sau một thời gian, mọi thứ đă thành công nghệ rồi, tôi làm nhẹ nhàng lắm. Lịch sử vấn đề, ba chương chính của luận văn, kết luận. Chừng đó thôi. Lịch sử vấn đề chỉ có chừng đó tư liệu, tôi nắm thuộc ḷng rồi. Ba chương th́… về cơ bản cấu trúc các luận văn đều giống nhau. Chỉ sau một vài năm ng̣i bút của tôi thành ra giống như bút tiên, vẩy vài nhát là xong. Các thầy cũng thích những mô h́nh quen thuộc, quen thuộc tức là đă được kiểm định, đă qua thử thách và được thông qua. C̣n những mô h́nh mới chưa có tiền lệ, đáng ngại lắm, không nên thử làm ǵ, có khi c̣n bị  khép vào cái tội « không đúng hướng », « lạc đường ». Kết luận  chỉ có mấy ư ấy thôi : tổng kết vấn đề, mở rộng và nâng cao, đề xuất một số hướng nghiên cứu tiếp theo. Dễ ợt. Với cả, kết luận phải nói đúng chủ trương đường lối, môn lịch sử mà. Mà chủ trương đường lối th́ có thể đọc ở khắp nơi, không bao giờ có thể nhầm hay sai ǵ được. Vậy là yên tâm. Anh xuống thư viện của cái trường đại học nằm gần bờ sông ấy mà xem, anh sẽ kinh ngạc về số lượng các luận văn do tôi viết.

-Tổng cộng ông viết bao nhiêu ?

-Anh cứ nhân lên khắc biết. Tôi nói làm ǵ. Nhưng bây giờ tôi không làm nữa, tôi nghỉ hưu rồi.

-Nghề viết luận văn thuê cũng có nghỉ hưu ! Anh cười, anh ngạc nhiên nhận thấy ḿnh cười. H́nh như lâu lắm rồi anh không cười.

-Thật ra tôi c̣n hơn chán vạn những kẻ khác làm nghề đó. Tôi chẳng bao giờ chặt chém. Tôi làm cẩn thận, tŕnh bày đẹp, không có lỗi đánh máy, các yêu cầu về h́nh thức đều đảm bảo, các yêu cầu về nội dung cũng đảm bảo. Trong khi làm tôi c̣n hẹn học viên đến để trao đổi giải thích cho họ, như thế họ cũng học được một cái ǵ. Có thể v́ thế mà quan chức không bao giờ thuê tôi. Họ đâu có thời gian và cũng không có điên mà đi gặp người viết thuê cho họ. Họ chỉ tiền trao cháo múc, họ cần cái luận văn, bao giờ xong đưa họ, chứ họ đâu cần học cái ǵ. Và họ thuê thông qua trung gian chứ chẳng bao giờ xuất hiện trực tiếp. Sinh viên hay người học tại chức th́  thực ra nhiều người cũng muốn học được thêm cái ǵ đó. Tôi cũng có một chút uy tín trong nghề này, chứ không phải là không, cho nên càng về sau người ta t́m đến tôi càng đông. Nhưng đến lúc tôi không bị cơm áo thúc bách nữa. Con cái trưởng thành hết rồi.

-Ông có viết luận văn cho con ông không ?

-Anh đùa à ? Con tôi chúng nó đâu học cái ngành bạc bẽo này.

-Xem ra có bạc bẽo đâu. Hơn đứt cái nghề giảng viên của tôi đấy chứ. Anh lại cười, ông ấy làm anh muốn cười. Cũng dễ chịu.

-Ừ  th́, tôi nghĩ ḿnh đóng góp cho giáo dục thế đủ rồi. Tôi biết lúc này đây, anh đang phán xét tôi. Nhưng anh xem, một ông bố trong gia đ́nh, đẻ con ra phải nuôi con. Xă hội có nhu cầu, tôi đáp ứng. Pháp luật không ngăn cấm, nhà trường khuyến khích th́ tôi làm. Mà công việc của tôi cũng góp phần giải quyết bao nhiêu vấn đề. Trước tiên giải quyết sinh kế cho gia đ́nh tôi. Chúng tôi cũng là người, chúng tôi cũng phải được sống, và phải sống đàng hoàng chứ. Rồi thêm trường học phải có thành tích. Chẳng nhẽ tuyển sinh viên vào, tuyển cao học vào, cho con người ta đỗ vào học mà lại không cho con người ta ra trường, không cấp bằng cho con người ta ? Mà không như thế báo cáo hàng năm lấy ǵ mà viết, cần có con số đào tạo bao nhiêu sinh viên, bao nhiêu thạc sĩ, bao nhiêu tiến sĩ. Không th́ mất thi đua, Bộ cắt mất các loại đầu tư và tiền thưởng. Mà các thầy  sức đâu mà viết hộ cho bao nhiêu sinh viên như thế. Thế nên nghề viết luận văn thuê ra đời. Nó có cái lư của nó. Miễn là anh t́m được một cái lư, lương tâm anh sẽ biết cách tự giải quyết. Anh hăy nh́n những khía cạnh tích cực của vấn đề, không th́ không sống nổi đâu. Cái ǵ cũng có mặt trái và mặt phải. Nếu chỉ nh́n mặt trái anh sẽ mắc bệnh phán xét. Mà phán xét của anh chẳng dẫn đến đâu. Khi mọi người đều nh́n ở mặt phải họ sẽ thấy sự phán xét của anh là lố bịch. Họ thấy mọi việc đều tốt đẹp và ổn, chẳng có ǵ đáng lo, việc ǵ anh phải hoắng lên như thế. Anh chỉ lo ḅ trắng răng thôi.

-Lo ḅ trắng răng. Thế c̣n chất lượng giáo dục ?

-Không phải tôi không biết điều đó. Về chuyện này, anh nên nghĩ theo cách này mới được, anh sẽ thấy ổn: Nếu tôi không làm, chất lượng luận văn của sinh viên sẽ kém lắm, kém lắm í, anh không h́nh dung được đâu. Họ viết câu c̣n chưa ra câu. Nhưng chất lượng luận văn có kém đến mức nào cũng phải cho sinh viên đỗ để họ ra trường, phải cho họ điểm cao nữa cơ. Thế đấy. Vốn dĩ điểm ấy đâu phải của họ, cũng là điểm thầy cho thôi mà. Giữa việc một luận văn kém được nhận điểm cao, và một luận văn tương đối tốt nhưng do tôi viết ra được nhận điểm cao, cái ǵ hợp lư hơn? Dĩ nhiên, cho một luận văn tốt điểm cao sẽ hợp lư hơn là cho một luận văn kém điểm cao. Cho một luận văn tốt điểm cao là thực chất, c̣n cho một luận văn kém điểm cao là không thực chất. Nền giáo dục này hướng tới thực chất, khẩu hiệu chăng khắp nơi, ai chẳng đọc được. Tôi góp phần tạo nên thực chất cho nền giáo dục. Công việc của tôi cao quư như vậy, c̣n chê trách ǵ nữa. Đấy, cái lư cho sự tồn tại của những người như tôi là như vậy đấy. Mục đích cuối cùng là để có một sản phẩm tốt, c̣n ai làm ra mà chẳng được, có quan trọng ǵ đâu. Hơn nữa, học viên c̣n cho tôi biết, có những thầy, nếu viết xong mà để thầy phải sửa, tổng cộng các lần sửa họ c̣n phải trả cao hơn số tiền họ trả để tôi viết toàn bộ. C̣n nếu ra bảo vệ rồi mà bị hội đồng yêu cầu phải sửa lại nhiều th́ mới kinh, con số mà sinh viên phải chi trả anh không thể tưởng tượng được.

- Ông mất bao nhiêu thời gian để t́m ra những lí lẽ  đó ?

-Dễ ợt à. Đâu có mất nhiều thời gian. Cách nghĩ thông thường. Ai chẳng nghĩ như thế.  Nhưng đến lúc tôi thấy nên dừng. Tôi không làm nữa. Vẫn có nhiều sinh viên đến t́m tôi. Thay v́ viết thuê lấy tiền, tôi hướng dẫn cho họ cách làm như thế nào. Việc xào xáo các ư tưởng cũ để tạo ra ư tưởng mới cũng không phải quá khó. Đôi khi chỉ cần thêm vào một vài từ, hay đảo lộn trật tự câu, thế là có ngay một đề tài mới. Thực ra sinh viên không cần làm hộ. Để nghĩ ra cái mới thực sự phải có phương pháp mới, tài liệu mới, chứ nếu chỉ xào xáo thôi th́ sinh viên họ làm tốt hơn mấy ông già như tôi rất nhiều.

-Ông kể những chuyện ở đâu, chứ ở đây dù sao cũng đâu đến nỗi.

-Anh cứ như trên trời rơi xuống. Có lẽ anh không làm thế nên anh không h́nh dung được. Nhưng tôi nói thật, giả sử anh biết có đồng nghiệp làm thế, th́ sao ? Th́ anh cũng sẽ im lặng chứ sao. Phải không nào ? Anh cùng làm việc với họ, anh đâu có thể xúc phạm họ được ? Anh im lặng, và học tṛ cứ thế trả tiền. Rồi anh nghĩ sao, anh sẽ nghĩ : chúng nó dốt phải trả tiền là đúng rồi. Đứa nào giỏi đă tự viết lấy luận văn. Đúng quá c̣n ǵ nữa. Tôi lao động, hay giáo viên hướng dẫn lao động, tức viết hộ,  phải trả tiền cho chúng tôi chứ sao. Có cái ǵ sai ở đây đâu nào ? C̣n bằng của nhà nước cấp, cũng có ǵ sai đâu, luận văn xứng đáng được cấp bằng mà. Anh thấy chưa, mọi cái đều đúng. Bây giờ anh biết tôi rồi, tôi kể chuyện cho anh nghe rồi, anh có đi tố cáo tôi không ? Chúng ta chẳng phải đồng nghiệp ǵ, mà tôi vẫn chắc là anh sẽ không đi tố cáo. Mà tố cáo cũng chẳng sao, chẳng bao giờ anh t́m thấy bằng chứng ǵ. Một lăo già say kể chuyện trong lúc say, ai tin anh ? Với lại, có tin anh người ta cũng sẽ chẳng làm ǵ sất. Khui chuyện ra, đâu phải chỉ ḿnh tôi bị ảnh hưởng, uy tín của Khoa, của Trường, của cả Bộ, bị ảnh hưởng tuốt. Chẳng ai nhấc chân động tay ǵ hết, và anh sẽ trở thành kẻ vu khống. Anh cứ thử tố cáo mà xem, người ta sẽ đồng ḷng bảo vệ tôi và lên án anh. Tôi thề đấy.  

Lúc nói đến đó ông ấy có vẻ say thật, nhưng mắt ông hơi diễu cợt:

-Bạn ơi, tham nhũng là chuyện lớn người ta c̣n không giải quyết, huống hồ mấy chuyện nhỏ như chuyện của chúng tôi. Hơn nữa, chúng tôi có lao động, chứ người ta c̣n chẳng làm ǵ. Họ ăn nhiều chứ chúng tôi ăn bao nhiêu. Có đáng ǵ đâu mà phải bày đặt phán xét chúng tôi. Chúng tôi cũng chẳng rỗi hơi mà tự phán xét ḿnh. Cùng lắm chúng tôi chỉ mua vài cái nhà, cho con cái du học, chứ tài sản của những người tham nhũng cỡ bự con cháu họ phải tiêu mấy chục đời không hết. Có phán xét cũng chẳng ích ǵ. Vui lên đi! Bạn cứ như thế làm sao mà vui được!

Cuối cùng anh trả tiền rượu cho ông ấy, hậu tạ ông về bài học miễn phí, về phương thuốc chữa bệnh miễn phí mà ông đă hào phóng cho anh. Thực ra vài ly rượu mà gọi là hậu tạ cũng hơi quá, em nhỉ!

Chỉ có một điều anh hơi băn khoăn, tại sao mới gặp lần đầu mà ông ấy lại bắt đúng bệnh anh như thế. Anh tự hỏi không biết ông có bạn bè ǵ của ông bác sĩ không.

Em biết sao không ? Anh thấy rơ ông ấy thương hại anh, như một người khỏe mạnh thương hại một người mắc bệnh. Anh cũng biết ḿnh trở thành chủ đề cho những cuộc đàm tiếu khắp trong giới của anh, trở thành một món nhắm trên các bàn nhậu. Chỉ có điều họ thương hại nên không để lọt đến tai anh. Họ thương hại anh, như những người khỏe mạnh thương hại một người bị bệnh.

Anh vẫn đang tiếp tục trị liệu. H́nh như có một vài chuyển biến. Khi anh đọc tin trên báo tường thuật về chuyện một người đàn ông bị kết án tù về tội trốn thuế, anh có cảm giác gần như chấp nhận một cách b́nh thường những ḍng tin đó. Anh để cho ḿnh tin rằng người kia đáng phải vào tù v́ trốn thuế. Rồi anh khựng lại, với một thao tác quen thuộc, anh tự hỏi ḿnh : trước khi trị liệu ḿnh sẽ đọc mẩu tin này như thế nào ? Anh ráng nhớ lại phản ứng trước đây. Có lẽ anh sẽ băn khoăn và tiếp tục t́m thông tin ở những địa chỉ cấm để xác nhận xem vụ này xử như vậy có đúng người đúng tội không. Và anh t́m kiếm trên mạng, lúc đó mới biết rằng có cả một làn sóng phẫn nộ trước vụ việc này. Bao nhiêu người đă thắp nến cầu nguyện cho công lư được thực thi, nhưng công lư vẫn chẳng thấy đâu. Rồi anh chợt nhận thấy có cái ǵ đă biến đổi trong anh. Làn sóng phẫn nộ ấy dường như không tác động tới anh. Anh tự nhủ : dù sao ḿnh cũng chẳng làm được ǵ, ḿnh chẳng thể nào làm được ǵ, chẳng ai làm được ǵ, dù sao người kia vẫn bị kết tội. Rồi anh đặt cái câu hỏi này, cái câu hỏi mà trước kia anh chưa hề đặt ra : « việc đó có liên quan ǵ đến ḿnh đâu ? » Câu hỏi này làm anh nhói buốt tận tâm can. Anh không hiểu sao lại thế. Em đứng ngoài, có thể em nh́n thấy anh rơ hơn , hăy nói cho anh xem, v́ sao ? Anh không hiểu v́ sao câu hỏi đó lại làm đầu dây thần kinh anh tê liệt.

Anh gọi điện cho bác sĩ. Ông ấy trấn an anh. Ông nói rằng, khi anh uống kháng sinh nếu vào giai đoạn đầu bệnh nặng lên th́ có nghĩa kháng sinh có tác dụng. Trị liệu này cũng thế, nếu anh thấy khủng hoảng hơn, chứng tỏ nó hữu ích. Anh cứ từ từ mà tuân theo phác đồ, thực hiện đúng các kỹ thuật. Ông c̣n bảo anh phải tăng cường gặp gỡ mọi người, tṛ chuyện trao đổi. Anh cần cảm nhận sự quư mến của người khác. Ông nói: “được yêu quư là điều hết sức quan trọng”. Ông giải thích cho anh khoảng mười lăm phút trong điện thoại về tác dụng của t́nh cảm yêu mến. Anh làm ǵ th́ làm, không được mọi người quư mến là coi như vứt đi. Sự yêu mến của sếp là số một, rồi đến ḷng yêu mến của đồng nghiệp. Anh cần gia nhập vào các cuộc vui của họ, t́m thấy tiếng nói chung với họ, gác lại sự phán xét của anh sang một bên. Để có thể yêu mến, cần gác lại sự phán xét. Để được yêu mến, cũng cần vứt bỏ sự phán xét.

Anh phải tiếp tục công việc, có lẽ anh sẽ t́m thấy sự thăng bằng trong công việc, trong quan hệ với tha nhân. Tha nhân, từ này nghe thật hay. Anh tạm dừng ở đây, anh không muốn viết cho em khi mà sự tỉnh táo dường như đang biến mất.

Gửi em giấc mơ của anh.

Ngày thứ bảy của  đợt trị liệu đầu tiên

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4.

Gửi anh, 

Em sẽ không nói dối anh. Nếu có thể anh nên dừng trị liệu. Chúng ta đều biết nó sẽ dẫn anh tới đâu. Tới chỗ « được chữa lành bệnh ».

Em tự hỏi ḿnh câu này : « Anh có thực sự mong muốn điều đó không ? Có thực sự muốn được chữa bệnh như anh nói không ? ».

H́nh như anh hiểu nhầm ư em về chuyện phụ nữ, đàn ông. Em không nghĩ  phụ nữ cần được bảo vệ hay che chở hay thương hại. Anh c̣n cho rằng họ cần được đàn ông bảo vệ th́ họ vẫn c̣n chưa có sự b́nh đẳng. Em không nghĩ họ cần được đàn ông bảo vệ, mà họ cần được pháp luật bảo vệ như những cá thể b́nh đẳng với đàn ông, họ cần được xă hội cho những cơ hội ngang bằng với đàn ông, họ cần được đánh giá trên năng lực thực sự của họ. Nếu họ yếu kém hơn đàn ông, họ phải chấp nhận sự yếu kém đó. Trên b́nh diện xă  hội, họ cần được nh́n nhận như những cá thể, có quyền và trách nhiệm của ḿnh.

Người phụ nữ mà anh nhắc đến, không phải chỉ là cô ấy không được đàn ông bảo vệ, cô ấy bị cả một thể chế vùi dập, bị cả một cơ cấu tinh thần xă hội tẩy chay. Thực ra, nếu cô ấy đáng bị phê phán (phê phán chứ không phải « đánh » nhé ; cứ nhất thiết phải là « đánh » ư, các anh thích đánh nhau đến thế ư, đánh nhau và nồi da xáo thịt từ bao nhiêu năm nay rồi vẫn c̣n chưa đủ ư !!!) th́ cứ phê phán và để cho cô ấy đàng hoàng đáp lại, nếu thua cô ấy phải chịu, và trong trường hợp đó nếu cô ấy thua th́ không phải là một phụ nữ thua, mà là một cá nhân thua trước các cá nhân khác. Đằng này cả một hội đồng đàn ông đem cái tḥng lọng chính trị siết vào cổ cô ấy, không cho bất kỳ tiếng nói phản đối nào được xuất hiện trên những tờ báo đă kéo dây tḥng lọng. Báo chí chính thống hỗ trợ nhiệt thành để cho công cuộc siết cái dây tḥng lọng khổng lồ quanh cái cổ mong manh của một phụ nữ được diễn ra sao cho hoành tráng nhất. Trường đại học kết thúc màn siết cổ đó bằng cách cho cô ấy thôi việc, thực hiện đúng cái công đoạn mà Eistein đă nói trong bài « Những biện pháp của ṭa án dị giáo tân thời » : « tiến hành đàn áp tự do học thuật và truy đuổi tất cả những ai dám kháng cự ra khỏi vị trí công việc của họ, nghĩa là để họ chết đói ». Anh đỏ mặt ư ? Anh hài ḷng v́ cảm thấy hơn người khác ở chỗ c̣n biết đỏ mặt ư ? Anh không biết làm ǵ khác hơn ngoài đỏ mặt sao? 

Xứ anh có những vấn đề trầm trọng, chỉ có điều các anh có muốn nh́n, có dám nh́n thẳng vào chúng hay không mà thôi.

Chúng ta đều nh́n thấy mặt trời chuyển động hàng ngày, buổi sáng nó mọc lên ở  đằng đông và buổi chiều lặn xuống ở đằng tây. Nhưng chúng ta đều biết rằng sự chuyển động của mặt trời chỉ là ảo giác, rằng mặt trời không quay mà chính trái đất quay mới tạo ra ảo giác này. Chỉ những đứa trẻ chưa đến trường mới không biết điều đó. Vậy mà anh đang trách em sao không chịu nh́n vào thực tế là mặt trời vẫn quay hàng ngày đấy thôi.

Bác sĩ của anh chắc phải nói rất hay về ḷng yêu mến. Em làm sao địch nổi với ông ấy. Em chỉ có thể nhắc anh rằng, nếu  áp dụng bài học của ông ấy, nếu một vị sếp như Hitler nhận được sự yêu mến của toàn thể cấp dưới của ḿnh th́ chắc chủ nghĩa phát xít vẫn c̣n tồn tại và phát triển mạnh mẽ đến ngày nay, thế giới sẽ tràn ngập những trại tập trung và mồ chôn tập thể. May mắn thay, nhiều cấp dưới đă không yêu mến một vị sếp như hắn. Anh có dám chắc là anh cần yêu mến và cần được yêu mến bởi sếp và đồng nghiệp một cách vô điều kiện không, bất kể họ là người như thế nào, bất kể họ hành xử ra sao?

Em không biết, anh h́nh dung xem, nếu đồng nghiệp của anh vô đạo đức, gạ t́nh lấy  điểm hay gạ tiền lấy điểm, làm cho sinh viên có bầu rồi bức bách để cô ấy phải tự  tử cùng đứa bé trong bụng, để được một  đồng nghiệp như thế yêu mến th́ anh phải làm sao ? Có thể làm ǵ khác hơn ngoài ba thái độ này, em xếp theo thứ tự trên xuống : ca tụng hành vi đó, ủng hộ hành vi đó, im lặng chấp thuận, không b́nh luận, không đánh giá, theo phương châm : « con người sinh ra để được yêu thương chứ không phải để bị phán xét ». Muốn có được ba thái độ đó anh phải t́m được cái lư cho nó. Đúng như ông bác sĩ tâm lư kiêm viết luận văn thuê đă khuyên anh : chỉ cần anh t́m được một cái lư để thông cảm, c̣n lại lương tâm của anh sẽ biết cách giải quyết như thế nào. Cần nhất là phải được người khác thông cảm, dù làm bậy bạ kiểu ǵ mà được người khác thông cảm là yên chuyện hết. Muốn được thông cảm lại phải biết thông cảm, biết quư mến người khác vô điều kiện. Yêu mến và thông cảm, hai thứ đó đi với nhau như xà lách và dầu trộn vậy.

Anh làm thế nào để có thể yêu quư một đồng nghiệp vô đạo đức? Phải gạt đạo đức sang một bên, phải t́m cho được một cái lư tốt, một cái lư đẹp, đúng không ? Thực sự em rất khó t́m được cái lư tốt đẹp cho những kẻ như thế. Nhưng để em thử xem sao. Đối với một đồng nghiệp gạ t́nh lấy điểm, anh sẽ nghĩ : đó là một tay rất giỏi trong việc chinh phục phụ nữ, chinh phục các cô gái trẻ, phải có bản lĩnh đàn ông lắm, phải có sức hấp dẫn lắm mới làm được như vậy ! Anh thấy sao, nghe cũng không đến nỗi tệ, phải không ? C̣n có cái lư nào nữa không ? À, th́ như vậy có sao đâu, cả hai bên cùng có lợi mà, với cả, có ai mất ǵ đâu. Vậy đấy có phải là một cái lư đẹp không ? Lúc đó không những anh không c̣n cảm thấy đau khổ v́ phải làm đồng nghiệp với một kẻ như thế, anh c̣n có thể làm thơ ca tụng ông ta nữa, phải vậy không ? C̣n lỡ nếu có hậu quả xấu như vụ tự tử th́ anh sẽ chép miệng : đời là thế, tránh sao khỏi những chuyện thương tâm.

Anh làm ơn giải thích điều này : theo miêu tả của bác sĩ, có vẻ như trong xă hội của anh, mọi người đều yêu mến nhau, nhân viên yêu mến sếp, đồng nghiệp yêu quư nhau, và suy rộng ra, nhân dân yêu lănh tụ, công dân yêu nhà nước, học sinh yêu quư thầy cô… Nhưng tại sao đọc báo hầu như chỉ thấy tin cướp, giết, hiếp, bạo lực học đường, giáo dục xuống cấp, văn hóa suy đồi, tham nhũng, lừa đảo, bắt bớ, đàn áp, bỏ tù… ? Em không thể h́nh dung một xă hội như thế lại là kết quả của t́nh yêu mến.

H́nh như bước đầu tiên mà ông bác sĩ đang thực hiện với anh là tạo ra một sự lẫn lộn kinh khủng. Ông làm đảo lộn các giá trị và chuẩn mực của anh, đưa anh vào một trạng thái mù mờ, mất khả năng phân định. Anh đang tiến lên trong khi tự bịt mắt ḿnh đó. Em đoán giải băng mà ông trao cho anh sẽ càng ngày càng một dày hơn và đen hơn. Anh gọi đó là chữa bệnh.

Em nhớ, nếu em không nhầm, anh cho rằng quá  tŕnh chữa trị này là không thể tránh khỏi. Rằng anh cần đến nó, bởi anh cần t́m lại bản thân ḿnh. Anh nói anh đă đánh mất ḿnh trong mấy năm rời xa đất nước. Đến đây em hơi buồn v́ trong mấy năm đó anh đă ở gần em, chúng ḿnh đă ở bên nhau, và anh đă có vẻ rất hạnh phúc. Phải, nếu em không nhớ nhầm th́ anh đă nói : t́m thấy em anh t́m lại được chính ḿnh. Rồi khi trở về anh lại muốn chối bỏ cái ḿnh đă t́m thấy ấy. Buồn hơn, anh nghĩ rằng đó không phải là anh.

Nói em nghe xem : vậy đâu mới là con người thật của anh ? Con người của những đêm mùa hè rực cháy trên băi biển, con người có ánh mắt c̣n thiêu đốt hơn cả mặt trời, em đă cháy và vẫn thấy chưa cháy hết, vẫn c̣n cần được thiêu đốt bởi những ánh nh́n rực lửa ấy ? Con người của những buổi chiều mùa thu thong dong giữa rừng bạt ngàn những sắc vàng đủ loại, êm ái hơn tất cả mọi thảm lá dày nhất rải trên những con đường thu thơ mộng ? Con người đă viết những bài kêu gọi cải cách và phát triển ? Hay con người đang bắt đầu xây danh tiếng trên sự im bặt của ng̣i bút và sự tắt ngấm của các ư tưởng tiến bộ ? Con người đang t́m cách du nhập vào cái xă hội mà chính anh từng chỉ trích trước đây ? Con người đang học cách để trở thành b́nh thường, để trở thành một người như mọi người ? Đâu là cái ḿnh đích thực của anh ? Đâu là cái ḿnh đă mất, đâu là cái ḿnh anh cần t́m lại ?

Anh từ biệt em, nói rằng đất nước cần anh trở lại, rằng anh có thể làm nhiều điều cho mọi người ở đó, rằng anh có thứ ǵ đó để mang về, một món quà có ư nghĩa cho quê hương anh. Anh không thấy hạnh phúc trọn vẹn khi phải xa quê hương. Dĩ nhiên, với các lư do ấy, làm sao em dám giữ anh ở lại. Em đă yêu cái đất nước xa xôi chưa một lần đặt chân đến. Em không thể không yêu đất nước ấy, bởi em cảm nhận nó qua cơ thể anh, qua h́nh hài anh, qua tinh thần anh, qua làn da, ánh mắt của anh. Đôi khi em c̣n có cảm giác anh đưa nó vào trong em. Bằng những chuyển động mạnh mẽ và hơi thở gấp gáp, anh đă đưa đất nước của anh vào trong em, mà cả anh và em đều không biết. Em chưa từng gặp người đàn ông nào nói về đất nước ḿnh nhiều như thế, đau khổ v́ nó như thế, và muốn làm ǵ đó cho nó như thế. Em đă bị chinh phục bởi cái ḿnh ấy của anh, cái bản thể ấy của anh, một cái ḿnh gắn bó sâu nặng với quê cha đất tổ. Đó là  một điều đặc biệt đối với một người sống trong một xứ sở thấm đẫm tinh thần cosmopolite như em. Xung quanh em mọi người sẵn sàng đi theo tiếng gọi của những miền đất mới, của những chân trời mới và những khám phá mới. Họ đều nghĩ như Goethe : nơi nào tôi có ích nơi đó chính là tổ quốc của tôi. C̣n anh, tiếng gọi trong anh luôn luôn là nó, là cố hương của anh. Em nghe trong hai chữ « cố hương » một giai điệu thật da diết, dĩ nhiên, chính anh đă phân tích cho em hiểu tính chất da diết đó. Anh là một cái ǵ rất lạ đối với em. Em đă yêu cái ḿnh ấy của anh, không dám giữ anh ở lại. Em đă nghĩ : để anh trở về th́ em có thể măi măi yêu anh. Anh trở lại, để rồi một lần nữa đi t́m kiếm bản thân ḿnh bằng những đợt trị liệu như vậy sao ?

Hôm nay chỉ thế thôi, em không viết tiếp được nữa. Anh biết đó là ǵ không ? Em h́nh dung cái nh́n nhợt nhạt và thiếu lửa của anh, cái nh́n ấy làm đau em hơn mọi thứ trên đời này.

 

 

 

 

 

5.

Gửi em,

Hôm trước, một đồng nghiệp đi qua khi anh đang đọc mail của em. Máy tính của anh có màn h́nh rộng và anh để ở chế độ chữ cỡ lớn cho dễ đọc, t́nh cờ đồng nghiệp ấy đọc được đoạn em nói về đàn ông và các vấn đề của xứ anh. Anh ấy phá ra cười và nói :

-Xin lỗi, tôi không cố t́nh nhưng màn h́nh của anh đập vào mắt tôi. Bạn anh rơ thật dở hơi mà đi phán xét chúng tôi. Mọi việc của chúng tôi đều đang rất ổn,  cô ấy cứ thích bé xé ra to. Một cọng rơm bén lửa mà cô cứ làm như là cháy nhà đến nơi. Cô không hiểu cung cách của người phương đông chúng tôi. Chúng tôi chẳng sợ ǵ. Cô có hiểu « nhục mà không nhục» có nghĩa là ǵ không ? Cô cứ tưởng chúng tôi đang bị láng giềng o ép, chúng tôi mất biển đảo, biên giới, tài nguyên khoáng sản về tay họ th́ chúng tôi nhục ư ? Chúng nó là nước lớn mà đi bắt nạt nước nhỏ chúng nó mới nhục, chứ chúng tôi th́ nhục ǵ ! Cô tưởng rằng đàn ông chúng tôi đánh phụ nữ hay nh́n phụ nữ bị đánh không làm ǵ là chúng tôi nhục ư ? Chẳng qua chúng tôi chỉ chờ xem sự việc nó đi đến đâu thôi, để cho bộ mặt thật của những thằng kia nó bộc lộ ra thôi. Mà mọi thứ ở chỗ chúng tôi đều có đảng và nhà nước lo rồi, đảng và nhà nước không nhục, chúng tôi việc ǵ phải cảm thấy nhục ? Cô chỉ nh́n thấy bề mặt sự việc, không nh́n thấy cái ǵ ẩn sau đó. Anh bảo cô ấy cứ lo chuyện nhà cô đi đă, nhà cô cũng đầy vấn đề kia ḱa.

Càng về cuối anh ấy càng cao giọng lên, anh phải t́m cách hạ hỏa :

-Đây chỉ là chuyện giữa hai chúng tôi. Đâu có liên quan ǵ đến anh.

Anh ta bỏ đi, ra đến cửa, dịu giọng xuống bảo anh :

-Ta về ta tắm ao ta thôi anh ạ. Cha ông đă nói rồi, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn.

Anh ấy xuôi vai, phẩy tay, thành thật thông cảm với những rắc rối mà những kẻ có bạn gái người nước ngoài như anh gặp phải.

 

Anh đă đến khám theo lịch của bác sĩ,  đúng hẹn. Anh ghi lại đây gần như chính xác cuộc trao đổi của ông ấy với anh. Ông có vẻ hài ḷng thấy anh có tiến triển. Ông nói :

-Anh đừng phàn nàn măi chuyện phong b́ nữa. Người ta sẽ khó chịu, rồi bực ḿnh mà đâm ra ghét anh đấy. Nhận phong b́ không phải tham nhũng, không phải vi phạm đạo đức. Đó là vấn đề t́nh cảm. Anh hiểu không. Người trao dùng nó để biểu lộ t́nh cảm của ḿnh, người nhận không thể  từ chối, bởi điều đó đồng nghĩa với việc từ chối t́nh cảm của người kia. Phong b́ càng nhiều,  t́nh cảm càng sâu nặng. T́nh cảm thời hiện đại có thể được lượng hóa như  thế đấy. Anh hiểu không. Do đó thầy cô có thể đánh giá được t́nh cảm của phụ huynh và học sinh dành cho ḿnh ở mức nào. Sếp có thể lượng giá được t́nh cảm nhân viên dành cho ḿnh ở mức nào.

-Một vật dùng để lượng giá t́nh cảm ư ?

-Phong b́ là một vật kết nối đẹp đẽ. Anh không nên ghét nó, anh không nên chối bỏ nó, cũng đừng quên sử dụng nó. Nếu anh không dùng đến phong b́ người ta sẽ không biết anh có  t́nh cảm với người ta hay không. Các nhà văn hóa học xứ này đă gọi đó là văn hóa phong b́. Chẳng có cái ǵ xấu mà lại được gọi là văn hóa cả. Xấu đă bị gọi là hủ tục. Đă là văn hóa th́ phải đẹp, chữ « văn » đó, anh thấy không. Phong b́ được coi một nét đẹp của văn hóa hiện đại của chúng ta. Chỉ có những người bệnh mới bị ám ảnh rằng đó là một vấn nạn cần loại bỏ. Anh đang bệnh nặng lắm. Anh hiểu chưa. Nhưng anh cũng cẩn thận, nhiều người hô hào chống tham nhũng thế thôi, chứ trong thực tế  vẫn coi phong b́ là nét văn hóa không thể thiếu, vừa đẹp vừa hữu ích.

-Vậy sao ?

-Anh cứ hỏi các vị giáo sư về văn hóa học hiện nay mà xem, các ông ấy mà không nhận phong b́ th́ tôi đi đầu xuống đất. Các ông ấy nhận, v́ xem nó là một nét văn hóa. Nó cũng giống như việc điều 4 được coi là  một nét đẹp trong hiến pháp hiện đại. Hiến pháp của chúng ta hiện nay là một hiện pháp hiện đại, nếu so với các hiến pháp cổ điển như  hiến pháp Mỹ hay hiến pháp Cộng ḥa Pháp. Điều này không phải tôi nói à nha. Điều này được viết bởi một chuyên gia về luật hiến pháp giảng dạy tại Đại học Luật Quốc gia, một trong những người tham gia soạn thảo hiến pháp của nước ta. Ông ấy gọi hiến pháp của chúng ta và hiến pháp của Liên Xô cũ, cái thời chưa tan ră ấy, là hiến pháp hiện đại. Bài viết của ông ấy được lưu truyền khắp nơi, ai cũng đọc được. Đă là hiến pháp hiện đại th́ phải hơn hiến pháp cổ điển. Hiện đại bao giờ chả hơn cổ điển. Cho nên hiến pháp hiện đại của chúng ta hơn đứt các loại hiến pháp cổ điển của bọn Pháp, Mỹ. Hàm ư của ông ấy như vậy chẳng phải quá rơ ư ?

-Tôi thấy thật khó có thể nghĩ như  vậy.

-H́nh như tôi hơi dài ḍng, nhưng để anh thấy cái ǵ cũng có lư của nó, nhiều lư nữa là đằng khác. Chỉ cần t́m ra cái lư thích hợp lương tâm anh sẽ được yên ổn. Quan trọng không phải sự việc như thế nào, quan trọng là lương tâm anh được yên ổn. Sự việc th́ nó  như thế, anh làm ǵ được nó ? Vậy chỉ c̣n là làm sao để anh có thể sống với nó mà vẫn cảm thấy thoải mái. Cần t́m những cái lư khiến cho anh thấy thoải mái. Hơn thế, cũng phải biết cách tận dụng hoàn cảnh để làm lợi cho bản thân. Làm lợi cho bản thân chẳng có ǵ sai đâu. Anh ra hiệu sách sẽ thấy nhan nhản sách dạy cách làm lợi cho bản thân. Phải biết yêu ḿnh, phải biết quư trọng bản thân ḿnh th́ mới biết yêu và quư trọng người khác. Thực ra tôi không nói với anh điều ǵ xấu đâu, tôi chỉ toàn nói với anh những điều tử tế đấy chứ. Tôi cũng nhận thấy là anh càng ngày càng tin tôi hơn. Bây giờ anh tin tôi hơn trước đây rất nhiều.

-Có  lẽ vậy.

-Anh cũng phải nghĩ rằng con người ai cũng có mặt tốt và mặt xấu. Không ai xấu hoàn toàn, cũng không ai tốt hoàn toàn. Vậy phải t́m mặt tốt của người ta mà chơi, ḿnh chỉ chơi với mặt tốt ấy thôi, th́ ḿnh cũng tốt, ḿnh đừng chơi với mặt xấu của họ th́ ḿnh không xấu. Sếp anh có tham nhũng ở đâu anh không biết, có liên kết lừa đảo ở đâu anh không biết, không biết nên không khẳng định được, không nói ǵ được. Nhưng nếu ông ấy tốt với anh, giải quyết công việc cho anh nhanh chóng, cho anh tham gia các đề tài, mời anh đi nhậu…, anh phải biết thừa nhận ḷng tốt của ông ấy. Thực ra sếp ít khi tỏ ḷng tốt với nhân viên trước, trừ những sếp thực sự khôn ngoan. Tốt nhất, anh cứ bày tỏ ḷng tốt của anh, sự thiện chí của anh trước. Sau đó anh sẽ nhận lại một cách xứng đáng.

-Vậy đó là một sự trao đổi ?

-Trao đổi về t́nh cảm, tốt chứ sao. Đó là yêu mến lẫn nhau. Thiếu sự yêu mến lẫn nhau này xă hội không vận hành được. Anh đừng nh́n việc mua quan bán chức là mua quan bán chức. Anh phải nh́n đó như một sự trao đổi t́nh cảm. Ai bộc lộ t́nh cảm dồi dào hơn, mănh liệt hơn, người đó được tin tưởng hơn, được giao cho vị trí  lănh đạo. Cái sự dồi dào, mănh liệt của t́nh cảm, như tôi đă nói, cần phải được lượng hóa bằng phong b́. Nhưng bây giờ người ta đang lượng hóa nó bằng va li, thời buổi trượt giá như thế này, phong b́ không đủ nữa, phải dùng đến vali mới chứa hết nguồn t́nh cảm dồi dào.

-Thật sao ?

-Thật chứ. Mà thời của vali cũng sắp hết đát rồi, bây giờ đă có dấu hiệu về thời của villa. Có t́nh cảm nồng nàn với nhau,  phải tặng nhau nhà, căn hộ, biệt thực. Ừ, tôi nghĩ đấy đang là thước đo t́nh cảm lớn nhất hiện nay.

-Thật sao ?

-Tuy nhiên cũng phải liệu cơm gắp mắm, không phải ai cũng có biệt thự để tặng. Vả chăng hai bên đều hiểu t́nh thế của nhau. Người nhận cũng lượng giá được khả năng tài chính của người trao để không đ̣i hỏi quá đáng, và để hiểu tấm ḷng của người trao. Cái sự thấu hiểu này rất chi quan trọng. Không có sự thấu hiểu này, các mối quan hệ sẽ không thiết lập được. Các chuyên gia tâm lư đă nói nhiều, tôi không nhắc lại nữa. Phương pháp tiếp cận, à không, phương pháp bày tỏ t́nh cảm nhiều khi khiến người ta phải đi cửa sau, qua con đường của các phu nhân. Các phu nhân có đủ khả năng để lượng giá t́nh cảm, đủ khả năng biết được t́nh cảm của ai chân thành tới mức nào, sâu sắc tới mức nào. Phụ nữ mà. Chuyên gia của trái tim. Họ có thể cân đo đong đếm xem tim ai nặng hơn tim ai nhẹ hơn. Họ có biệt tài nh́n xuyên qua áo sơ mi để biết tim ai to tim ai nhỏ nữa đấy.

-Như vậy t́nh cảm thay thế cho năng lực thực hiện công việc.

-Một người có t́nh cảm mới có năng lực thực hiện công việc, không có t́nh cảm th́ vứt đi. Anh cố mà hiểu tầm quan trọng của t́nh cảm đối với một dân tộc có truyền thống duy t́nh như dân tộc ta. Anh sẽ cảm thấy ấm áp nếu nh́n mọi thứ từ góc độ t́nh cảm. Đồng tiền nó lạnh lắm, phải phà hơi t́nh cảm cho nó ấm lên. Anh hiểu chứ.

-Thế  c̣n các dân tộc khác th́ sao ?

-Cái ǵ cơ ?

-À,  ư tôi là người nước khác có bộc lộ t́nh cảm với chúng ta bằng cách này không ?

-Tôi nghĩ thể nào cũng có những trường hợp tương đồng. Người bạn láng giềng vĩ đại của chúng ta c̣n có truyền thống t́nh cảm kiểu này sâu đậm hơn nhiều. Cứ nh́n mức độ bang giao thắm thiết t́nh hữu nghị hiện nay, sự thâm nhâp sâu rộng về văn hóa và mối quan hệ chặt chẽ giữa hai nền kinh tế, con số nhập siêu khổng lồ của chúng ta, cũng có thể  tưởng tượng mức độ gắn bó về t́nh cảm giữa các lănh đạo. Hơn nữa, t́nh cảm mênh mông đó c̣n  được chính thức hóa bằng cái khẩu hiệu đă trở nên nổi tiếng đến mức không một người dân nào c̣n không biết rằng đă là vàng th́ phải tốt, đă là vàng th́ phải đi với tốt. Ngạn ngữ ta có câu : lạt mềm buộc chặt, anh biết rồi đấy. T́nh cảm c̣n mềm hơn lạt rất nhiều, đă bị buộc vào rồi gỡ ra không được.

-Sao không đ̣i tăng lương mà lại phải giải quyết thu nhập bằng phong b́ ?

-Lương là vấn đề vĩ mô, chỉ có nhà nước mới giải quyết được, nhà nước không giải quyết th́ chịu. Mà sao anh lại hỏi vậy ? Đầu óc anh đang ở đâu đâu, h́nh như từ năy giờ anh không nghe tôi nói. Lương có ăn nhập ǵ vào câu chuyện t́nh cảm này. T́nh cảm không phải là thu nhập. Người ta có thể sống thiếu lương, nhưng không thể sống thiếu t́nh cảm.

-Nếu tôi không thể hiểu được, không thể chấp nhận được tất cả những ǵ ông vừa nói, th́ sao ?

-Vậy hăy cố mà t́m cách để vẫn có thể yêu mến và được yêu mến. Để tồn tại và nhất là để thành công anh phải được mọi người yêu mến, và muốn sống thanh thản anh phải yêu mến mọi người. Toàn bộ bí quyết đấy. Anh có thế khác họ, nhưng anh cũng nên để cho họ khác anh. Đúng rồi, tôi t́m ra rồi, đó là QUYỀN ĐƯỢC KHÁC.

-Cái ǵ ?

-Tham nhũng không phải vấn đề pháp luật ǵ  đâu, nó chỉ là một cách hành xử khác mà thôi, phải chấp nhận sự khác biệt trong lối sống và trong hành xử như vậy. Gạ t́nh lấy điểm hay gạ tiền lấy điểm, hay mua bán bằng dởm, hay mua quan bán chức, hay ǵ ǵ nữa trong giáo dục cũng chẳng phải là vấn đề  đạo đức ǵ đâu, nó chỉ là những quan điểm khác nhau thôi. Anh coi nhận phong b́ là vi phạm  đạo đức nghề nghiệp, họ coi đó là chuyện bày tỏ t́nh cảm. Các quan điểm khác nhau thôi. Một giáo viên nhận phong b́ cũng đáng trọng như là giáo viên không nhận phong b́. Thậm chí,  đối với học sinh sinh viên th́ loại giáo viên thứ  nhất c̣n có thể được xem là giáo viên tốt, v́ sau khi nhận phong b́, dĩ nhiên, họ sẽ  cho điểm cao hơn, và họ sẽ không để cho học sinh sinh viên bị trượt. Học sinh sinh viên xem đó là ḷng tốt và sẽ biết ơn họ. C̣n giáo viên không nhận phong b́, cho điểm chính xác có khi lại bị xem là « ác », bị sinh viên ghét không chừng. Vậy đó. Trong một xă hội đa nguyên như thế này, cần học cách chấp nhận và dung ḥa các quan điểm khác nhau, để có thể yêu quư lẫn nhau.

-Quyền  được khác ư ?

-Phải. Anh không chấp nhận sự khác biệt của họ th́ có khác ǵ một kẻ độc tài, phải vậy không ? Nếu cách của họ không đúng với quan điểm của anh, đừng làm giống họ, nhưng anh phải tôn trọng họ, đúng vậy không ? Ngược lại, họ sẽ không làm giống anh, nhưng vẫn tôn trọng anh, anh thấy chưa ?

-Vẫn có thể tôn trọng được trong những trường hợp như vậy ư ?

-Được chứ ! Anh có đọc Dostoievski không, có đọc cuốn « Anh em nhà Karamazov » không ?

-Có, sao cơ ?

-Anh c̣n nhớ nhân vật Aliosa chứ ?

-Dĩ  nhiên.

-Anh xem đấy, Aliosa, chàng trai trong trắng đó không hề phán xét ai cả, không hề quy kết bất kỳ ai, kể  cả ông bố đồi trụy lẫn ông anh Dmit’ri rượu chè phóng đăng. Aliosa đâu có nhân danh đạo đức để phán xét người khác. Anh ấy chấp nhận mọi h́nh thái tồn tại, chấp nhận mọi người, mọi vật như vốn thế. Aliosa hiểu rằng ai cũng có quyền được khác. Aliosa hiểu rằng tội lỗi là thứ con người không thể tránh được. Chàng ấy đau khổ, vậy thôi. Đau khổ và không phán xét. Đấy là căn bản của thái độ đa nguyên. Anh đồng ư không ?

-Nhưng ông đang t́m cách để làm cho tôi không c̣n cảm thấy  đau khổ.

-Suy cho cùng, anh có đau khổ cũng không giải quyết được vấn đề. Đau khổ dành cho mẫu người thế kỷ XIX như Aliosa. C̣n chúng ta là những con người của thế kỷ XXI, anh nhớ chứ. Mục  đích của tồn tại là phải đạt tới trạng thái  « bien être ». Anh biết khái niệm này rơ hơn tôi. Phải sống một cách thoải mái, dễ chịu, vui hưởng cuộc sống. Đời chúng ta ngắn lắm, mà lại chỉ được sống có một lần thôi, bây giờ không hưởng thụ, khi chết nằm xuống đất có mang theo được ǵ đâu. Xă hội vốn dĩ đă như thế rồi, chẳng ai làm được ǵ đâu. Chúng ta cố gắng sung sướng để cho xă hội bớt đi được những người bất hạnh. Nếu không giúp được người khác bớt bất hạnh,  ít nhất chúng ta cũng tự làm cho ḿnh hạnh phúc. Anh thử so sánh hai viễn cảnh này : một xă hội tất cả đều nghèo đói và khốn khổ, và một xă hội đa số nghèo đói và khốn khổ nhưng vẫn có một số ít sung sướng hạnh phúc. Giữa hai xă hội đó nên lựa chọn cái nào. Dĩ nhiên, có được một số ít sung sướng vẫn hơn là không có ai cả. Anh đồng ư không ? Anh hăy giải thoát ḿnh khỏi những cơn sầu muộn, hăy bắt nhịp cùng sự may mắn của một số ít. Để được như thế phải ḥa đồng với mọi người, và được mọi người chấp nhận.

-Ông nghĩ rằng…

-Để giúp anh nên tôi mới phải suy nghĩ nhiều thế chứ, nếu không tôi đâu có nghĩ ngợi ǵ. Tôi là một người b́nh thường, tôi nh́n mọi thứ b́nh thường, chẳng cần t́m lư do để biện minh. Có ǵ mà phải biện minh. C̣n cần phải biện minh th́ c̣n chưa vui được đâu bạn ơi. Hăy quẳng gánh lo đi mà vui sống. 

Anh rời pḥng khám với cảm giác đầu óc nhẹ nhàng hơn, được khai quang hơn, thoáng đăng hơn.

Cách đây một thế kỷ, một người nông dân trong văn học nước anh đă chọn cái chết v́ không có cách nào ḥa nhập với cộng đồng. Người đó để lại một đứa con rơi. Có lẽ anh chính là hậu duệ của đứa con hoang đó, một thế kỷ sau lặp lại y chang bi kịch của ḍng họ ḿnh : đồng nhất giá trị của ḿnh với sự thừa nhận của người khác. Đúng hơn, phải nói rằng, sự thừa nhận của người khác làm nên giá trị của ḿnh. Đến mức giá trị thực không c̣n một chút ư nghĩa nào, nó trở nên mong manh và bị thu nhỏ, thu nhỏ măi cho đến khi biến mất hẳn. Đến mức quên mất rằng lẽ ra cái giá trị thực ấy mới là điều quan trọng chứ không phải là thứ mà người đời gán cho ḿnh. Than ôi, nhưng chẳng ai sống được nếu thiếu người đời. Chẳng làm được việc ǵ nếu thiếu đồng loại. Luẩn quẩn là luẩn quẩn ơi. Anh không phủ nhận được rằng anh cần được sống giữa mọi người, cần được mọi người chấp nhận và thừa nhận.

Con người yếu đuối lắm, em đừng phán xét anh chi cho tội nghiệp.

Ngày đầu tiên của đợt trị liệu thứ hai

 

 

  

6.

Gửi anh,

Em sắp mất anh thật rồi. C̣n có thể nói ǵ với anh đây ?

Chủ nhật vừa rồi em đi dạo trên con đường chúng ta vẫn thường đi mỗi khi anh ghé  qua đây. Hoa mận vẫn trắng nguyên màu trắng ấy như hồi ta bên nhau, màu trắng dường như mặc định để không bao giờ thay đổi. Lúc đi bên cạnh anh em không thể nào ngờ được lại sẽ có một ngày như hôm nay, em viết thư cho anh để nói những chuyện như thế này.

Hôm qua em đọc được trên internet đoạn này, của một blogger vô danh, h́nh như anh ấy cũng là giáo viên :

Đừng sợ làm họ đau. Không đau làm sao họ có thể thức tỉnh ? Những lời ve vuốt đường mật chỉ khiến họ ch́m sâu hơn vào giấc ngủ. Và nếu tất cả chúng ta cứ ch́m măi trong giấc ngủ mụ mị th́ nhắm mắt cũng nh́n thấy các hậu quả. Chẳng phải mọi vấn nạn hiện nay đều là hậu quả của giấc ngủ mê mệt của tất cả chúng ta hay sao ?

Đừng sợ làm họ đau. Dù rằng khi đau họ cũng sẽ t́m cách làm ta đau. Nhưng việc họ làm ta đau có thấm ǵ, chẳng phải ta đă đau một hay nhiều nỗi đau c̣n lớn hơn thế sao ? Chẳng phải ta buộc phải làm họ đau v́ chính ta đă đau cả nỗi đau của họ sao ? Chẳng phải chính ta đang cảm nhận nỗi đau chung của tất cả chúng ta sao ?

Đừng sợ làm họ đau. Dù rằng khi đau họ sẽ trừng phạt ta, bằng đủ mọi cách. Khi trừng phạt ta, có thể một vài trong số họ cũng cảm thấy đau. Nếu không tất cả chúng ta đă chết từ lâu rồi. Đừng sợ đau, nếu không ta sẽ không thể nào tỉnh dậy được.

Anh ấy viết trên blog như vậy. Trong khi đồng nghiệp của anh muốn mọi người thức tỉnh, anh lại bắt đầu ch́m vào giấc ngủ thế kia. Có vẻ anh sẽ ngủ rất sâu và rất lâu. Rồi trong giấc ngủ anh lại sẽ mơ đúng những giấc mơ mà chỉ một thời gian ngắn trước đây anh từng phủ nhận. Nhưng đó có thể sẽ chẳng c̣n là những giấc mơ trong lúc ngủ, mà sẽ là những ảo mộng trong đời sống tỉnh thức.

Em c̣n đọc thấy trên facebook một entry khác của một bạn trẻ, nh́n avatar thấy bạn ấy c̣n rất trẻ. Một cô gái có khuôn mặt bầu, da rám nắng. Em chép lại đây, anh đang càng ngày càng xa dần cái thế giới vốn trước đây là của anh :

Những vị giáo sư đi với bụt mặc áo cà sa đi với ma mặc áo giấy sản xuất ra hàng đống sách mà đố t́m thấy ḍng nào trong đó chuyển tải một cái ǵ là của riêng họ. Theo ḍng tăng lương, tăng chức vụ và danh vị, họ đều đều sản xuất ra những bài báo, những giáo tŕnh xào đi xào lại mớ chữ cũ rích, rách nát h́nh hài và  xác xơ chất liệu, cằn cỗi nội dung, áp đặt tinh thần nô lệ lên những đầu óc non trẻ của sinh viên. Nếu họ c̣n một chút xấu hổ hẳn họ đă ngừng viết từ lâu. Nhưng liêm sỉ th́ teo dần teo dần cùng với trí năo, và dạ  dày th́ càng ph́nh to ph́nh to cũng với hỗn hợp sệt trộn lẫn sợ hăi và ḷng tham, tham sống, tham vật chất, tham t́nh, tham quyền lực, tham danh vọng.

Em có linh cảm buồn rồi đây anh sẽ thuộc về tầng lớp những vị giáo sư như vậy đó.

Ông bác sĩ của anh… Ông ấy nhân danh việc tôn trọng sự khác biệt để chấp nhận mọi thứ xấu xa tồi tệ xung quanh, để khỏi phải nh́n thấy ḿnh cũng tham gia vào cái công cuộc đốn mạt làm cho con người trở nên hèn hạ, để khỏi phải thấy chính sự hèn hạ của ḿnh. Ông ấy dẫn trường hợp Aliosa, mà ông ấy cho là người không bao giờ phán xét ai, như một vật đảm bảo, để khỏi phải phán xét những người xung quanh và khỏi phải phán xét chính ḿnh. Ông ấy quên hay cố t́nh quên mất chính Aliosa đă đ̣i giết, đ̣i kẻ giết người phải chết, đă sẵn sàng vi phạm pháp luật để cứu người vô tội, ông ấy cố t́nh quên rằng Aliosa đă phán xét bằng chính hành động của ḿnh.

Aliosa, chàng trai có trái tim trong trắng và tâm hồn thánh thiện ấy, đă đ̣i bắn. Anh không nhớ sao ? Anh có cuốn « Anh em  nhà Caramazov » ở trên giá, em biết rơ mà, lẽ ra anh phải kiểm tra trước khi tin một cách vô điều kiện vào ông bác sĩ của anh. Anh c̣n nhớ đoạn đối thoại giữa hai anh em Ivan và Aliosa không ? Em không thể nào quên đoạn văn ấy, lúc Ivan đ̣i Aliosa phải cho biết thái độ của ḿnh trước một sự việc. Ivan kể câu chuyện về đứa bé làm què chân một con chó của một vị tướng cao ngạo và khinh người. Ông ta đă bắt lột truồng nó trong một buổi chiều rét mướt, xua nó chạy và cho đàn chó săn đuổi theo, cắn xé nó tan xác trước mắt người mẹ tội nghiệp. Viên tướng đó chỉ bị giám hộ mà thôi. Ivan đă hỏi dồn Aliosa : « Chứ… c̣n biết bắt ông ta đền tội thế nào nữa ? Xử bắn ư ? Để thỏa măn t́nh cảm đạo đức, phải xử bắn ư ? Nói đi, Alisosa ! » Và Aliosa trả lời không một chút đắn đo :  « -Bắn ! Aliosa khẽ thốt lên, môi tái nhợt méo xệch đi trong một nụ cười, ngước mắt nh́n anh. »

Aliosa đă phán xét như vậy đó. Không chỉ phán xét, c̣n đ̣i xử tử. Đối với Aliosa, một kẻ như thế không đáng được sống. Cũng Aliosa ấy đến cuối truyện đă giúp anh trai ḿnh vượt ngục, dù không chứng minh được, chàng cũng biết rằng anh trai ḿnh không phạm tội, rằng ṭa án đă hủy diệt công lư khi kết tội Dmit’ri. Chỉ c̣n cách vi phạm pháp luật để đ̣i lại công lư. Aliosa đă không ngại làm việc đó. Đấy không phải phán xét th́ là ǵ ?

Ôi Dostoievski vĩ đại, làm sao ông có thể ngờ rằng người ta sẽ dùng thuyết phức điệu của ông để ngụy trang cho sự hèn hạ và tội lỗi. Làm sao ông có thể ngờ rằng người ta sẽ dựa vào ông và nhân vật của ông để biện minh cho tội lỗi và để t́m kiếm sự thanh thản, sự thanh thản mà nhân vật của ông không biết đến. Cứ theo lư thuyết của ông bác sĩ của anh, th́ anh sẽ phải yêu quư cả một vị sếp như viên tướng đó, viên tướng đă xua cả đàn chó cắn xé một đứa trẻ bị lột trần truồng, viên tướng mà Aliosa đă đ̣i xử bắn. Anh sẽ yêu mến viên tướng đó chứ, và sẽ làm cho hắn yêu mến anh chứ ? Viên tướng đó giết một đứa trẻ. C̣n nhiều đồng nghiệp của anh, dù họ có ư thức được hay không, có thể đă làm băng hoại trí tuệ và tinh thần của nhiều thế hệ.

Anh c̣n có thể nói cho em biết anh ghét ǵ không ? Hay đă đến lúc anh yêu hết mọi thứ rồi ? Đă đến lúc sự giả dối, bất công, tàn bạo không c̣n làm anh day dứt nữa ? Mà có thể anh đă yêu cả những thứ đó chăng ?  Không những thế, vượt quá giới hạn vô cảm anh sẽ lấn sang một ranh giới khác, ranh giới của những ǵ đă được Gorki miêu tả : « tất cả những ǵ mang tính thú vật đều được chính phủ cổ vũ », « tất cả những ǵ có tính người đều bị truy bức ». Em thấy rằng, bằng công cuộc « chữa bệnh » này, anh đang truy bức tất cả những ǵ thuộc về tính người ở trong anh. Để làm ǵ vậy, để tránh cho chính phủ khỏi phải truy bức anh nay mai ư ?

Có vẻ em trích dẫn người khác hơi nhiều trong thư này. Em chỉ muốn nói rằng anh vẫn có « mọi người » xung quanh, anh vẫn có một cộng đồng xung quanh, dù ít ỏi, chứ đâu phải có một ḿnh. Nhưng anh trên đường từ bỏ cộng đồng thiểu số đó để đến với cái cộng đồng đang là số đông và đang hưởng lợi trên sự ngủ vùi của chính họ, ngủ thật hoặc vờ như đang ngủ, bất chấp việc lợi ích mà họ hưởng thụ ngày hôm nay cũng chính là vực thẳm đen tối sẽ mở ra trong tương lai cho con cháu họ.

Em có linh cảm xấu rằng cái cộng đồng ít ỏi kia, cái cộng đồng đang nỗ lực trong tuyệt vọng để cứu văn sự lụn bại của đất nước anh sẽ bị cản trở bởi chính những người như cái con người mà anh sắp trở thành. Có thể bạo lực không làm những người đang đấu tranh lùi bước, đàn áp và tù tội không làm họ giảm ư chí, nhưng chính cái cộng đồng mà anh sắp gia nhập lại là trở lực lớn nhất đối với họ, bẻ găy họ, vô hiệu hóa họ và làm họ tổn thương một cách sâu sắc. Đó chính là điều mà ông bác sĩ đang làm đối với anh hiện nay. Chẳng khó khăn ǵ để h́nh dung rằng anh sẽ tiếp tục làm như thế với những người khác trong nay mai. Con người mà anh sắp trở thành đó, con người ấy mới thực sự nguy hiểm đối với dân tộc của anh. Bởi người ta sẽ nh́n thấy rơ những kẻ bán nước, những kẻ tham lam và tàn bạo, nhưng người ta sẽ nhầm lẫn, sẽ bị lừa bởi những kẻ giả dối, những kẻ biết nâng sự lừa đảo lên thành nghệ thuật, những vị giáo sư, những nhà khoa học, những nhà văn, những trí thức, những người làm giáo dục… thuộc loại  đi với bụt mặc áo cà sa đi với ma mặc áo giấy.

Mai đây anh sẽ thuộc về số những người đi hàng hai, bởi trí tuệ của anh vẫn buộc anh phải nh́n ra một số thứ bất chấp anh có giả vờ mông muội đến mức độ nào, nên anh sẽ phải vừa đi bên này vừa đi bên kia. Mỗi bước chạng hảng của anh sẽ đè nặng lên đầu người dân xứ anh và khiến họ ch́m đắm sâu hơn nữa. Anh sẽ nhận tiền bạc và những cái vuốt ve của chính quyền để viết những diễn ngôn nhừa nhựa, những phát ngôn đúng muôn thuở, nhưng cũng sẽ chẳng có một tác động nào đối với nhận thức, chính là v́ chúng không bao giờ sai, và v́ chúng luôn ở giới hạn được phép. Chẳng phải anh đă nói trường học nào cũng dán lên tường câu khẩu hiệu : « khiêm tốn, thật thà, dũng cảm », và đó là những đức tính mà nhà trường xứ anh không thể dạy được cho học sinh, chẳng phải như vậy sao ?

Rồi đây, anh sẽ viết và diễn thuyết về ḷng trung thực và can đảm, trên mọi tờ báo và khắp mọi diễn đàn, nhưng những người đọc anh và nghe anh sẽ chẳng bao giờ học được những đức tính đó, chẳng bao giờ  tự h́nh thành cho ḿnh những đức tính đó. Trái lại họ sẽ học được sự khôn ngoan. Hành động của anh sẽ chứng tỏ anh thừa khôn ngoan và thiếu cả can đảm lẫn trung thực. Đó là điều đă giúp anh thành công. Người học cũng muốn thành công như anh, và họ sẽ học đúng cái thứ mà họ thấy rơ là đă giúp anh thành công : sự khôn ngoan.

Bây giờ em lại ước rằng giá như anh đừng quay trở lại. Nếu anh không trở về ít nhất anh c̣n cứu được chính ḿnh. Khi anh cứu được chính ḿnh anh sẽ không tàn hại những người khác.

Con người sẽ không thoát khỏi bị phán xét. Dưới h́nh thức này hay h́nh thức khác. Bởi người này hoặc bởi người khác. Bởi Chúa hay Quỷ.

Nhưng con người có thể thoát khỏi sự phán xét của chính nó. Mọi bi kịch và tội lỗi sẽ bắt đầu từ đó, từ lúc con người đánh mất khả năng tự phán xét chính ḿnh.

Anh đừng ngạc nhiên khi tới đây không c̣n nhận được thư trả lời của em. Nếu không muốn nói dối tốt nhất em sẽ không nói ǵ cả. Hơn nữa, giờ đây dù em có nói ǵ, mọi điều cũng dường như đều vô ích đối với anh.

Xin anh dừng trị liệu.

       Một ngày cuối thu, lá không c̣n vàng hơn được nữa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7.

Gửi em,

Anh viết thư này cho em trong t́nh trạng hoàn toàn tỉnh táo. Anh thấy đầu óc ḿnh sáng suốt và lành mạnh. Bác sĩ và anh đă trở thành bạn thân thiết. Từ nay, anh gặp ông ấy không c̣n để chữa bệnh nữa mà để thù tạc. Ông rất hài ḷng với kết quả đạt được. Dù sao ông cũng mất nhiều công sức, đă vô cùng tận tụy và kiên nhẫn. Lần gặp cuối cùng ở  pḥng khám, ông mừng phát khóc và nói : « Giờ đây anh đă hoàn toàn như mọi người. Anh không cần đến vắc-xin hay thuốc hay kỹ thuật trị liệu tâm lư nào nữa. Với trí thông minh của anh, anh sẽ là một trong những nhân vật xuất sắc của thời đại này. »

Anh chưa hoàn toàn tin lời bác sĩ. Thực ra anh biết ḿnh chỉ là người có năng lực trí tuệ thuộc loại trung b́nh khá, cố gắng lắm cũng t́m ra và giải quyết được một vấn  đề nào đó ở mức độ tiến sĩ, nhưng sẽ chẳng có phát kiến ǵ xuất sắc. Có lẽ bác sĩ hơi quá khi nói về trí thông minh của anh.

Thời gian đau ốm vừa qua khiến anh ngộ  ra rằng thông minh không phải là phẩm chất cần thiết để tồn tại và phát triển trong xă hội này. Những ǵ anh học được, những ǵ anh mang về với ảo tưởng rằng sẽ ích lợi cho mọi người ở đây, hầu như bị vứt xó. Sau bao nhiêu năm học hành, khi quay lại anh được phân công đúng cái môn anh vẫn dạy từ hồi xa xưa, từ hồi anh c̣n là cử nhân vừa tốt nghiệp được giữ lại trường. Lúc đầu anh cứ thắc mắc như vậy cử anh đi học để làm ǵ ? Không cho anh cơ hội để chia sẻ kiến thức anh học được cho sinh viên th́ cử anh đi học v́ mục đích ǵ ? Ngay cả những người vẫn thường xuyên lên báo kêu gọi cần phải sử dụng nguồn năng lượng chất xám, cần phải sử dụng những người có năng lực chuyên môn th́ khi hợp tác với anh cũng chỉ muốn dùng anh để xử lư mấy cái việc mà ai cũng xử lư được, chẳng cần đến mớ kiến thức của anh.

Anh phải kinh qua ốm đau mới hiểu ra rằng thông minh và hiểu biết là những phẩm chất vô dụng, đôi khi c̣n nguy hiểm. Anh nghĩ ḿnh nên khiêm nhường, « ngu si hưởng thái b́nh », ḿnh cứ lẫn vào đám đông sẽ an toàn. Nếu sự ngu dốt giả vờ mang lại nhiều lợi ích, nhờ nó mà được trả rất nhiều tiền th́ sao lại không giả vờ ngu dốt ? Khi sự ngu dốt được trọng thưởng, chỉ những kẻ ngu thật mới tỏ ra thông minh mà thôi. Nhưng càng suy nghĩ anh càng thấy không hẳn như vậy, không nên đẩy sự giả vờ ngu dốt đi quá xa. Phải ngu dốt một cách thông minh, chứ không nên thông minh một cách ngu dốt.

Cũng có thể nh́n theo cách khác nữa. Có lẽ đúng nhất nên thay thế thông minh bằng khôn ngoan. Anh cứ suy nghĩ hoài về việc thông minh và khôn ngoan là một đẳng thức hay một bất đẳng thức. Càng nghĩ càng thấy rằng thông minh và khôn ngoan không thể  là một đẳng thức. Người khôn sẽ không tỏ ra thông minh, người khôn biết im lặng và thực hiện theo yêu cầu. Nhưng nếu chỉ  biết nghe và thực hiện theo lệnh thôi vẫn chưa thật sự khôn ngoan. Khôn ngoan là biết thực hiện cả những ǵ không được nói ra, phải đoán  được ư, phải đi trước trong việc chiều ḷng.

Nhưng dù sao cũng nhờ  trí thông minh mà anh hiểu ra điều cốt lơi này: để thành đạt, phải thuộc nằm ḷng câu ngạn ngữ  « khôn th́ sống vống th́ chết », lấy nó làm bùa chú. Cần phải biết cách định nghĩa từ « khôn » để có thể cư xử đúng như một người khôn. Thực ra cũng không đơn giản, muốn khôn được cũng phải thông minh. Nét nghĩa đầu tiên của « khôn » có lẽ là không làm mất ḷng. Hơn thế, phải biết lấy ḷng, phải tạo ra được cảm t́nh, biết làm cho người khác yêu mến ḿnh. Đấy không phải được yêu mến do các đức tính tự nhiên, mà là sự yêu mến có điều kiện, nói cách khác cho có vẻ thuật ngữ, đó là sự yêu mến được điều kiện hóa. Người ta chỉ yêu mến nhau trong những điều kiện nhất định nào đấy mà thôi. Người khôn biết cách tạo ra những điều kiện cho t́nh cảm yêu mến nảy nở, và đồng thời, cùng với nó các lợi ích nảy nở. Lợi ích mới là đích đến. T́nh cảm không gắn với lợi ích th́ chẳng nên phung phí t́nh cảm làm ǵ. Và quan trọng nhất là lợi ích vật chất, mọi lợi ích khác đều hướng đến bù vào lợi ích vật chất.

V́ lợi ích là đích đến, nên người khôn không lăng phí t́nh cảm, chỉ dành nó cho những đối tượng chọn lọc, nhưng cũng biết tạo ra một mạng lưới quan hệ rộng nhất có  thể được của các đối tượng chọn lọc đó. Bên cạnh chiều rộng phải đạt tới cả chiều sâu. Người khôn biết mở các mối quan hệ lên cao, càng có cơ hội tiếp xúc với những giới chức cao cấp của xă hội, mức độ khôn ngoan càng đáng kể.

Khôn cũng đồng nghĩa với việc biết dẹp ḷng tự trọng sang một bên. Anh đă bốn mươi tuổi, nhưng nếu sếp xoa đầu anh như một đứa trẻ anh cũng phải để yên cho sếp sờ. Mà không chỉ đầu, nếu bị sờ xuống vai, xuống tay, hay bị sờ đùi cũng phải ngồi yên để đón nhận. Phụ nữ khôn không những để yên mà c̣n phải biết khuyến khích. Điều này quan trọng lắm. Một trong những nét nghĩa của khôn là mâu thuẫn với ḷng tự trọng.

Nhưng được xếp ở top khôn là những ai vừa biết tạo cơ hội tiếp xúc với các nhân vật cao cấp nhất của xă hội, nhận được sự ủng hộ của họ, đồng thời lại dành được ḷng yêu mến của mọi tầng lớp rộng răi trong dân chúng. Đỉnh điểm của khôn ngoan. Đấy đang là mẫu người mà anh hướng tới. Anh cũng đă nh́n thấy một vài h́nh mẫu và đang nghiên cứu rất kỹ những h́nh mẫu ấy.

Bây giờ anh hiểu rằng để tồn tại buộc phải thỏa hiệp. Anh không làm những việc tồi tệ sẽ không thành công được. Nếu làm người tử  tế đúng nghĩa, trung thực, đức hạnh, đừng mong có được những thành công lớn, nhiều khả năng chỉ là một kẻ đứng ngoài lề, thậm chí dù trong hệ thống nhưng vẫn ngoài lề. Hơn thế, tử tế, trung thực đến một mức độ nào đó c̣n bị trừng phạt nữa. Em xem, bao nhiêu người tử tế đang ngồi tù đấy thôi. Muốn không bị trừng phạt phải biết tử tế vừa phải, nhân hậu vừa phải, trách nhiệm vừa phải, trung thực vừa phải thôi. Muốn thành công, không được phép nghĩ đến chuyện tử tế. Nhưng lại bắt buộc phải làm ra vẻ tử tế, và nhất là phải ngụy biện để biến xấu thành tốt, biến bất lương thành lương thiện. Không có cái vỏ lương thiện và tử tế bề ngoài cũng không thể thành công được. Khi anh nói nhận xét này với ông bác sĩ, ông ấy không nhịn được cười :

-Anh lại thế rồi ! Xấu hay tốt, lương thiện hay bất lương, tất cả đều do cách ta nh́n nhận thôi. Các nguyên tắc của đức hạnh đều do cách ta quy định với nhau mà thành, đúng không ? Vậy muốn nh́n một hành động là vô luân th́ nó là vô luân, mà nh́n nó là đức hạnh th́ nó là đức hạnh. Muốn nh́n một hành động là hèn nhát th́ nó là hèn nhát, mà nh́n nó là dũng cảm th́ nó là dũng cảm. Đây này, một vị tướng, thay v́ quyết tử bảo vệ thành, lại ra quyết định đầu hàng, tháo chạy, lui quân, để bảo vệ binh sĩ và bảo vệ các di sản văn hóa trong thành, tránh không để chúng bị thiêu trụi. Bảo vị tướng ấy hèn nhát cũng được, mà bảo là ông ấy sáng suốt  cũng đâu có sai, phải vậy không ?

-Dĩ  nhiên rồi.

-Khi đi qua vài đường phố, anh nh́n những đoàn người ăn mặc rách rưới, hôm qua c̣n sở hữu  đất đai của ông bà tổ tiên để lại, hôm nay đă tứ cố vô thân do bị nhà  nước cưỡng chế đất đai, và nói rằng đây là xă hội của những kẻ bất hạnh. Nhưng đi ra thêm một đoạn, anh lại nh́n thấy những khu nhà cao tầng trong những khuôn viên xinh đẹp được xây dựng trên những mảnh đất cưỡng chế ấy, lúc đó anh có thể nghĩ : đây là xă hội của những người hạnh phúc. Vậy, đứng ở góc độ này th́ ta thấy một xă hội bất hạnh, nhưng đứng ở góc độ kia th́ lại thấy nó hạnh phúc, phải thế không ? Làm ǵ có cái ǵ tuyệt đối. Hóa ra anh vẫn chưa quen hẳn với cách nghĩ này.

Bây giờ anh thấy nh́n nhận theo cách ấy cũng dễ thôi, anh hơi ngạc nhiên là có thể  c̣n dễ hơn so với h́nh dung của anh. Cách nh́n này giải thoát cho anh mọi nỗi băn khoăn. Cuộc sống trở nên nhẹ nhơm, thoải mái, dễ chịu.

Anh c̣n luyện được cách là mỗi lời của anh nói ra đều được chấp nhận trong sự đồng thuận cao, thậm chí được ngưỡng mộ. Em biết không, hóa ra việc cắt dán các ư tưởng, sử dụng ngôn ngữ của người khác làm ngôn ngữ của ḿnh, biến các ư tưởng của người khác thành của ḿnh, cũng đâu có quá khó. Nó đ̣i hỏi một vài kỹ năng, nắm được các kỹ năng này rồi mọi việc cứ như cháo chảy.

Anh tự đề cho ḿnh một nguyên tắc phát ngôn : không nói th́ thôi, đă nói ra người nghe chỉ được phép nghe, chỉ được phép tin, không thể nghi ngờ hay phản bác. Nhưng anh c̣n nhận thấy rằng chức danh và chức vụ sẽ hậu thuẫn cho các phát ngôn và hành động. Do vậy, nhất thiết nên có chức danh và chức vụ. Càng nhiều chức danh và chức vụ càng tốt, người ta càng nể anh, và càng quư mến anh.

Đồng thời anh có nguyên tắc ứng xử riêng,  trong mọi trường hợp, muốn tự bảo vệ ḿnh phải tấn công trước, phải lên án người khác trước. Cách đây vài hôm một đồng nghiệp trẻ mới về cơ quan trả lại gói quà cho sinh viên trong buổi  bảo vệ luận văn, do chưa có kinh nghiệm nên cô ấy làm việc đó một cách thiếu kín đáo, khi mà gần như cả hội đồng đang có mặt trong pḥng. Ngay lập tức, trước mặt mọi người, anh lớn tiếng : « Cô làm như vậy là xúc phạm chúng tôi quá đáng ». Lập tức những đồng nghiệp khác cũng tỏ thái độ, rồi cộng thêm việc dùng truyền thống tôn ti trật tự để o ép đồng nghiệp mới toe kia về mặt tinh thần. Cô giáo tội nghiệp đó gượng cười mà mặt méo xệch, cô cảm thấy ḿnh sai, và hơn hết cô thấy ḿnh dại dột. Đă vừa không có tiền lại vừa làm mất ḷng đồng nghiệp. Ngay lập tức cô hiểu rằng nếu muốn làm việc với mọi người, nếu cô muốn nhận nụ cười của các đồng nghiệp khác, muốn được họ yêu mến th́ cũng phải hành xử như họ. Cô phải tôn trọng họ bằng cách giống họ. Làm khác đi là xúc phạm họ. Vài năm nữa cô sẽ đứng vào hàng ma cũ, và lại sẽ bắt nạt các ma mới.

Anh nhớ hồi mới về nước, một  đồng nghiệp nữ lớn tuổi từng khuyên anh : « Em phải học cách vui. Phải biết sống vui vẻ. Đừng bận tâm đến người khác, nếu không th́ không sống nổi đâu. Phải biết cách mặc kệ, ḿnh chỉ cần biết niềm vui của ḿnh là đủ, không như thế th́ sẽ không bao giờ biết vui là ǵ. Sống không có niềm vui đâu đáng gọi là sống. » Vị nữ giáo viên trải đời ấy đă thành thực truyền cho anh kinh nghiệm của bà : «Vui sướng và đau khổ là hai trạng thái khác nhau, song hành với nhau, nên chẳng có cách ǵ triệt tiêu những cảm xúc ấy cả. May th́ được vui, không may th́ phải chịu đau khổ. Nhưng con người cũng đóng vai tṛ quan trọng trong việc tạo ra sự may mắn hay bất hạnh cho ḿnh. Thông minh là phải biết chớp các cơ hội tạo vận may. Giỏi giang sẽ t́m thấy hạnh phúc. Nếu đẩy ḿnh vào hoàn cảnh bất hạnh chỉ nên tự trách ḿnh thôi. Trong xă hội này mọi cánh cửa đều có thể được mở ra, chỉ cần khôn ngoan một tí là được. Những kẻ ngu ngốc chuốc lấy bất hạnh là đúng rồi. Khôn th́ sống vống th́ chết. Phải lo cho ḿnh trước đă. Thân ḿnh không lo nổi sao lo được cho xă hội ? »

Có lẽ em cũng đă nhận thấy rằng, trong xă hội này mọi thứ cứ trôi đi, qua đi như trong một cơn mộng du. Mọi hoạt động diễn ra trong trạng thái bị thôi miên. Bầu không khí chung đờ đẫn uể oải, trong đó thi thoảng có một vài sự kiện, tất cả đều bám vào, thổi phồng chúng lên, dùng chúng để bơm sinh khí vào cả môi trường chung.

Anh nghĩ, cứ giả vờ bị thôi miên sẽ tồn tại được, tồn tại tốt. Nhưng anh khám phá ra rằng anh có khả năng làm nhà  thôi miên. Vậy anh phải chấp nhận một t́nh thế hai mặt : làm một kẻ bị thôi miên bởi các lực lượng đang thống trị xă hội, trở thành tay chân cho các lực lượng đó, nhưng đồng thời cũng đóng vai tṛ nhà thôi miên, điều khiển, định hướng tư tưởng t́nh cảm cho dân chúng. Anh sẽ thực hiện một quá tŕnh kép : thôi miên người khác và tự thôi miên chính ḿnh. Anh biết cách giả vờ tin vào những thứ mà anh chẳng hề tin chút nào. Và anh cũng biết cách thu hút đám đông bằng niềm tin vờ vĩnh đó. Một mặt dẫn dắt niềm tin của đám đông, mặt khác buộc đám đông phải chấp nhận một niềm tin cũng vờ vĩnh không kém. Đôi khi anh vừa dẫn dắt vừa chửi, đám đông cũng vừa tuân theo vừa chửi. Nhưng lại phải biết xen kẽ với những pha vừa dẫn dắt vừa ca tụng, đám đông sẽ vừa tuân phục vừa tụng ca. Cứ như thế mà cái xă hội nhỏ nằm trong ṿng điều khiển của anh tiến lên trong sự mù quáng một cách sáng suốt. Theo quan sát của anh, sự mù quáng giả vờ đó chính là cây cầu dẫn anh tới quyền lực, sự giàu có và yên ổn.

Anh cũng đang lên kế hoạch để viết một cuốn sách về tâm linh. Những điều bí hiểm, bất khả giải của tâm linh là phương tiện tuyệt vời cho thuật dẫn dụ và thôi miên. Những người đứng ở cương vị dẫn dắt đều hiểu rơ rằng dẫn dắt những người trong trạng thái thôi miên dễ  hơn rất nhiều so với việc dẫn dắt những người ở  trong trạng thái tỉnh táo. Đối với những người tỉnh táo, phải cần đến khoa học quản trị, thứ ấy rất phức tạp rắc rối. C̣n đối với những người bị thôi miên chỉ cần lời nói là đủ để dẫn dụ. Quyền lực của lời nói quả thực là một thứ ma thuật vô biên. V́ thế, phải tạo ra những tiền đề cho t́nh trạng thôi miên tập thể. Bây giờ anh hiểu tại sao nhà nước thấy cần đàn áp tôn giáo nhưng lại khuyến khích cho mê  tín dị đoan phát triển. Hết đạo nọ rồi đạo kia ra đời, cúng bái x́ xụp khắp các thành phố lớn nhỏ, khắp các làng mạc đến tận thôn cùng ngơ hẻm. Bí mật của tâm linh chính là cây quyền trượng đầy phép lạ và năng lực mê hoặc.

Anh đang t́m hiểu và lập đề cương cho cuốn sách. Hy vọng anh sẽ làm được, mặc dù lúc này anh rất bận. Anh đang bắt đầu được tin tưởng, và được giao những vị trí  quan trọng. Một giáo sư đại học kiêm thầy tướng số và nhà tâm linh. Anh nghĩ không có kết hợp nào hoàn hảo hơn thế. Anh từng biết một vài giáo sư hành nghề coi bói. Nhưng họ chỉ  dừng lại ở chỗ xem ngày giờ, xem gia sự, xem đất đai mồ mả. Coi như vậy mới chỉ tác động tới từng người cụ thể. Chỉ là chuyện kiếm ăn vặt vănh thôi. Ở  một tầm cao hơn phải viết sách. Viết sách mới có thể dẫn dắt được đám đông. Và mới có thể lưu danh muôn thuở. Tuy nhiên anh cũng cần cân nhắc xem khả năng viết lách của anh thế nào. Nếu không ổn sẽ làm việc khác. Anh không thiếu kế hoạch.

Em thấy đấy, anh đă lấy lại được niềm tin vào bản thân ḿnh, lấy lại được niềm tin vào mọi người xung quanh. Anh có thể tiếp tục yêu mến cuộc đời, và đang được cuộc đời yêu mến. Anh đă từng sợ rằng những con chíp trong năo anh sẽ chập mạch, nhưng bây giờ chúng chạy một cách hoàn hảo, mọi thứ đều ăn khớp với nhau. Anh đang ở giai đoạn lập tŕnh cho tương lai.

Một năm sau khi chữa khỏi bệnh

 

 

 

 

 

 

 

8.

Gửi em,

Anh có tin vui cho em đây. Anh vừa được cất nhắc làm Chủ nhiệm của Chương tŕnh Quốc gia về Phát triển Công nghệ Loa. Một sự đền bù xứng đáng cho những cố gắng bền bỉ của anh bao lâu nay. Thực ra anh đứng ở vị trí Chủ nhiệm từ một năm nay rồi, nhưng lâu quá chưa viết cho em nên đó vẫn là một tin mới.

Em biết đấy, với khả năng của anh, anh có thể làm một nhà tư tưởng, nhưng lệnh trên chỉ cho anh đóng vai tṛ cái loa. Không bao giờ anh được phép đóng vai tṛ một nhà  tư tưởng. Không phải riêng anh mà tất cả mọi người trong xă hội này đều không được phép. Chỉ có một vài người xứng đáng làm nhà tư tưởng thôi, những người sống măi trong sự nghiệp chung, những người soi đường chỉ lối, là kim chỉ nam cho cả  cộng đồng. Anh làm ǵ th́ làm, mọi người làm ǵ th́ làm, không được phép thay thế Người. Nghệ thuật tối cao là nghệ thuật trở thành cái loa phóng thanh cho tư tưởng của Người. Ai nắm được nghệ thuật đó người ấy sẽ thành công. Ai sử dụng thuần thục nghệ thuật  đó người ấy sẽ đại thành công.

         Anh có nhiệm vụ xây dựng trường đại học thành một hệ thống loa phóng thanh cho tư tưởng của các lănh tụ tối cao và vĩ đại. Những loa cái đào tạo ra những loa con. Rồi đến lượt ḿnh, loa con sẽ trở thành loa cái, lại tiếp tục đào tạo những loa con khác, một sự quy hồi vĩnh cửu. Đại học trở thành xưởng sản xuất loa, cung cấp hệ thống loa có tŕnh độ cao cho xă hội. Nói chung đại học có thể dạy đủ các loại khoa học : toán, lư, hóa, khoa học trái đất, môi trường, sinh học, văn học, lịch sử, nhân học… nhưng tất cả các khoa học đó đều phải được dạy dưới ánh sáng của một tư tưởng duy nhất, đều phải dùng để phục vụ cho sự truyền bá của một tư tưởng duy nhất. Sinh viên càng hiểu nhiều biết rộng càng phải thực hiện tốt chức năng truyền bá của cái loa. Đấy là sứ mệnh cao quư của đại học. Cứ dạy các kỹ năng mềm thoải mái, cứ dạy các kiến thức chuyên ngành thoải mái, cứ dạy các phương pháp thoải mái. Nhiệm vụ của đại học là phải biết sử dụng các kỹ năng ấy, các kiến thức ấy, các phương pháp ấy cho nhiệm vụ chính trị của cái loa.

Anh đóng vai tṛ tích cực trong sự  nghiệp chế tạo loa của đại học. Ngành công nghiệp chế tạo loa trở thành ngành công nghiệp mũi nhọn của quốc gia, trở thành quả đấm thép, cạnh tranh ở mức độ khu vực và quốc tế. Nó không mang lại lợi nhuận cho xă hội, chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho bản thân mỗi một cái loa mà thôi. Nhưng như thế cũng tốt chán rồi. C̣n muốn ǵ hơn nữa nào ?

Công nghệ chế tạo loa phát triển đến nỗi, không chỉ hệ thống trường đại học mà toàn bộ hệ thống giáo dục trở thành hệ thống xí nghiệp sản xuất loa. Qua nhiều thập kỷ, anh cũng biết hầu như không có cải tiến nào về công nghệ cũng như về h́nh thức. Tất cả mọi cái loa đều hao hao như nhau, vận hành theo một kỹ thuật duy nhất, phát ra cùng một loại nội dung như nhau. Đôi khi nền kỹ nghệ chế tạo loa bị chê  trách là kỹ thuật đă trở nên lạc hậu, nội dung cũ, thiếu sáng tạo. Cũng có phản biện  đấy chứ, ai dám bảo là không, ai dám bảo là  bóp nghẹt tư tưởng ? Phản biện xong rồi th́ ngồi chơi xơi nước, c̣n kỹ thuật lạc hậu hay yếu kém không phải công việc của mấy người phản biện nhé. Mà thôi, cả nước ráng chịu đi, v́ vốn bỏ vào công nghệ chỉ tí ti, c̣n bao nhiêu chui hết vào túi các nhà chỉ đạo.

Toàn bộ nền giáo dục nước nhà phụ  thuộc vào Chương tŕnh Quốc gia này.

Trước hết, phụ thuộc về mặt triết lư giáo dục. Triết lư giáo dục được xây dựng sao cho đáp ứng được yêu cầu của Chương tŕnh : mục tiêu là sản xuất loa, vậy triết lư phải phù hợp với mục tiêu đó. Bộ trưởng Bộ Giáo Dục phải đáp ứng được các tiêu chuẩn của một cái loa tốt và điển h́nh, để toàn ngành giáo dục nh́n vào đó mà noi theo.

Tiếp theo, phụ thuộc về phương pháp giảng dạy và chương tŕnh giảng dạy. Ngoài những nội dung phát thanh được rà soát rất kỹ, những phương pháp giúp loa vận hành tốt được coi trọng.

Rồi c̣n phải chú ư cả những khâu bổ trợ như thiết kế hệ thống tăng âm như thế nào để cho tính năng của loa đạt tới mức độ tốt nhất, vang nhất, rền nhất, hiệu năng tối đa. Cứ nghe diễn văn của tất cả các bí thư đoàn ở các trường đại học, y chang nhau về nội dung, văn phong, hệ từ vựng, thậm chí cả cú pháp, phần mở đầu, phần kết luận, các ư chính… cứ như chỉ do một người viết. Quả là một sự thành công tuyệt vời của nền giáo dục được dẫn dắt bởi tư tưởng và kỹ nghệ của Chương tŕnh Quốc gia về Phát triển Công nghệ Loa.

Anh cũng được hưởng lợi tương đối nhờ  thời đại thống trị của kỹ nghệ loa. Anh vừa là người chế tạo, vừa là sản phẩm, vừa là người phân phối và vận hành sản phẩm. Em biết anh dư sức đóng đủ các vai cần thiết. Một người giỏi như anh không thể nghèo được. Trong xă hội này chỉ những kẻ kém cỏi mới nghèo thôi. Ừ th́ anh cũng nhận thấy rằng anh càng giàu xung quanh càng nghèo đi, hai tiến tŕnh diễn ra song song. Nhưng sao trách anh về sự suy thoái kinh tế chung và sự nghèo nàn chung của xă  hội được, ai bảo thiên hạ dốt nát. Anh đâu phải chịu trách nhiệm về sự dốt nát của kẻ  khác.

Tự cứu ḿnh trước khi trời cứu. Chính chủ tịch nước kêu gọi phổ biến phương châm này chứ không phải bất kỳ kẻ vô danh nào đâu nhé. Không đủ khả năng tự cứu ḿnh c̣n kêu ai. Chẳng nhẽ chủ tịch nước hay tổng bí thư lại đi làm cái công việc cứu người đó sao. Không đâu, giải quyết vấn đề nghèo đói không phải là nhiệm vụ của guồng máy lănh đạo, mà là nhiệm vụ của từng cá nhân. Dốt th́ cứ thế mà chịu phận nghèo. C̣n nhiệm vụ của tổng bí thư là phải đảm bảo sao cho Chương tŕnh Quốc gia về Phát triển Công nghệ Loa thành công, thành công và đại thành công. Về nhiệm vụ cơ bản này, các đời tổng bí thư đều hoàn thành xuất sắc. Họ chẳng bao giờ phải tự phê b́nh về khoản này. Tuy nhiên, mấy năm gần đây Chương tŕnh cũng hơi có chuệch choạc. Không hiểu sao thỉnh thoảng lại nảy ṇi ra vài sinh viên không chịu làm phận cái loa.

Chẳng đâu xa, cứ nh́n vào cái trường đại học của anh mà xem. Thời đại lên ngôi của kỹ nghệ loa mà vẫn có những đứa ngu đi chống lại xu thế ấy. Cứ muốn sinh viên phải suy nghĩ độc lập, cứ đ̣i tự do ngôn luận, tự do nghiên cứu, tự do giảng dạy cho lắm vào, ngồi tù là cái chắc. Không ngồi tù cũng treo niêu. Ngu th́ phải chịu chứ sao. Thông minh sẽ nh́n thấy xu thế thời đại, ḥa vào xu thế ấy. Mục đích của đại học là sản xuất loa, cứ thế mà thực hiện công việc chế tạo, thực hiện càng tốt càng nhiều tiền, càng nhiều cơ hội thành công. Thông minh hơn phải nắm bắt được ư muốn của từng lănh đạo cụ thể, cung cúc tận tụy chiều theo ư muốn đó. Thông minh bậc cao hơn nữa là hiểu được lănh đạo muốn ǵ mà không cần phải để nói ra, đoán trước và răm rắp thi hành, thi hành trước cả khi có lệnh, càng làm trước khi có lệnh càng dễ thỏa măn lănh đạo, càng dễ được cất nhắc. Đấy, bí quyết của mọi sự thông minh, và bí quyết của mọi thành công. Đến khi lên làm lănh đạo rồi th́ tha hồ, muốn làm ǵ cũng được.

Tuy nhiên, em biết không, không phải là anh không nhận thấy rằng hệ thống loa càng phát triển th́ chất lượng giáo dục càng đi xuống. Nhưng đấy là lỗi của những người thực hiện, tức là những người đứng lớp. Dĩ nhiên một phần do chủ trương. Nhưng một chủ  trương tồi vẫn có thể có kết quả tốt nếu được thực hiện tốt. Đó là điều anh nghe hàng ngày, và nói hàng ngày cho người khác nghe. Cho nên anh ủng hộ quan điểm của những người muốn làm giáo dục từ dưới lên. Nếu bên trên đưa xuống một chủ trương tồi mà bên dưới họ không phản đối, mà họ lại vẫn thực hiện tốt được chủ trương tồi ấy th́ càng hay chứ sao.

Cũng không phải anh không nhận thấy rằng đang h́nh thành những nhóm đối lập lại với hệ thống loa. Phải thừa nhận là việc các nhóm đối lập ấy ra đời cũng có những lư do nhất định. Hơn nữa có thể xu thế lịch sử sẽ thay đổi. Thực ra khó có cái ǵ có thể trường tồn, thức thời phải biết thay đổi. Một người giỏi phải biết « đi với bụt mặc áo cà sa đi với ma mặc áo giấy ». Anh có trong danh sách những Hội Đồng Khoa Học loại củ chuối nhất, loại ngậm miệng ăn tiền, chia chác lợi ích ; nhưng cũng đứng trong những Hội Đồng Khoa Học của các vị được xem là tiến bộ, là lương tâm của thời đại. Ở đâu anh cũng được quư mến và tôn trọng. Ngồi với quan chức chính phủ anh có thể đưa chính phủ lên mây. Ngồi với đám trí thức cấp tiến, anh chỉ trích chính phủ hết sức sắc bén, chính xác. Cần biết nên khen cái ǵ và chỉ trích cái ǵ ở đâu, với ngôn ngữ nào. Dù sao để làm được như thế cũng phải có một chút nghệ thuật, và cũng phải biết đôi chút về tâm lư.

Là Chủ nhiệm Chương tŕnh Quốc gia về Phát triển Công nghệ Loa nhưng anh cũng sẵn sàng phối hợp với một vài tổ chức khác để thực hiện chương tŕnh Giáo dục Khai phóng. Thế giới người ta nói măi về khai phóng rồi, ḿnh không thể nhắm mắt làm ngơ. Cứ thế giới có cái ǵ bọn anh cũng phải có cái đó.

Giáo dục khai phóng là bệ phóng để bay vào nền giáo dục toàn cầu. Cần để cho có chỗ này khai minh và chỗ kia khai phóng, xă hội mới khá lên được. Truyền h́nh, phát thanh cứ nói mạnh vào. Bây giờ nó chưa trở thành chương tŕnh quốc gia, nhưng thế nào cũng có lúc nó được tŕnh rồi được duyệt. Anh cứ đi tắt đón đầu, đến lúc đó có thể anh sẽ được bổ nhiệm vào ban chỉ đạo chương tŕnh khai phóng cấp quốc gia. Anh cũng nhận thấy rằng đất nước này cần phải bay lên lắm rồi, chỉ c̣n thiếu việc phải khai cái bệ phóng cho nó bay lên thôi.

Anh đă chỉ đạo về vấn đề này cho trường đại học anh phụ trách. Không lư ǵ bên ngoài người ta khai phóng mà trong nhà nước lại không khai phóng. Họp toàn trường anh tuyên bố : « Trường ta nhất định sẽ áp dụng chương tŕnh khai phóng của đại học Harvard. Chuẩn bị đưa tin này lên truyền thông ngay. ». Nhân viên truyền thông hỏi lại anh : « Thưa thầy, có chắc chúng ta làm được thế không ? » Anh hùng hồn : « Chắc chứ ! Cứ truyền thông th́ chắc chắn ta sẽ làm được ». Nhân viên truyền thông đó hơi kém nhanh nhạy, lại cứ rụt rè hỏi tiếp : « Thầy cho xin thêm vài thông tin cụ thể về chương tŕnh và nhân sự. » Anh bực ḿnh quá, xẵng giọng : « Truyền thông ǵ mà kém thế. Mấy thông tin đó không làm được th́ làm truyền thông làm ǵ ? Đấy đâu phải nhiệm vụ của tôi, truyền thông là nhiệm vụ của cô !»

Quả thực anh không kiêu căng khi nói rằng đă sử dụng một cách xuất sắc sự khôn ngoan của ḿnh. Anh phù hợp với h́nh ảnh trí thức hiện đại, khác hẳn với h́nh ảnh đồ nho gàn thời phong kiến. Trí thức hiện đại năng động, làm chủ thế sự, văn hóa toàn diện. Đeo kính, xài laptop, iPad, iPhone. Đi xe hơi và cặp bồ với người mẫu hay hoa hậu. Bây giờ anh chơi giỏi nhiều môn thể  thao, tennis, bơi lội, thêm cả golf. Ngoài ra, như  em biết, anh rành nhiều loại h́nh nghệ thuật : hội họa, âm nhạc, thơ ca, dĩ nhiên rồi, sao có thể thiếu thơ được. Mà rất có thể thơ anh một ngày sẽ đoạt giải Nobel. Em cứ đợi xem nhé. Anh am hiểu nhạc lư tới mức đủ để sáng tác. Không ai nhàm chán khi nói chuyện với anh.

Anh lại có cả một dàn loa tiền hô hậu ủng. Mỗi khi cất lời giọng anh được khuếch âm lên ở mức tối đa, ở đâu người ta cũng có thể nghe thấy. Với vốn văn hóa làm chủ được, anh biết lúc nào đưa vào giọng nói âm sắc hùng hồn, lúc nào nên đưa vào các gam thương cảm, lúc nào cần chiết vào một chút lăng mạn bay bổng. Anh chinh phục được nhiều trái tim, anh biết thế.

Nói chung Chương tŕnh Loa của anh chạy tốt. Tuy nhiên, không hiểu sao, cũng có lúc anh thấy mệt mỏi, và im tiếng một thời gian. Nhưng anh không im lặng lâu được. Anh chỉ mới im được một lúc, nhà nước đă mở ngay một đợt thanh tra. Báo chí đồng thanh đưa tin khắp nơi về các hoạt động liên kết và đào tạo nhuốm màu sắc lừa đảo. Họ cho công bố cả báo cáo của thanh tra nhà nước với những con số cụ thể, với tên tuổi các tổ chức, các đơn vị liên kết lừa đảo, với con số bao nhiêu ngàn thạc sĩ không được cấp bằng. Dĩ  nhiên bạn bè anh trong báo giới nhiều, nên anh vẫn chữa cháy được bằng cách trả lời phỏng vấn lên tiếng phản đối cung cách làm việc và kết quả thiếu chính xác của bộ phận thanh tra. Mặt khác anh lại bắt đầu mở loa, cho chạy hết cỡ. 

Thực ra anh cũng không rơ v́ sao cần tổ chức thanh tra, bởi sau khi vạch ra hết các vi phạm của anh, họ chẳng làm ǵ để phạt anh cả. Hay có lẽ họ thấy cái loa của anh chưa  hoạt động hết công suất. Họ dùng vụ thanh tra đó, làm ồn ào trên báo chí một lúc để anh phải tăng hiệu suất và hiệu ứng của cổ họng anh và hệ thống loa dưới quyền anh điều khiển. Có thể lắm. Sau vụ thanh tra anh trở thành một cái loa thuộc loại hoàn hảo nhất, và dĩ nhiên, một thời gian ngắn sau đó anh được bổ nhiệm vào ngạch chuyên gia cao cấp. Và báo chí, mấy tháng trước vừa chỉ trích, bây giờ lại đưa lên những thông tin về các thành tích chói ngời của anh, cứ như thể vụ việc kia chưa bao giờ diễn ra.

Quy luật ở đây là như vậy  đó em, ai nắm được quy luật người ấy sẽ thắng.

Anh vẫn nhớ thương em. Em vẫn luôn ở đó, ở nơi sâu nhất của cơi ḷng anh.

Ba năm sau khi khỏi bệnh

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

9.

Gửi em,

Anh cần nói cho em một bí mật.

Chỉ duy nhất em biết anh là tác giả của Trí thức ca.

Ừ, em sẽ hỏi : Trí thức ca là ǵ ? Anh đă viết nó theo đơn đặt hàng đặc biệt của chính phủ. Anh nhận lời với điều kiện phải biến nó thành một dạng tác phẩm âm nhạc dân gian, một tác phẩm khuyết danh, không có tên tác giả, xem nó như sản phẩm tập thể. Với bài ca khuyết danh đó anh được hưởng một khoản nhuận bút khổng lồ mà không một nhạc sĩ hay thi sĩ nào có thể h́nh dung nổi. Cũng xứng đáng thôi. Nó có tác động không bờ bến. Anh được đặt hàng để viết một bài ca nhằm ru ngủ giới trí thức. Mục đích là giúp họ ngủ, và để yên mặc cho ai muốn làm ǵ th́ làm, mặc cho mọi thứ xung quanh bị tàn phá, bị chia chác, bị thất thoát và mất mát. Trí thức cần phải ngủ ngon và ngủ ngoan, người đặt hàng nói với anh như vậy.

Nhiều người nghĩ rằng chính quyền chỉ  huy động được những cây bút hạng xoàng làm dư luận viên. Người ta cho rằng, thông thường những kẻ dễ dàng bị mua là những người ít hiểu biết, tŕnh độ kém và nhân cách kém. Họ cứ tưởng dư luận viên chỉ biết chửi bới, hạ nhục người khác bằng những chiêu bẩn thỉu, chỉ biết sử dụng thứ từ vựng và loại ngôn ngữ thấp kém, v́ thế mà dễ dàng bị đối thủ đánh bại bằng sự cao quư, trung thực và ngôn ngữ của hiểu biết.

Nghĩ như vậy là nhầm, vô  cùng nhầm.

Những dư luận viên cao cấp không bao giờ  xuất hiện trên cùng một sân chơi với các dư luận viên hạng blogger hay facebooker. Dĩ nhiên, là cao thủ  nên họ không bao giờ sử dụng ngôn ngữ  hạ đẳng, chợ búa hay bẩn thỉu, không bao giờ  dùng đến chiêu chửi hay vu khống. Họ cũng không cần dùng nick nam, họ kư đàng hoàng bằng tên thật, kèm theo các chức vụ và chức danh. Họ tạo dư luận một cách rất khoa học, rất chi là khoa học.

Dư luận viên thượng đẳng xuất hiện trên những tạp chí hàng đầu về tư tưởng, về nghệ thuật, về văn học..., hoặc trên truyền h́nh, trên những tờ báo có lượng tia-ra lớn, trên những website chính thống được nhiều người truy cập, tức là những công cụ thượng đẳng cho hoạt động tuyên truyền. Một số trong bọn họ có thể làm tổng biên tập các tạp chí  lớn, có thể nắm giữ những chức vụ  hàng đầu của những cơ quan, những viện nghiên cứu, những trung tâm lư luận, những đại học …  những nơi xây dựng nền tảng lư luận cho chế độ.

Anh mắc bệnh nghề nghiệp, mở một cái footnote ở đây, em đừng cười nhé. Anh phải nói có sách mách có chứng, không th́ em lại chẳng tin anh, tội nghiệp. Có lần anh ṭ ṃ vào  đọc một tờ tạp chí xuất bản bằng tiếng Anh nhé, English hẳn hoi đấy, oách không, đừng đùa nghe, tạp chí quốc tế hàng đầu đó. Tạp chí Vietnam Social Sciences của Vietnam academy of social sciences. Anh nhớ đó là số 4 của năm 2013. Chính xác là số 4 đấy, em yên tâm, em có thể t́m số đó dễ dàng thôi. Bài đầu tiên, in trang trọng ở trang 1 là bài của vị GS làm Chairman của Editorial board của chính tạp chí này nghen. Vấn đề cũng rất chi là khoa học và rất chi là quan trọng: “Social responsibility and the subjective role of farmers in argriculture and new rural development”. Ở một đất nước có khoảng tám mươi phần trăm dân số làm nông nghiệp th́ đó là một vấn đề quan trọng rồi.

Trong đoạn đầu tiên của bài, cơ sở tư tưởng để giải quyết vấn đề  được nêu lên một cách rơ ràng, không thể rơ  ràng hơn nữa, không thể khoa học hơn được nữa. Anh trích nghen, để em thấy là anh không bịa: “The Documents of the 7^th,, 8^th, and 9^th Party Congresses of the Communist Party of Vietnam (CPV), along with many Party Resolutions and Directives in these periods showed consistent strategies regarding agriculture, farmers and rural areas; dertermining step by step the significance and importance of a comprehensive development of rural economy and construction of new rural area.” Và rồi ngay sau đó, không thể thiếu được là phải đi xa hơn, ngược trở về với tư tưởng của những cụ tổ nhé: “The role of peasant in revolutions is an important topic in the classical series of Marxism-Leninism”. Tiếp theo cái đoạn dài tưởng nhớ tư tưởng của hai cụ tổ này, ở trang 2, một cách logic sẽ xuất hiện tư tưởng của cụ tổ thứ ba: “In the case of the People’s Republic of China: Mao Zedong was the man who contributed important theoretical discussions on the political potential of the peasantry class. Right from the time of the Farmers in Hunan Survey to be conducted, Mao Zedong saw the tremendous potentiality of this class in the military and political struggles in modern Chiness society. The writings of Mao on peasants set the foundation for a series of important policies by the Communist Party of China, with the aim at mobilizing and involving large groups of peasants into political and military movements ”.

Anh chép nguyên văn cho em đấy, không dám sai một dấu phẩy, dù sao anh cũng là một nhà  khoa học mà em. Thật là những tư tưởng tuyệt vời phải không, những chân lư của muôn đời, nên muôn đời phải dựa vào để giải quyết các vấn đề thực tiễn, phải không em? Dĩ nhiên, anh không cần dài ḍng em cũng hiểu vấn đề nông thôn sẽ được giải quyết như thế nào rồi. Nhờ những công tŕnh lư luận như thế mà nông thôn ngày nay có những vùng chẳng khác ǵ nông thôn đầu thế kỷ XX, nơi người dân vẫn c̣n đi vệ sinh trên cái xẻng. Ngài Prof., Ph.D. Chairman cho editorial board của tạp chí này quả thực đă hoàn thành xuất sắc vai tṛ của một dư luận viên chân chính. Định nghĩa chuẩn của dư luận viên là: định hướng dư  luận. Dư luận viên này thuộc đẳng cấp quốc tế đó em. Ông ta đại diện cho các trí thức nước nhà thực hiện tham vọng định hướng dư luận cho các nhà khoa học xă hội toàn thế giới  đấy. Em xem, có mấy người làm khoa học xă hội ở đây công bố được bằng tiếng Anh. Thiệt t́nh như vậy đó em. Không dám nói giỡn  đâu. Nói giỡn chết liền à nghen.

Một chế độ muốn tồn tại phải có cơ sở lư luận. Nếu nhỡ xảy ra trường hợp chế độ đă ra đời rồi mà chưa có  nền tảng lư luận hoặc có rồi mà chưa vững chắc th́ phải nghiên cứu t́m cho bằng được cơ  sở lư luận phù hợp. Mục đích và nhiệm vụ tối cao của khoa học xă hội đấy. Lư luận phải đi theo thực tế và bám sát thực tế vĩ đại không rời một ly. (À, mà em lưu ư rằng chữ « thực tế vĩ đại » không phải là của anh nghe, anh không dám nhận vơ về ḿnh một phát ngôn đáng giá ngàn vàng như vậy). Đấy mới là lư luận đích thực và có giá trị. Điều này giải thích những thành tựu to lớn và huy hoàng mà nền khoa học xă hội nước nhà đạt được trong suốt bao nhiêu năm qua. Năm nào cũng họp tổng kết mà không có giấy bút nào, lời lẽ nào ghi được cho hết những thành quả vĩ đại ấy, những cống hiến quư báu ấy. Nhưng trong hoan hỉ có phần lo âu : cứ mỗi lần hội nghị thành công rực rỡ người ta lại hốt hoảng trước cả đống thành tựu của khoa học xă hội và hoang mang v́ sẽ không biết xếp vào đâu cho hết công tŕnh các loại và các cấp đang chất ngồn ngộn.

Nhà nước cũng không ngại tốn kém cho khoa học xă hội, tiền chi không biết bao nhiêu mà  kể, nhằm xác lập cho bằng được cơ sở lư luận của xă hội ưu việt này. Nỗi đau đáu của mấy ngài viện trưởng và khoa trưởng của các ngành khoa học xă hội nhân văn thường cũng chỉ xoáy vào điểm này thôi : xă hội đă ưu việt lắm rồi, nhưng cơ sở lư luận vẫn chưa thực sự ưu việt, chưa xứng tầm với tính ưu việt của chế độ. Thật gay go. Thế nên dù đă có nhiều thành tích và thành tựu trong nghiên cứu, cả giới vẫn phải cố gắng hơn nữa, phải nỗ lực hơn nữa để thực hiện nhiệm vụ và sứ mệnh cao cả của ngành.

Chẳng có ǵ đáng ngạc nhiên khi anh lọt vào mắt xanh của chính quyền. Anh được xếp vào số những người thành công về phương diện xă  hội, một nhân vật của người đương thời. Dĩ nhiên anh không thể thành công nếu không được chính quyền thừa nhận. Để thành công anh phải được chính quyền đóng dấu lên các hoạt động của ḿnh. Tất cả những người thành công trên mảnh đất này đều hiểu rơ điều đó. Đóng dấu có nghĩa là cho phép. Tương tự như việc để xuất bản một cuốn sách phải có giấy phép xuất bản. Với giấy phép này cuốn sách mới có thể được in ra, đến được với công chúng, được các nhà phê b́nh bàn tới, được tham gia các giải thưởng… Thành công cũng thế. Thành công nghĩa là được để cho thành công, được cấp phép để thành công.

Khi được đặt hàng viết Trí thức ca, anh chưa có một ư niệm nào. Nhưng anh nghĩ chẳng có ǵ là không làm được, chỉ cần đầu tư thời gian suy nghĩ thể nào cũng xong. Anh tiến hành một số khảo sát về tâm lư, và dĩ nhiên, cả âm nhạc.

Từ lâu anh đă nghiên cứu và thấy rằng ngôn ngữ có thể kích động cơn phẫn nộ, khích lệ tinh thần yêu nước, tinh thần chống ngoại xâm, gieo rắc nỗi buồn, trạng thái ủy mị, làm lan tỏa những cảm xúc cao thượng… Và nó cũng có thể tạo ra hiệu ứng buồn ngủ. Hăy quan sát sinh viên buồn ngủ như thế nào trong những giờ giảng về triết học Mác-Lê để biết được hiệu ứng gây buồn ngủ của ngôn ngữ. Sau khi dự một số giờ giảng ở  một số trường đại học khác nhau, của một số giảng viên hoàn toàn khác nhau với những đối tượng sinh viên hoàn toàn khác nhau, nhưng hiệu ứng ru ngủ y chang nhau, anh đi tới kết luận rằng, những nhà  trị liệu mất ngủ nên kết hợp cho bệnh nhân nghe các bài giảng này và giảm liều lượng hóa chất trong thuốc để đỡ hại cho bệnh nhân.

Anh cũng đă bỏ ra nhiều công để nghiên cứu thể loại hát ru, và quyết định sử dụng chất liệu âm nhạc hát ru, hiện đại hóa nó để sáng tác Trí thức ca. Làn điệu hát ru dân gian miền Bắc có đặc thù là luyến láy kéo dài từng chữ một, xen lẫn những âm đệm á, à, ơi sau mỗi từ hoặc sau một cụm từ ngắn, hoặc cuối câu, nhằm tăi tiết điệu thành ra những nhịp rất chậm, đu đưa, ngân nga, d́u dặt đưa đứa trẻ vào giấc ngủ. Dân ca miền Trung bắt đầu bằng điệu à ơi, nhịp ngân c̣n dài hơn dân ca miền Bắc, có thể do vùng đất đó nắng nôi hơn, đất đai cằn cỗi hơn, gió mạnh và khô hơn. Dân ca miền Nam, nhạc điệu rơ nét, ít đơn điệu, không kéo dài các âm như dân ca miền Bắc, cũng không luyến láy các âm á à ơi, thay vào đó là thỉnh thoảng lặp đôi một số từ, cũng có một số âm ầu ơ. Các từ được hát dứt khoát, gần với thể loại ca nhạc hơn. Do vậy, chắc khó buồn ngủ hơn. V́ lẽ đó, anh quyết định kết hợp cả mấy thể loại, bằng cách bỏ tất cả những nhấn nhá ở sau mỗi từ và giữa câu,  cả câu hát liền, nhanh, tiết tấu hiện đại, nhưng đến cuối câu lại ngân dài theo kiểu dân ca miền Bắc, với các nguyên âm luyến láy á à ơi để tạo hiệu ứng ru. Như thế cần có một bước chuyển đệm nối từ cuối cùng của câu với các nguyên âm kết thúc câu. Nhưng không phải câu nào cũng có à á ơi ở cuối, và cũng có thể là ới, ời, ơi…, hoặc í, ́, i…, tùy thuộc vào chữ cuối cùng của câu kết thúc bằng vần ǵ. Nghệ thuật dân gian mà, vần rất quan trọng. Để phù hợp với thời đại anh không dùng thể lục bát truyền thống mà sử dụng thể tự do. Hát ru tự do, anh nghĩ đó là một sáng tạo độc đáo của anh.

Đây, em xem tác phẩm của anh nhé :

Trí  thức ca 

Lời I

Phải biết sợ, ớ ờ ơ…

Sợ  là đúng rồi

Biết sợ mới sống được

Biết sợ mới thành danh được

Ta no người khác đói không phải là một tội

V́  ta cũng đă  từng phải đói rất lâu

Ta tiệc tùng người khác tù tội không phải là một tội, ối ồi ôi…

Luật nước ta không xử những kẻ như ta

Chính sách nước ta thưởng cho những kẻ như ta, á  à ơi…

Sống được là may lắm rồi

Sống được là vui lắm rồi, ới ời  ơi…

Ta vui người khác buồn không phải là một tội

Chẳng ai bắt ta đau nỗi đau không phải của ḿnh

Đừng suy nghĩ chi cho mệt

Suy nghĩ không phải là việc của ta

Ta không làm chi nên tội

Ngày vui ngắn đừng phí hoài niềm vui, úi ùi ui…

Hăy cười lên bạn hỡi

Ta xứng đáng với nụ cười

Nụ  cười vui tươi, ưới ười ươi…

 

 

Nhiệm vụ  của ta, sứ mệnh của ta

Phát triển chuyên môn, trở thành chuyên gia, á à  ơi…

Tầm nh́n của ta hướng về tương lai  tít tắp xa

Ta phải có những công tŕnh để đời

Nên  kệ đời muốn ra sao th́ ra, á à ơi..

Mặc kệ đời, ới ời  ơi…

Đă có kẻ khác lo, ó ̣ ơi…

Ta đi  phát triển khoa học

Ta đi t́m cơ sở khoa học cho xă hội

Mặc t́nh xă hội thế nào cũng êm

Không phải chuyện của ta, á à  ơi…

 

Điệp khúc:

Ta ăn là ta tồn tại

Sống không phải là một tội, ối ồi ôi…

Sống được là may lắm rồi

Sống được là tốt lắm rồi

No được là đủ lắm rồi, ối ồi ôi…

 

Lời II.

 

Sống được là may lắm rồi

Sống không là một tội, ối ồi ôi…

Ta ăn là ta tồn tại

Ta sống người khác chết không là một tội

Ta no người khác đói không phải là một tội, ối  ồi ôi...

V́  ta cũng đă từng phải đói rất lâu

Sống không phải là một tội

Ta th́ làm được ǵ? Í ́ i….

Nước ta  c̣n hay mất không phải là việc của ta

Ta không cần phải lo

Đă có chính phủ lo, ó ̣ ơi…

Đừng suy nghĩ chi cho mệt óc

Suy nghĩ không phải là việc của ta

Hèn yếu không phải là một tội

Nước ta dù có  mất th́ vẫn c̣n ta

Ta nói tiếng ta, á à ơi…

Tiếng ta c̣n th́ nước ta c̣n

Ta nói tiếng ta trong hoài niệm

Hoài niệm  phải là hiện thực

Ta th́ làm được ǵ? Í ́ i…

Hoài niệm phải là hiện thực

Hoài niệm không là hiện thực

Hoài niệm là hiện thực

Sống không phải là một tội, ối ồi ôi…

Không phải là, á à ơi…

 

Điệp khúc :

Ta ăn là ta tồn tại

Sống không phải là một tội, ối ồi ôi…

Sống được là may lắm rồi

Sống được là tốt lắm rồi

No được là đủ lắm rồi, ối ồi ôi…

 

Dĩ nhiên, những bọn đ̣i tự do sẽ chống đối, sẽ phỉ báng Trí thức ca, sẽ chửi rủa trên mạng. Nhưng số ấy ít thôi, may mà ít thôi, và chúng thật lố bịch, lố bịch ngang ngửa với bọn đ̣i quyền con người. Kể từ khi nhà nước của chúng ta thành lập đến nay, có lúc nào là quyền con người không được đảm bảo, chính nữ phó chủ tịch Hội luật gia Thành phố phát biểu như thế, anh không những nhớ rơ mà c̣n ghi âm lại. Từ khi đất nước được độc lập đến nay, có ai là không có tự do. Thế mà những kẻ muốn làm anh hùng vẫn cứ bày tṛ đấu tranh cho những thứ đă tồn tại hiển nhiên.

Anh nhớ, trong một bức thư em có nhắc đến tác phẩm « Anh em nhà Karamazov » của Dostoievski, nhắc đến nhân vật Aliosa. Bác sĩ của anh cũng dùng nhân vật này để khai tâm cho anh. Anh biết đấy là một tác phẩm quan trọng của văn học nhân loại. Thỉnh thoảng anh vẫn đọc lại nó, nghiền ngẫm nó. Anh cũng bắt chước em, chép cho em đoạn này :

Không có khoa học nào có thể cho họ bánh ḿ  chừng nào họ c̣n tự do, nhưng cuối cùng họ  sẽ mang tự do của họ đặt dưới chân chúng tôi và nói với chúng tôi : « Chẳng thà biến chúng tôi thành nô lệ, nhưng cho chúng tôi ăn c̣n hơn ». Cuối cùng chính họ sẽ hiểu rằng tự do và bánh ḿ trần thế thỏa thuê cho mỗi người là điều không thể có được, bởi v́ không bao giờ họ có thể phân phối với nhau cho ổn thỏa được ! Họ cũng sẽ thấy rơ rằng không bao giờ họ có thể tự do, bởi v́ họ yếu đuối, đốn mạt, hèn mọn và là những kẻ nổi loạn.

(Anh em nhà Caramazov, nxb Văn học, 2011, tr. 320)

Em thấy đấy nhé, anh ghi nguồn đầy đủ như một người làm khoa học thực thụ.

Anh bất cần biết đoạn này là phát ngôn của ai, của quỷ hay của Chúa.

Anh bất cần biết có bao nhiêu giọng điệu trong tác phẩm này, có bao nhiêu tư tưởng cọ xát trong đó. Anh cũng bất cần biết Dostoievski ủng hộ quan điểm nào, đâu là quan điểm thực sự của ông. Anh thật sung sướng khi đọc đến đoạn văn trên. Anh đă dùng đoạn đó làm cơ sở tư tưởng cho Trí thức ca. Ở đây các tác phẩm giá trị đều phải có cơ sở tư tưởng, không có cơ sở tư tưởng không đáng giá một xu. Điều quan trọng khi nghiên cứu một tác phẩm nghệ thuật là phải chỉ ra cho được cơ sở tư tưởng của nó. Không có cơ sở tư tưởng sẽ không có tác phẩm nghệ thuật. Tiếp đó phải t́m cho được một h́nh thức phù hợp để biểu thị tư tưởng đó, một h́nh thức có khả năng chuyển tải nội dung.

Trong thời gian nung nấu suy nghĩ để viết tác phẩm, anh tin chắc vào châm ngôn này : hăy t́m sẽ thấy, hăy gơ cửa sẽ mở. Anh đă t́m và đă thấy. Quả thực anh đă t́m thấy một h́nh thức khiến anh hài ḷng. Bài ca đó được tung ra, gặp tiếng ḷng của bao nhiêu người. Anh lặng lẽ quan sát sự thành công của nó. Nó có một số phận độc lập với anh. Nó bay đi và anh ở lại.

Anh là người đầu tiên hát Trí thức ca thành tiếng, trước đông người. Anh đợi đến lúc tàn cuộc nhậu ấy, một cuộc nhậu đặc biệt trong đó tập trung gần như đầy đủ những trí thức thuộc loại tai to mặt lớn bậc nhất. H́nh như anh tổ chức cuộc nhậu đó nhân dịp một công tŕnh khoa học của giáo sư nào đó được trao giải thưởng nhà nước. Tề tựu đủ mặt các trí thức quan chức và các trí thức chuyên gia cũng như các văn nghệ sĩ hàng đầu. Chúc tụng say sưa lời vàng ư ngọc, đến lúc vỏ chai đă chất đống trên sàn, đến lúc ánh đèn đă lơi lả, cung bậc đă ngả nghiêng, thân xác đă nhuốm sắc điên rồ, những bức tường đă chuếnh choáng, đến lúc đó anh loạng choạng đứng lên và cất giọng khàn hát bài hát ru. Anh cứ hết á à ơi đến ới ời ơi, rồi í ́ i, rồi ối ồi ôi… Anh ngâm nga và tất cả đều lắc lư phụ họa. Bóng đèn xoay tít ánh sáng hồng bao bọc và lời ca ngấm dần cùng với rượu. Êm ái và thanh b́nh. Anh ru đi ru lại, hai cánh tay làm động tác bế đứa trẻ, đu đưa nhẹ nhàng.

Một nữ minh tinh trí thức, dù  già rồi vẫn được xem là minh tinh do những đóng góp cho khoa học, cho đại học và cho các đội tuyển quốc tế. Bà ngồi khiêm tốn ở góc bàn, gật gù và lẩm bẩm theo anh : « phải biết sợ, phải biết sợ, phải biết sợ… ». Bà đặc biệt thích cụm đó, tự ru ḿnh bằng cụm từ đó, vẻ mặt dần dần giăn ra, thư thái. Trong cơn ru, cử động thân trên của bà quyến rũ lạ thường. Thật ấn tượng khi thấy một phụ nữ đă già vẫn c̣n quyến rũ đến như thế. Anh nh́n bà ư nhị, bà đáp lại bằng một nụ cười độ lượng. Cả anh và bà đều biết rằng bản quyền của cụm từ đó thuộc về bà. Bà là tác giả của nó và đă lưu truyền nó từ pḥng khách này qua pḥng khách khác trước anh rất lâu. Nhưng nay anh kết hợp nó với bài hát ru của anh một cách uyển chuyển như vậy cũng tốt, một sự kết hợp tuyệt vời. Bà chẳng có lư do ǵ mà không hài ḷng khi có một người kế tục xuất sắc như vậy. Bà tặng anh nụ cười cùng toàn bộ vẻ quyến rũ của dáng điệu. Mơ màng trong lời ru của anh bà nhớ lại v́ sao bà phổ biến ba từ « phải biết sợ » đó. Bà biết nếu bà sợ mà lại muốn được kính trọng th́ phải làm cho tất cả mọi người xung quanh đều sợ, sợ như bà hoặc hơn bà. C̣n nếu bà sợ mà họ không sợ chắc chắn họ sẽ khinh bà. Với một cung cách đầy nữ tính bà bơm nỗi sợ vào không khí nhẹ nhàng và duyên dáng như khi sử dụng nước hoa. Bà bao bọc bầu khí quyển của giới trí thức trong nỗi sợ đó. Họ hít những hạt sợ vào phổi, hô hấp một cách tự nhiên như vậy nhiều năm trời. Chính trong làn hương sợ đó mà bà đi từ vinh quang này đến vinh quang khác. Anh phải thừa nhận rằng phần nào anh được gợi cảm hứng từ bà.

Một nữ đại trí thức khác đến khoác lên vai anh tấm khăn mỏng, cho anh ra dáng một bà  mẹ. Cô ôm lấy anh từ đằng sau và đu đưa phụ họa cùng anh. Từng ngón xuân nồng của cô  bíu chặt vào vai anh, dẫn anh vào quê hương vàng son của điệu hát ru đang ngự trị trên bàn tiệc. Dáng cô và dáng anh ḥa vào nhau, cùng trôi dài trên giai điệu. Anh ru măi ru hoài, ngỡ như cả ngàn năm rồi mà điệu ru vẫn c̣n chưa kết thúc. Lời ru nghe mênh mang, nhưng không buồn. Đặc biệt là không buồn. Càng ru càng mênh mang hơn, vang vọng một trời bàn nhậu. Cuộc đời chưa bao giờ đẹp như thế, ai nấy đều cảm thấy như được gắn cánh và lâng lâng bay lên, đi đến tận đỉnh điểm xứ  Mê Ly, đến tận cùng trời Phóng Đăng. Rồi rượu, rượu nữa và … ai nấy gục xuống bàn, quên quên hết.

Sáng hôm sau tất cả tỉnh dậy, mặt mũi hồng hào, mọi chuyện đêm qua giống như một giấc mơ, chẳng ai nhớ trong mơ ḿnh đă nói ǵ, nghe ǵ. Cuộc sống tiếp tục với mọi khía cạnh tàn bạo, khốc liệt cũng như thơ mộng và lắng đọng của nó. Chẳng có ai tỏ ra  đă nghe thấy bài hát ru đó. Anh th́ dĩ nhiên không bao giờ nhắc lại. Anh làm như không biết đến nó, và tất cả những người có mặt trong cuộc nhậu ấy đều làm như không biết đến nó, làm như chưa nghe đến nó bao giờ. Nó không hề tồn tại, em không thể t́m thấy nó ở bất kỳ tuyển tập bài hát nào. Không có một dấu vết nào chứng tỏ nó có mặt trên đời này. Và cũng chẳng có ai thừa nhận rằng trên đời này có một bài hát như thế. Nếu em hỏi về Trí thức ca, em sẽ gặp ngay sự ngạc nhiên của tất cả mọi người : « chắc cô nhầm rồi, hoặc cô nghe nó ở một xứ sở nào khác, ở đây chúng tôi không hề biết nó, cô thử kiểm tra lại trên google xem sao nhé ». Và em sẽ thấy đó là một sự ngạc nhiên thành thật. Đôi khi, sẵn iPad và iPhone trong tay người ta c̣n sớt mạng luôn, chỉ cho em nh́n tận mắt không có kết quả nào trên google cả. Ồ, mà em có thể check ngay bây giờ, em cứ gơ « Trí thức ca », trong ngoặc kép nhé, đảm bảo google sẽ không t́m thấy ǵ hết.

Anh biết bài ca vẫn tiếp tục được lan truyền. Có lẽ nó được lan truyền theo cách anh đă làm. Quả là Trí thức ca rất hợp với bàn nhậu. Đă là trí thức không có ai lại không nhậu, kể cả phụ nữ. Phụ nữ càng trí thức càng phải biết nhậu. Không biết uống cũng phải biết tổ chức hoặc nhập cuộc, biết ngửi hơi men. Làm việc kiêm nhậu đă trở thành truyền thống từ vài chục năm nay. Trí thức cũng chẳng khác ǵ doanh nhân. Muốn kư kết các hợp đồng, muốn các dự án nghiên cứu được duyệt, muốn được tuyển vào đâu đó làm việc, muốn tham gia vào các chương tŕnh nọ kia… tất cả đều phải giải quyết trong khi nhậu. Thế nên, « đâu có nhậu là ta cứ đi », trí thức ca bài đó đến rách cuống họng từ rất lâu rồi. Thực ra anh thấy bản « Nhậu ca » ấy cũng không đến nỗi tồi, nó bắt đầu bằng câu : « Ai trên đời mà không nhậu/ mà không nhậu vài ly ». Nó phản chiếu nỗi hoan hỉ của nhiều thế hệ trí thức. Hoan hỉ được say, được quên, được chém gió, được khỏi phải suy nghĩ, được nhẹ đầu, nhẹ ḷng. Nhưng hát măi chỉ mỗi bài đó cũng nhàm. Một bài ca mới xuất hiện âu cũng là lẽ thường t́nh, để đáp ứng những tâm t́nh đă quánh đặc trên bàn nhậu.

Thường thường, chờ đến lúc cuộc nhậu  đă tới hồi bí tỉ, người muốn truyền bá bài ca sẽ hát lên để hơi men đưa khúc ca đó thấm vào hồn những người c̣n lại. Lời ca và giai điệu cùng với rượu ngấm vào tĩnh mạch. Nó chảy khắp cơ thể, men và hương của nó dậy lên ngây ngất trong huyết quản.

Bài ca lan truyền theo con đường dân gian, về bản chất nó là một tác phẩm khuyết danh. Đôi khi cũng có một vài biến tấu, một vài dị bản, nhưng không quan trọng, tinh thần cốt lơi của nó được duy tŕ cả ở trong những dị bản khác nhau. Ai nấy đều hát bài hát đó. Mỗi người tự hát cho ḿnh. Dĩ nhiên nó chẳng bao giờ  được đưa ra hát tập thể. Người ta ngâm nga nó mỗi khi ở một ḿnh, người ta ngâm nga nó cho ḿnh, cho điệu hồn của ḿnh. Và dù người ta không hát tập thể th́ hiệu ứng của nó vẫn đo được. Anh không định lượng được nhưng định tính được. Anh biết là nó có sức lan tỏa rộng, rộng hơn h́nh dung của anh. Và bởi nó lan tỏa một cách âm thầm nên hiệu ứng của nó lại càng mănh liệt. V́ người ta không chịu thừa nhận sự tồn tại của nó nên nó càng hiện diện một cách vững chắc và neo chặt vào tâm trí. Càng cố t́nh phủ nhận nó càng bị nó ám ảnh. Sức ám ảnh của nó càng lớn nó lại càng không hề tồn tại.

Có thể nói Trí thức ca là một thành công đáng kể của anh, dù nó không được ghi nhận, tên anh không gắn với thành công của nó, và nó chỉ là một bài hát ma, một bài hát không có thực.

Anh cũng có mệt mỏi đôi chút sau nỗ  lực hơi quá sức để viết và truyền bá  bài ca này. Giống như một pha đi xuống của tinh thần sau những đợt hưng phấn. Không hiểu sao anh luôn nghĩ đến em trong những pha đi xuống đó. Và  anh lại viết cho em.

Thực ra, sau Trí thức ca anh chấm dứt hoàn toàn thời kỳ lê la nơi những quán nhậu b́nh dân, rẻ tiền, để bước vào những nhà hàng sang trọng, đắt tiền. Lúc đó những cuộc nhậu của anh mới thực sự mang dáng dấp và đẳng cấp của những trí thức tầm cỡ. Chữ « nhậu » cũng được thay thế bằng chữ « tiệc », kể cả ngôn ngữ cũng phải sang hơn, quư phái hơn, hàn lâm hơn, bóng lộn hơn. Trong những bữa tiệc đẳng cấp cao này, Trí thức ca hoàn toàn thừa, anh không cần đụng đến nó nữa. Người ta chẳng cần phải hát để quên đi sự giày ṿ của lương tâm nữa. Người ta chẳng cần t́m bất cứ điều ǵ để biện minh cho những thứ được hưởng. Người ta chỉ c̣n tận hưởng, tận hưởng và tận hưởng. Người ta có thể ngủ ngon và ngủ ngoan mà không cần đến bất kỳ một bài hát ru nào. Hát ru mà làm ǵ, rách việc. Hát ru chỉ dành cho giới b́nh dân thôi. Các giáo sư, tiến sĩ thuộc đẳng cấp bộ trưởng và bộ chính trị như anh không thèm chấp mấy cái chiêu ru ngủ b́nh dân ấy nữa. Nó cũng tương tự như việc bộ máy tuyên truyền được dùng cho những giới c̣n cần phải bị tuyên truyền thôi, c̣n với tầng lớp đẻ ra bộ máy ấy, hệ thống tuyên truyền được dùng cho những mục đích khác.

Anh viết Trí thức ca vào năm thứ ba sau khi được chữa lành bệnh. C̣n bây giờ đă là năm thứ chín rồi. Có lẽ anh sẽ không bao giờ quên được em.

Một ngày không tỉnh không say

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10.

Thưa ông,

Tôi đă được đọc tất cả các thư ông gửi bạn gái cũ suốt trong thời gian qua. Tôi là vị hôn phu của cô. Chúng tôi đính hôn nhưng v́ sức khỏe cô ấy không muốn cưới. Cô bị suy tim. Sau bức thư thứ ba của ông, tim cô rất yếu, và  tôi không để cho cô trả lời ông nữa. Tôi cũng là bác sĩ và tôi biết tim cô ấy bị suy yếu mỗi lần viết thư cho ông. Tôi cũng không muốn cô nhận và đọc thư của  ông nữa. Nhưng cô không đồng ư, và tôi phải tôn trọng cô ấy. Dù không viết, nhưng cứ sau mỗi lá thư của ông, tim cô suy thêm một chút, mà cô vẫn nhất định không chịu dừng đọc.

Ông đă không muốn cô ấy nói dối, nên tôi cũng không nói dối ông. Giới hạn chịu đựng cuối cùng của cô là bức thư trong đó ông kể về việc viết bài « Trí thức ca ». Cô ấy nói : « Anh ấy trở về để làm điều này cho đất nước anh ấy đây ». Rồi tim cô hoàn toàn ngừng đập. Tôi đă làm hết sức ḿnh để cứu trái tim của cô ấy, nhưng tôi đă bất lực.

Tôi không có bất kỳ nghĩa vụ nào để phải đọc thư ông, tuy thế, tôi nghĩ có nghĩa vụ báo cho ông về cái chết của cô ấy để ông ngừng viết cho cô. 

Dù không muốn, tôi phải nói điều này : những bức thư của ông đă bóp nát trái tim cô ấy.

Và dù rất rất không muốn, tôi buộc phải thừa nhận sự thật này :  tôi đă cố t́m cách cứu chữa cho cô ấy, tôi đă đối xử tốt hết mức với cô,  tôi yêu cô bằng tất cả t́nh cảm của ḿnh, chúng tôi rất đồng cảm, đồng điệu, chia sẻ với nhau mọi điều, nhưng tôi không có được t́nh yêu mà cô ấy dành cho ông. Cô ấy luôn yêu ông. Luôn yêu ông kể cả khi tuyệt vọng v́ cái con người càng ngày càng trở nên đồi bại của ông.

Vậy đó. Chẳng ai yêu cầu, nhưng tôi đă cho ông biết sự thật. Giờ đây ông muốn làm ǵ với t́nh yêu của cô ấy th́ tùy.

BM

 

11.

 

Gửi em,

Anh đă giết em. Chính anh đă giết em. Những bức thư của anh đă giết em. Ông ta viết như vậy. Nhưng ông ta cũng viết rằng em vẫn yêu anh. Thật vậy sao ?

Anh cũng không rơ điều ǵ đang diễn ra với anh nữa. Đầu anh bị kích động bởi những ư nghĩ ấy.

Khi nhận được thư vị hôn phu của em, anh bối rối quá. Anh không ngờ em vẫn luôn yêu anh. Có cái ǵ rất khó tin. Nhưng lá thư đó, chẳng có lư do để không tin. Anh chàng kia chẳng có lí do ǵ để lừa dối anh. Anh cũng thấy khó hiểu sao em có thể đau buồn đến chết v́ anh. Anh là một người b́nh thường. Hơn nữa, một người thành đạt, h́nh mẫu mơ ước của bao thế hệ. Tại sao điều đó lại bóp nát trái tim em ? Anh giàu có, thành công và toại nguyện, lẽ ra em phải mừng cho anh chứ, nếu đúng là em yêu anh. Từ lúc chữa khỏi bệnh, anh không c̣n bi quan, chán nản nữa, anh lấy lại niềm vui sống, và luôn biết cách tạo niềm vui. Lẽ ra em phải mừng cho anh chứ. Sao lại đau  buồn mà chết ? Anh không hiểu, anh không hiểu được.

Rồi anh t́m kiếm những bức thư của em, đọc lại. Nhớ lại những ngày tháng cũ. Từ  từ anh cũng hiểu rằng em không muốn anh trở thành như hiện nay. Nhưng cả điều đó cũng  khó hiểu đối với anh. Tại sao em không muốn anh là con người như hiện nay ? Mọi thứ đang rất tốt đẹp đối với anh, sao em không muốn anh có cuộc sống hạnh phúc này ? Dù khó hiểu anh vẫn biết rằng em không phải là người xấu. Chắc chắn em có cái lư của ḿnh. Anh bị xáo trộn và bất an.

Anh bị xáo trộn và không thể làm được ǵ. Anh thấy ḿnh ra đại lư vé máy bay, đặt vé đi thăm em. Một cái ǵ đó bảo anh rằng cần phải đến bên em, cần phải gần gũi em trong không gian, anh mới có thể lấy lại sự b́nh an.

Anh đă đến bên em, đă ở rất gần em. Em không biết, dĩ nhiên rồi. Anh ngồi bên mộ em suốt một ngày trời. Anh đă bay sang để được ở bên em. Anh suy nghĩ suốt trên hành tŕnh dài hai mươi giờ đồng hồ đó mà vẫn không hiểu được v́ sao em khiếp sợ con người ngày hôm nay của anh.

Khi ngồi trước mộ em, anh nhận ra rằng anh không hiểu cả một điều khác nữa : vậy cái con người làm em đau buồn mà chết ấy, con người đó c̣n có ǵ xứng đáng với t́nh yêu của em ?

V́ sao em vẫn yêu anh ? Cái ǵ trong anh làm em vẫn yêu anh?

Anh sẽ làm ǵ với t́nh yêu của em đây ? Vị hôn phu của em đă trao nó cho anh. Anh không thể ngờ được, không thể ngờ được em vẫn yêu anh. Sau khi em ngừng viết thư, linh cảm cho anh biết đấy là một phản ứng, một sự phán xét dành cho anh, không c̣n phán xét bằng lời nữa, mà phán xét bằng im lặng. Anh không muốn tự thừa nhận nhưng ngầm hiểu rằng t́nh yêu của em đă chết. Nhưng lúc đó, đối với anh, t́nh yêu của một người phụ nữ ở nơi xa xôi, sự phán xét của một người phụ nữ mà ḿnh biết là khó gặp lại, chẳng có nghĩa lư ǵ. Hoặc ít nhất vào thời điểm đó anh tưởng rằng nó không có nghĩa lư ǵ. Về phần anh, anh đă không thể quên em, bằng chứng là vẫn muốn viết cho em. Nhưng bây giờ, anh phải nói thật xem, v́ sao anh viết cho em ? V́ bị thôi thúc không thể không viết ? V́ muốn nhắc nhở em nhớ đến anh ? Hay tại cái thói ngông nghênh, anh trâng tráo muốn bảo em rằng : « tôi bây giờ là như thế đấy, tôi nói cho cô biết rơ ràng về tôi như thế đấy, cô có phán xét ǵ tôi cũng cóc cần » ? Hoặc cũng có thể anh bị tổn thương v́ em đă im lặng không trả lời anh, và anh cố t́nh viết để gây tổn thương cho em ? Động cơ nào khiến anh làm như vậy ? Giờ đây anh rất khó phân định.

Anh cần t́m cho ra cái ǵ đă giúp anh giữ được t́nh yêu của em. Điều đó lẩn quất trong tâm trí anh khi ngồi trên máy bay trở  về nhà.

Anh không biết bắt đầu từ đâu. Có lẽ bắt đầu từ những việc đáng nhớ anh đă làm. Anh sẽ nhớ lại những điều tốt đẹp đă làm. Anh biết em chỉ có thể yêu những ǵ tốt đẹp mà thôi. Mà hẳn ở cương vị của anh, trong sự thành đạt của anh, anh đă phải làm nhiều chuyện đáng được gọi là tốt đẹp chứ. 

Một tuần trôi qua, anh không nhớ được ǵ cả. Chẳng có ǵ hiện lên trong kư ức. Anh không gợi lại được ǵ hết. Dường như năo anh không hoạt động nữa. Dường như óc anh chỉ c̣n là một đống bùn. Không, anh không muốn bị bệnh lần nữa. Anh muốn là một người b́nh thường, anh muốn năo anh hoạt động b́nh thường, như mọi người.

Tại sao anh không nhớ được ? Anh cố và cố, nhưng đầu gần như tê liệt. Có phải nỗi đau mất em làm năo anh chết cứng không ?

Người anh khó chịu, bí bách, như  ở trong trạng thái có cái ǵ phải đẩy ra nhưng không thể nào đẩy ra được. Anh muốn nó phải trở lại, kư ức của anh, mà không thể nào nắm được nó. Anh chủ tŕ các cuộc họp như người mất hồn, nhưng anh là sếp nên chẳng có ai dám than phiền ǵ. Anh đă luyện cho mọi người thói quen không phàn nàn về bất cứ điều ǵ. Chấp nhận và phục tùng mọi mệnh lệnh, mọi chỉ thị của anh. Anh hài ḷng v́ tổ chức của anh hoạt động theo đúng ư anh, trơn tru và phẳng lặng. Có một vài sự cố nào đó th́ anh biết cách dẹp ngay, ổn định ngay.

Cuối tuần anh lang thang chỗ này chỗ kia, lúc lên rừng khi xuống biển. Anh thuê một pḥng ở đâu đó, chọn một nơi vắng vẻ để đi bộ. Như một người mắc bệnh quên, anh không thể  gợi lại được chút ǵ từ quá khứ.

Anh trở về nhà, công việc, bạn bè, gặp gỡ, nhưng anh không uống nữa. Anh muốn khôi phục lại những ngày đă qua.

Rồi đột nhiên, kư ức của anh mở  ra, nhưng lại mở về phía những ǵ anh không muốn nhớ, những ǵ anh cố t́nh quên đi, cố t́nh gạt ra khỏi trí năo, cố t́nh để chúng không quấy rầy anh.

Sáng nay, anh ngồi trước ban công, nh́n ḍng sông nhỏ gờn gợn dưới mưa, hàng cây ủ  rũ đối diện với cánh đồng tĩnh lặng. Một người đàn ông tới lui trên mái nhà trước mặt, anh ta khoác áo mưa đi kiểm tra vật ǵ đó gắn trên nóc nhà. Chắc anh ta phải cần sửa nó lắm mới phải  đội mưa leo lên mái như vậy. Hành động kiểm tra, t́m xem có ǵ hỏng hóc của anh ta có lẽ cũng giống như cái việc anh đang làm với trí năo ḿnh lúc này. Ly cà phê của anh viền một làn khói mỏng. Mùi cà phê qua mũi xông thẳng lên năo và đột nhiên, ngoài sự chờ đợi của anh, kư ức mở cánh cửa vào chính pḥng khách nhà anh.

Anh thấy ḿnh đang mở cửa pḥng khách, vào một ngày rất quan trọng trong đời anh. Anh biết v́  sao nó quan trọng.

Anh đă không trở thành nhà tâm linh, mà trở thành chính trị gia. Làm tâm linh hay làm chính trị ở xứ này dù con đường có khác nhau nhưng đều có mục đích như nhau : dẫn dụ, mê hoặc và làm mê muội con người. Làm chính trị đúng gu của anh hơn. Anh bước từng bước vững chắc trên những nấc thang quyền lực, cho đến cái nấc Bộ Chính Trị. Đúng ngày anh được bầu vào Bộ Chính Trị, khắp nơi bay về quà tặng và những lời chúc mừng, anh có cảm tưởng như nhận măi mà không hết. Sau một ngày tràn ngập chúc tụng, tối anh trở về nhà, thấy vợ anh ăn mặc chỉnh tề, ngồi đợi anh ở xa lông pḥng khách. Mấy cái va-li dựng gần cửa ra vào. Anh vừa bước vào vừa xoay mấy ṿng nhẹ nhàng như đang khiêu vũ. Mà anh lâng lâng và muốn khiêu vũ thật. Anh la lên, vui vẻ và âu yếm :

-Ủa sao em nghiêm trang vậy ? Để chúc mừng anh hả?

Cô ấy quả thực rất nghiêm trang, hai tay đặt lên đầu gối, thế ngồi của một nữ chính khách khi tiếp chuyện các quan chức. Cô  nói:

-Em đợi anh về để từ biệt.

Anh cười:

-Em đi công tác ở đâu à? Sao nghiêm trọng thế?

-Em đi hẳn. Em đi khỏi nhà hẳn.

Lúc đó anh không thực sự hiểu cô  ấy muốn nói ǵ.

-Sao cơ?

-Em rời khỏi nhà. Em đến sống nơi khác.

Anh đứng sững, không biết nói ǵ, anh cứ  đứng như vậy. Một lúc cô ấy rời xa lông, bước ra cửa. Đến cạnh cái giá treo mũ, cô chọn cái mũ trắng, gấp lại, bỏ vào túi xách, và kéo va li ra khỏi cửa. Đă có một chiếc taxi chờ sẵn trước nhà. Người tài xế giúp cô để va li và  trong cốp xe. Anh chợt tỉnh dậy, chạy theo, kéo cô  ấy trở lại. Cô c̣n kịp ngoái lại nói với người lái taxi:

-Anh chờ tôi một lát nhé.

Anh lôi cô trở vào pḥng khách:

-Em không thể ra đi như thế. Ít nhất phải cho anh biết lư do chứ.

-Anh không biết thật sao? Anh không biết  em đă chán đến tận hàng ngàn km sao?

-Anh không hiểu. Tại sao lại thế?

-Anh đâu thèm để ư. Anh có bao giờ cần biết em sống như thế nào đâu. Lúc nào anh cũng là trung tâm của vũ trụ. Anh chỉ biết có ḿnh anh. Em thờ ơ với anh hàng bao nhiêu năm nay rồi, anh có nhận ra đâu.

-Em giấu quá giỏi.

-Em chẳng giấu ǵ cả. Chẳng qua anh không để ư thôi.

-Cho anh một cơ hội được không?

-Quá muộn rồi. Đă từ lâu, mỗi lần ngủ với anh, em thấy ḿnh như một con điếm.

Anh nh́n hai tay ḿnh từ từ siết lại trên cổ cô ấy. Cơn giận sôi lên sùng sục, anh không c̣n biết ḿnh đang làm ǵ. Nhưng mắt anh chợt chạm vào ánh mắt lạnh lùng của cô, nó băng giá và b́nh thản đến mức làm anh tỉnh khỏi cơn thịnh nộ. Anh nói gần như thầm th́:

-Anh không đối xử với em như vậy.

-Anh không đối xử như vậy. Chỉ là em có cảm giác như vậy. Cảm giác của người phụ nữ buộc phải ngủ với người đàn ông ḿnh không yêu, nhận mọi thứ từ người đàn ông ḿnh không yêu. “Không yêu”, từ này quá nhẹ, không đủ đô, nhưng em chỉ có  thể nói được như vậy thôi. Đàn bà ngủ với đàn ông chỉ v́ tiền và quyền lực của hắn th́ có khác ǵ điếm. Có vậy thôi. Nhưng cũng may là cả năm nay rồi chúng ta không ngủ cùng giường.

-Vậy sao?

-Cả việc đó anh cũng không nhận thấy  ư? Ra thế đấy. Tuyệt quá nhỉ!

-Thật ư?

-Anh sao vậy? Bỏ tay ra khỏi cổ em đi. Tưởng từ “điếm” chỉ có ư  nghĩa đối với em thôi chứ. Hóa ra anh phản ứng v́ nó ư? Anh c̣n lạ ǵ điếm nữa mà phải phản ứng đến mức ấy?

Giọng đay nghiến lạnh lùng của cô giúp anh lấy lại được phong thái của một nhà giáo dục kiêm chính khách. Hóa ra trên đời này vẫn c̣n có ǵ đó làm anh mất b́nh tĩnh được. Anh đưa tay lên chỉnh cái cà vạt hơi bị xô lệch.

Cô nh́n anh và cũng đưa tay lên cổ áo. Rồi cô giật phăng hàng cúc áo vét lẫn áo sơ mi, để lộ toàn thân trên với cái áo ngực màu hồng dịu, hai tay đặt vào eo lưng, ngửa đầu ra trong một tư thế khêu gợi. Mắt nhắm hờ, miệng hé mở và chờ đợi. Ngực phóng thẳng về phía trước, dưới ánh đèn đỏ hơi mờ của pḥng khách làn da bụng ửng hồng. Cô giữ nguyên như vậy khoảng vài phút. Ngực lên xuống phập phồng theo nhịp thở, cạp quần hơi trễ  để hở một phần rốn. Cô nhắm mắt lại, chừng như để cho anh tiện quan sát. Sau đó lấy lại tư  thế đoan trang, từ từ cài các cúc áo lại, cử chỉ lịch lăm, duyên dáng và có giáo dục. Cô kết thúc màn gài cúc áo bằng một  động tác trang nghiêm và mạnh mẽ, hệt như một nữ đại biểu quốc hội đang ấn nút biểu quyết trước ống kính máy quay của đài truyền h́nh, biết là cử tri cả nước đang theo dơi ḿnh. Rất đúng thể thức. Một con điếm trong trang phục nữ chính khách. Cô cố t́nh buộc anh phải giữ lại h́nh ảnh ấy, h́nh ảnh lúc cô rời khỏi nhà: một con điếm dưới bộ dạng nữ chính khách. Đó là thứ sản phẩm hợp nhất đối với anh, là gu của anh. Cũng có thể đấy là một dấu hiệu để anh tự hiểu rằng cô biết hết những hạng đàn bà nào từng qua tay anh.

Khi cô bước ngang qua anh, anh không ngăn  được một cử chỉ níu kéo.

-Để em đi, đừng bắt em phải tiếp tục đóng vai con điếm trong một ngôi nhà không phải dành cho ḿnh.

Cô ấy nói xong dứt khoát bước ra cửa. Anh khuỵu xuống chiếc ghế xa lông gần nhất. Đi  được vài bước, cô đứng lại, chiếu thẳng vào anh vẫn cái nh́n lạnh lùng ấy:

-Anh chừng đó tuổi rồi, giữ đến chừng ấy chức vụ rồi, danh tiếng vang khắp nơi như  vậy rồi, mà vẫn chưa trưởng thành.

Anh im lặng nén cơn giận, làm như không thèm nghe cô nữa. Cô không chịu buông tha:

-Một người trưởng thành biết yêu, biết trọng, biết hợp tác và sử dụng kẻ phê  phán ḿnh. C̣n anh chỉ có thể yêu, tin dùng và thưởng cho kẻ nịnh bợ, khen ngợi, ca tụng anh mà thôi. Chỉ cần người ta nghĩ khác anh tí ti thôi là anh đă không chịu được. Anh c̣n định giữ măi tâm tính trẻ con ấy của anh đến bao giờ nữa đây?

Anh đoán cô ấy muốn ám gợi điều ǵ. Lâu lắm rồi, trước khi gặp cô, anh từng yêu một người khác. Một hôm cô này buột miệng nhận xét về một người bạn của anh rằng ông ta không biết tí ǵ về nghệ thuật mà dám làm giám đốc một học viện nghệ thuật, rằng như thế  thật là một tấm gương xấu cho thanh niên. Đang ôm cô ấy trong tay, nghe xong anh liền bảo: “Anh không yêu em nữa!!! Bye bye em!”. Rồi anh đứng dậy mặc quần  áo ra về. Toàn bộ làn da trên cơ thể đang trần truồng của cô gái đỏ ửng lên, cô xấu hổ v́ bị bỏ rơi theo cách đó, chắc tự cổ chí kim chẳng có cô gái nào bị bỏ rơi theo kiểu của cô. Cô này về sau trở thành bạn của vợ anh. Hẳn là gần đây cô ta đă kể cho vợ anh nghe chuyện đó. Anh đoán vậy. Nhưng như thế cũng b́nh thường, nói không tốt về bạn anh th́ anh không quan hệ với nữa, có ǵ đâu mà phải chỉ  trích anh về chuyện đó nhỉ. 

Cô cũng làm anh nghĩ tới một vài việc anh đă xử lư đối với nhân sự. Nhưng đă làm việc th́ phải biết làm sếp hài ḷng và phải biết rằng tối kỵ là không được đụng đến cái sai của sếp. Ai không biết được nguyên lư đó sẽ phải bị loại trừ.

Đến cửa vợ anh dừng lại, nói tiếp, không nh́n anh:

-Dù sao anh cũng cần biết rằng, bây giờ, khi anh làm chính trị đến cỡ này, em sẽ  có cảm giác phải điếm gấp hai lần. Em không thể.

Nói xong, cô bước hẳn ra ngoài, không ngoái lại.

Khi cánh cửa khép chặt, anh buột thốt lên, không chủ định: “Đồ điếm!”

Người phụ nữ đó đă lấy anh v́ t́nh yêu, ḷng ngưỡng mộ, cảm giác say đắm. Cô ấy đă tự hào được là vợ anh, và giờ đây ra đi v́ không muốn làm con điếm của anh. Anh không hiểu sao cô ấy có thể nói toàn bộ những lời đó, nặng nề và độc địa đến mức ấy. Trong cả cuộc đời làm vợ, cô chưa từng căi anh một câu nào, chưa từng nói hỗn hào với anh một câu nào. Ai cũng bảo anh có người vợ hiền thục nhất trần gian. Người vợ hiền thục ra khỏi đời anh để lại những lời nói sát thương hơn cả các thanh độc kiếm.

Lúc đó h́nh như anh lờ mờ hiểu rằng không phải mọi thứ đều mua được bằng tiền. Nhưng tại sao anh lại nghĩ đến tiền, vào đúng thời khắc đó. Cô ấy không lấy anh v́  tiền. Anh biết rơ như vậy. Thế mà anh lại nghĩ đến tiền. Nếu biết được anh đă tự động gắn kết cô ấy với tiền như thế, dù chẳng theo lô gic nào cả, cô ấy sẽ cảm thấy c̣n bị xúc phạm nặng nề hơn.

Cô ấy bỏ đi, đúng lúc anh ở  trên những bâc thang cao nhất của quyền lực. Ủy viên Bộ Chính Trị không phải là tầm thường.

Dĩ nhiên, sau đó anh lấp chỗ của cô ấy bằng những người phụ nữ khác, gần như ngay lập tức. Anh đă không kể cho em chuyện  đó. V́ sao? Không chỉ là không kể cho em, anh đă t́m cách để làm cho việc đó thành ra không tồn tại, như thế nó không xảy ra. Anh đă xóa nó như xóa một vết bẩn trên áo sơ mi, chỉ bằng thứ bột giặt thông thường nhất. Anh đă xóa bỏ cô ấy bằng một cách thức hết sức đơn giản, anh nghĩ: cô ấy là đồ tồi, một phụ nữ tồi tệ, buồn tẻ và nhàm chán, nhạt nhẽo, chẳng có ǵ thú vị, lại đă bắt đầu già và nhăn nheo. Ngực đă bắt đầu xệ xuống, bắp chân bắp tay đă bắt đầu nhẽo ra. Đă thế c̣n bày đặt lư sự, c̣n dám quy kết phán xét anh. Cô ấy là cái ǵ mà tự coi ḿnh cao giá như vậy! Bỏ  anh ư? Cô ấy đi anh sẽ có cơ hội với những mối quan hệ mới một cách đàng hoàng, chẳng việc ǵ phải nuối tiếc. Anh không thiếu những cô gái trẻ hơn cô ấy nhiều, đẹp hơn cô ấy nhiều, biết chiều chuộng và ngoan ngoăn hơn cô ấy nhiều. Đầy rẫy xung quanh anh những thiếu nữ mắt nai, tóc nâu, tóc vàng, thời trang bốn mùa, xinh tươi, gợi cảm. Họ lấy ngoan ngoăn và phục tùng làm phẩm chất hàng đầu để đảm bảo mối quan hệ  lâu dài với đàn ông sau khi đă dùng thân xác quyến rũ họ. Thiếu ǵ phụ nữ mà anh phải nghĩ ngợi đau khổ v́ cô ấy. Cô là cái thá ǵ mà dám tỏ ra cao ngạo. Ai trên đời này cũng có thể thay thế cô, cô chả là cái đinh ǵ. Bày đặt lắm chuyện. Đi th́ đi, có sao đâu. Cô ấy chưa đi đă có hàng tá phụ nữ khác thèm muốn địa vị trong gia đ́nh này và sẵn sàng thế chỗ bất kỳ lúc nào. Thậm chí cũng không thiếu các cô đă mất bao nhiêu công sức để quyến rũ anh, và bày bao nhiêu mưu mẹo để gạt cô ấy ra khỏi đời anh. Bước chân ra khỏi nhà rồi đừng bao giờ mong quay lại. Cửa nhà này đă đóng lại với ai th́ sẽ không bao giờ mở ra nữa. Cô cứ đi đi. Lúc đó anh nghĩ như vậy, h́nh dung cảnh cô ấy cầu xin trở về với anh c̣n anh lại lạnh lùng từ chối. Và anh dẹp cơn sốc của ḿnh bằng những ư nghĩ đó.

Đó là những ǵ anh vừa nhớ lại được. Tại sao kư ức đó lại là thứ nổi lên đầu tiên trên bề mặt trí nhớ của anh, khi anh kiếm t́m lư do giúp anh có được t́nh yêu của em?

Anh viết đến đây, nh́n ra ngoài vẫn thấy người đàn ông mặc áo mưa đang kiểm tra, xem xét trên nóc ngôi nhà đối diện. Mưa nặng hạt, anh ta cứ loay hoay t́m kiếm. H́nh như trong tay anh ta có một dụng cụ ǵ đó Anh ta nhấc cái nọ, vạch cái kia, hết xoay rồi vặn, măi vẫn chưa t́m ra nguyên nhân khiến đồ vật trong nhà bị hỏng. Anh cũng thế, anh chưa thể giải thích tại sao kư ức đó lại là thứ đầu tiên anh nhớ ra. Ly cà phê của anh đă cạn tự bao giờ. Đáy ly đọng lại một vệt màu nâu, màu hoài niệm. Mưa dày hơn, ồ ạt hơn, cánh đồng biến mất dưới một màn trắng đục, những gợn sóng trên sông lượn theo đủ các hướng, dâng cao hơn cả bờ, nhưng không bị tràn ra ngoài. Xung quanh mờ mịt, mắt anh mờ mịt, đầu anh mờ mịt. Bên trong anh có cái ǵ hỏng hóc. Có lẽ anh phải bắt chước anh chàng kia, đi ra ngoài để t́m kiếm nguyên nhân, phải ra dưới mưa, phải khoác áo mưa mà xem xét. Anh không thể hiểu điều ǵ trong anh giúp anh giữ được t́nh yêu của em. Anh sẽ phải tiếp tục t́m kiếm nó, tiếp tục viết cho em, dù chẳng gửi tới em và dù nơi chín suối em không thể nào đọc được những bức thư này nữa.

Một ngày ngơ hầu đă khác

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12.

 

Gửi em, 

Đă nhiều ngày trôi qua, đúng hơn, đă gần một năm trôi qua, hôm nay anh mới lại có thể viết tiếp cho em. Sau hồi ức về việc vợ anh ra đi, trí óc đóng băng trở lại. Nó không chịu nhúc nhích động đậy ǵ nữa. Cứ như thể anh bị bệnh, bệnh ǵ anh không rơ. Anh cảm thấy cần được chữa trị. Anh cũng không biết phải bắt đầu từ đâu cho cuộc chữa trị này. Ông bác sĩ đă chết từ lâu, hơn nữa, ông ấy đă đẩy anh tới t́nh trạng này,  làm sao ông có thể giúp anh thoát ra được. Anh phải tự ṃ mẫm, phải tự t́m cho ḿnh các kỹ thuật và các phương pháp trị liệu.

Anh không biết cụ thể chúng sẽ như thế nào. Nhưng anh bắt đầu nhận ra, nhờ đọc lại lá thư anh viết vào cuối năm 2012 xa lắc xa lơ, rằng anh đă rất sợ sự giả dối, anh đă chữa trị cho hết nỗi sợ đó, và  rốt cuộc, anh mắc phải đúng cái thứ anh từng sợ. Anh đă vướng vào nó suốt ngần  ấy năm trời.

Bây giờ anh mới thật bị bệnh nặng. Làm sao chữa lành căn bệnh này, có ai có thể giúp anh chữa lành căn bệnh này ? Anh sẽ cố nh́n lại con người ḿnh. Có lẽ cần bắt đầu từ đó.

Có phải em từng bảo anh : để có thể nói được về tất cả mọi điều, để có thể đối diện với mọi sự thật, cần phải rất mạnh. Mà anh lại yếu ốm như thế này. Một kẻ suốt đời chỉ quen nghe ca tụng là một kẻ yếu đuối nhất trần đời. Hắn không thể nghe một lời nào làm hắn phật ư. Bị nuông chiều bởi những lời đường mật, cơ thể hắn bệu ra dưới những cái vuốt ve ngọt ngào, không có một chút đề kháng nào với sương gió gai góc của sự thật.

Bây giờ anh thừa nhận vị hôn phu của em nói đúng về việc con người anh đă càng ngày càng trở nên đồi bại. Khi anh bay sang viếng mộ em, anh không chấp nhận điều đó. Làm sao một biểu tượng thành đạt và uy tín xă hội đầy ḿnh như anh lại có thể là một con người đồi bại được. Người ta ngưỡng mộ  anh, c̣n anh tự hào về bản thân ḿnh. Lúc đầu anh cho rằng người đàn ông đó ghen tị với anh nên nói vậy. Nhưng suốt một năm qua, anh dần dần thấy ông ta không nói oan cho anh. Chẳng qua anh đă quá giỏi trong việc tự lừa dối chính ḿnh.

Và anh loay hoay với ư nghĩ : để có thể yêu anh bất chấp con người anh càng ngày càng tệ hại như thế, hẳn em đă phải tin vào một điều ǵ đó trong anh, hẳn em đă phải tin rằng anh vẫn c̣n có thể cứu chữa được, c̣n có cái ǵ đó trong sâu thẳm nơi anh vẫn đáng giá. Anh không biết đó là cái ǵ, nhưng anh nghĩ nó hẳn phải tốt đẹp, anh cần bám víu vào đó, vào cái điểm cuối cùng nào đó đă giúp anh giữ được t́nh yêu của em. Thứ anh không c̣n nh́n thấy, không c̣n biết đến, nhưng em vẫn thấy nó, vẫn nhận ra nó trong cái đống thối rữa là tâm hồn anh.

Nó là cái ǵ? Anh sẽ phải  đi t́m nó, để hiểu v́ sao em yêu anh.

Nhưng c̣n có thể có ǵ tốt đẹp nơi anh, nơi cái con người dưới trùng điệp những lớp mặt nạ giả dối và lừa bịp này ?

Dù sao anh cũng sẽ cố. Anh sẽ viết cho em để có thể nh́n thấy con người thật của chính ḿnh. Anh cần viết cho em để cắt nghĩa cho anh, phải cho chính anh, v́ sao đời anh đă diễn ra theo cách đó, v́ sao anh đă chấp nhận đợt chữa bệnh đó. Anh sẽ gắng không nương nhẹ với ḿnh. Anh đă giết em bằng sự giả dối mà ngày xưa anh rất đỗi căm ghét. Chính con người giả dối anh cứ trâng tráo khoe ra trước em đă giết dần em. Anh sẽ gắng hết sức để nh́n thẳng vào nó. Anh biết cái nh́n của con người khúc xạ qua bao nhiêu thứ, đặc biệt cái con người đă bị chôn vùi dưới ngh́n tầng dối trá là anh hiện nay. Làm sao anh c̣n có thể nh́n ḿnh như anh đúng là, như anh chính là, chứ không phải như anh muốn nh́n. Anh biết, rồi anh sẽ t́m mọi cách để tự bảo vệ ḿnh, tự mỹ hóa, tự tô son trát phấn lên cái mặt đàn ông già  nhăn nheo của anh. Anh biết anh sẽ không thoát khỏi cái cơ chế tự dối lừa ấy, cái cơ chế tự lừa dối đă hoạt động trong năo và tim anh từ bao nhiêu năm nay. Làm sao anh kháng cự lại nổi nó ? Những virus giả dối được đưa vào người anh và những virus giả dối nội sinh trong anh phối hợp chặt chẽ với nhau và hoành hành trong cơ thể anh từ lâu lắm rồi, làm sao anh thoát ra khỏi quyền lực giả dối của chúng ? Nhưng anh sẽ cố, hết sức có thể. Hăy giúp anh, những lúc anh cố t́nh tự lừa dối như vậy, hăy nh́n anh bằng đôi mắt thẳng thắn của em.

Có lẽ, vào cái ngày biết chắc ḿnh « khỏi bệnh », anh hiểu ḿnh đă xây xong bức tường trong nội tâm, một bức tường rất vững chắc. Chất liệu là những mảnh lương tâm. Anh đập vỡ lương tâm ḿnh ra thành từng mảnh, khiến cho các ư thức không thể nào kết nối lại với nhau được nữa. Rồi dùng vôi vữa vô cảm trát vào. Em thấy đấy, giữa các mảnh lương tâm trét đầy lớp vữa vô cảm, câm lặng. Mặt ngoài của bức tường, anh trát lên lớp sơn ngụy biện, loại tốt nhất và bền nhất, sơn đâu cũng đẹp như lời quảng cáo, thế là mọi việc hoàn tất. Lương tâm không bao giờ c̣n lên tiếng được nữa, không bao giờ c̣n có thể dằn vặt anh nữa. Anh lại có đầy đủ các lư lẽ ngụy biện để biến xấu thành tốt, bất lương thành lương thiện, giả dối thành sự thật. Bức tường hoàn hảo đă được xây xong. Anh dùng bức tường đó ngăn con người thật của anh và con người xă hội, con người sẽ thích ứng với xă hội, con người được trưng ra ngoài xă hội, con người hấp thu mọi tác động xă hội… gọi sao cũng được. Sau một thời gian, anh đạt tới trạng thái thống nhất, anh không c̣n băn khoăn ǵ về con người thật của ḿnh nữa. Mọi thứ ở anh đều thật. Anh thấy mọi thứ ở anh đều thật.

V́ sao anh thành ra như thế ?

Vào cái thời điểm anh quyết định đi gặp bác sĩ và chấp thuận để cho ông ta điều trị, anh rơi vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng, anh bế tắc khủng khiếp. Cuộc đời bủa vây, một tấm mạng nhện dệt bằng toàn những dối trá hạng cao cấp, mỗi sợi lưới của nó giăng mắc một câu chuyện người ta bịa ra để bịp bợm người khác và để tạo ảo tưởng cho chính ḿnh.

Thế giới được cấu thành từ những tín điều lừa mị. Ngay cả những người anh tin tưởng nhất cũng là những kẻ đại bịp. Họ muốn anh thông đồng để làm cho tấn đại kịch của họ hoành tráng hơn mà thôi. Anh chẳng ǵ khác hơn là công cụ cho sự nghiệp của họ. Anh mang đến cho họ toàn bộ niềm tin của ḿnh, sự ngây thơ và nhiệt t́nh, và dĩ nhiên cả sự tưởng tượng của anh về nhân cách của họ. Anh đă phát bệnh. Và anh đă t́m cách chữa bệnh.

Anh đang nói ǵ vậy ? Không đâu, em đừng tin.

Anh đang t́m cách tự bào chữa cho ḿnh đấy, đang t́m cách đổ lỗi cho người khác đấy. Em đừng tin.

Người khác dối trá không phải lư do để anh chấp nhận trở nên dối trá. Người khác đồi bại không phải là lư do để anh trở nên đồi bại. Nếu anh bị người ta lừa dối, đấy càng không phải là lư do để anh cũng lại đi lừa dối. Ừ, anh đă quen đổ lỗi cho người khác, anh đă quen phủ nhận trách nhiệm của ḿnh. Ở thời điểm anh nhận ra rằng ḿnh đă bị lừa, anh vẫn luôn có lựa chọn. Anh có thể nói to lên cho tất cả mọi người biết anh bị lừa. Nói to lên anh sẽ giúp những người khác không tiếp tục mắc sai lầm như anh. Lẽ  ra anh đă có thể giúp những người khác bằng chính kinh nghiệm đau đớn của ḿnh.

Nhưng anh đă chọn cách trở thành giống như họ. Tại sao ? Có lẽ v́ anh cảm thấy quá cô độc? Có lẽ v́ anh thấy không c̣n ai xung quanh ḿnh, không ai bảo vệ ḿnh, không ai c̣n đáng tin nữa? Có lẽ anh cảm thấy bị bỏ rơi và cần được cộng đồng dung chứa? Anh không đủ mạnh để tự tử, anh không đủ mạnh để bỏ lên núi sống một cuộc đời cỏ cây. Anh cũng chẳng đủ mạnh để phát điên. Những người điên, họ phải có cái ǵ rất mạnh ở trong họ, mạnh đến mức vượt khỏi mọi sự kiểm soát của lư tính. Chẳng có cái ǵ mạnh mẽ như thế ở trong anh. Và anh bị hút về phía đó, về phía cái xă hội đă ruồng bỏ anh, về phía những người đă chối từ anh, và anh muốn sống cùng họ, ở giữa họ. Chỉ có thể ở giữa mọi người khi trở thành giống như họ, trở thành b́nh thường. Thời điểm đó, anh cảm thấy ḿnh quá bất b́nh thường. Tại sao anh không thể kính trọng một người được tất cả mọi người kính trọng ? Anh quả thực quá bất b́nh thường. Rồi anh đă trị liệu. Anh trị liệu để có thể thành công, để có thể đạt tới những chức vụ mơ ước, có nhiều tài sản và quyền lực. Anh trị liệu để anh có thể kính trọng những kẻ đáng khinh. Và để anh có thể trừng phạt những người đáng trọng, mức độ thấp nói xấu họ, mức độ cao hơn sa thải họ, cao hơn nữa th́ kết tội để họ phải vào tù. Nếu biết anh như vậy, em c̣n có thể yêu anh được nữa không ?

Nhưng trước khi tới bước trị liệu, anh đă trải qua nhiều giai đoạn. Đây là một trong những điều mà giờ đây kư ức anh có thể gợi lại.

Một buổi chiều mùa hè, khoảng sáu tháng sau khi anh bảo vệ tiến sĩ xong và trở về nước làm việc. Anh nhớ rơ buổi chiều hôm ấy rất nắng, chói chang, ngột ngạt, không có gió. Anh lên văn pḥng khoa, gặp cô Phó Trưởng Khoa để nộp hồ sơ cho cái đề tài khoa học cấp trường anh định tiến hành vào thời gian đó. Cô ấy lật đống giấy tờ của anh, xem đi xem lại, không nói ǵ. Sốt ruột quá anh hỏi : « Chị xem c̣n thiếu ǵ không ? ». Cô ấy ngẩng lên : « Sao ? ». Anh tiếp : « Nếu đủ giấy tờ rồi th́ giải quyết hộ tôi, lát nữa tôi c̣n phải lên lớp.». Cô ấy nh́n anh : « Anh phải nói  ‘xin chị cho tôi nộp hồ sơ’ mới được ».

Người đàn bà đó vừa nói với anh vừa cười, nụ cười không độc ác. Không, cô ấy không độc ác, dù cô muốn đè bẹp anh. Gương mặt nhẹ nhơm của cô trông vẫn có vẻ nhẹ nhơm khi cô nói ra cái câu mà anh hiểu rằng, anh buộc phải hiểu rằng, cô đang muốn anh phải trở  về đúng vị trí thấp hèn của ḿnh, rằng anh chỉ có thể có một vị trí thấp hèn mà thôi, dù anh là tiến sĩ được đào tạo ở nước ngoài về. Anh muốn có điều ǵ, dù rất nhỏ, anh đều phải mở miệng ra xin, và cô ấy có quyền cho anh. Dù chỉ để nộp cái hồ sơ thôi anh cũng phải xin. Và cô ấy cho anh được nộp hồ sơ. Nguyên lư là như vậy đó. Hồ sơ có được duyệt hay không lại là chuyện khác, lúc đó anh phải xin những người khác, những người ngồi trong hội đồng duyệt hồ sơ của anh. C̣n giờ đây, vào lúc đi nộp hồ sơ này, anh phải để cô ấy thực hiện cái quyền ban cho. Sai lầm của anh là đă tước mất cái cảm giác ban cho của cô  ấy, tước mất cảm giác bề trên của cô ấy, dám kéo cô ấy xuống ngang hàng với anh, hay tự đẩy anh lên ngang hàng với cô ấy, cũng như nhau thôi. Không, cô ấy không độc ác dù cô muốn đè bẹp anh. Khuôn mặt cô nhẹ nhơm, thanh tú. Đôi khi cô có đay nghiến người khác, nhưng chắc không phải v́ độc ác. Có thể thế được chăng ? Ừ, có vẻ như thế.

Cô thấy b́nh thường việc anh phải biết ơn cô, kẻ được nắm giữ khoản tiền nhà nước giao, với tư cách là người quản lư. Anh phải bày tỏ ḷng biết ơn cô mới cho anh cái cơ hội tiếp cận với phần tiền đáng lẽ dành cho công việc của anh. Mà sao lại đáng lẽ. Lập luận của anh sai. Ngoài anh ra c̣n bao nhiêu người khác đang chờ tới lượt. Hơn nhau chỉ ở chỗ ai có khả năng thiết lập quan hệ với cô, ai tỏ ra cho cô thấy ḷng biết ơn vô bờ bến. Và dĩ nhiên, không chỉ biết ơn suông, ngoài việc biểu lộ ḷng biết ơn bằng lời lẽ, đúng như ông bác sĩ nói, ḷng biết ơn cũng phải được lượng hóa bằng phong b́. Chính lúc đó anh lờ mờ hiểu ra v́ sao trong khoa có những người thường xuyên được làm đề tài nghiên cứu, và có những người hầu như chẳng bao giờ được duyệt. Cô hẳn đă thấy anh quá thể lắm mới quát to vào mặt anh như vậy : « Có xin th́ mới cho ». Tiếng quát của cô khiến anh bất giác lùi lại một bước. Trong khoảnh khắc, anh sững lại, anh tự thấy ḿnh hèn, sao có thể hoảng sợ v́ câu gắt của một phụ nữ như vậy ? Để giấu cả nỗi thẹn lẫn nỗi bối rối của ḿnh, anh lùi ra cửa. Anh vừa cảm thấy nhục vừa tự che chắn bằng cách nghĩ rằng cô ấy không cố t́nh làm nhục anh, rằng đó chẳng qua chỉ là một thói quen. Người phụ nữ lại kêu to : « Anh đi đâu vậy ? Có xin không th́ bảo ? ».  Anh càng bối rối hơn và đi ra hẳn khỏi cửa, ḷng cay đắng biết rằng cơ hội làm đề tài nghiên cứu của anh đă rơi vào tay kẻ khác, kẻ biết xin. Càng bước đi, càng bối rối. Liệu anh có thể là một kẻ không biết xin mà vẫn tồn tại được không, trong xă hội này có chỗ nào dung chứa kẻ không biết xin ?

Sau này anh mới đạt tới đỉnh điểm của nghệ thuật « xin mà không xin », cái nghệ thuật khiến cho cả người xin và người cho đều cảm thấy thoải mái. Người cho dĩ nhiên thoải mái với vị thế ban cho của ḿnh rồi, c̣n người xin cũng phải thấy hănh diện, thế mới cần đến nghệ thuật chứ. Phải biết xin mới có thể đứng vào vị trí của kẻ cho. Không phải ai đi xin cũng có ngày đứng vào chỗ kẻ đi cho. Nhưng không biết xin th́ đừng bao giờ mơ đến lúc có thứ mà cho, đừng có mơ cái hạnh phúc được nắm các thứ trong tay mà ban phát cho thiên hạ. Phép biện chứng xin-cho. Phép biện chứng này cần được các nhà lư luận Mác-Lê bổ sung vào hệ thống biện chứng pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng.

C̣n lúc đó anh cảm thấy sao mà nhục nhă. Anh gặm nhấm nỗi nhục của ḿnh trong nhiều tuần liền, đến nỗi sáng thứ hai anh không lên họp khoa, biết rằng anh sẽ phải chạm mặt cô ấy.

Rồi anh đă quen dần với những việc như thế, chúng xảy ra gần như hàng ngày. Mỗi khi anh nhận được cái ǵ, dù đó là một khoản tiền thưởng c̣m cơi cho bao nhiêu công sức mà anh đă bỏ ra, dù đó là vài đồng tiền tết mang tính tượng trưng, hơn thế, mang tính sỉ nhục đối với người lao động, nhất lại là lao động trí óc, người ta đều buộc anh phải nhớ rằng họ ban ơn cho anh, buộc anh phải biết ơn họ. Ngày này qua ngày khác, anh phải quen với việc bị đối xử như thế. Anh phải quen với việc biết ơn cái thân phận lệ thuộc của ḿnh, biết ơn cái thể chế đă tṛng xích vào cổ ḿnh, biết ơn cái thiết chế đă thuê ḿnh với đồng lương chết đói, biết ơn cái cơ chế chỉ coi con người là công cụ, biết ơn những ǵ khiến cho nhân tính và nhân phẩm bị hủy hoại. Anh ở trong đống bùn, và anh phải biết ơn những kẻ ngồi trên ngôi cao đă cho anh cái thân phận bùn lầy đó. Cũng từng có lúc anh không chịu nổi mà phát ốm. Nhưng rồi như em đă thấy, sau đợt trị liệu anh đă t́m được cách biến nỗi nhục thành một sự  tự hào bệnh hoạn, hơn thế, sau đó anh đă giải quyết bằng cách bắt người khác phải chịu đựng chính cảm giác nhục nhă đó, để trả thù cho việc chính ḿnh bị sỉ nhục. Anh đă không thấy rằng như thế thật hèn hạ biết bao.

Cái sự hèn nó mang nhiều dáng vẻ, mang nhiều sắc thái, mang nhiều khuôn mặt. Anh tô son trát phấn lên nó, đeo lên nó cái mặt nạ  kiêu hănh, rồi đến lúc quên mất rằng dưới lớp son phấn đó, dưới lớp mặt nạ đó, thật ra chỉ có nỗi nhục nhă ḿnh phải gánh chịu và bắt người khác phải gánh chịu. Bao nhiêu năm anh đă sống với lớp hóa trang màu mè đó và nghĩ  rằng ḿnh b́nh thường, rằng ḿnh đă được chữa khỏi bệnh. Điều khốn nạn nhất là anh có thể cảm thấy thỏa măn với t́nh trạng đó.

V́ sao lại là kư ức về câu chuyện xin cho đó? Tưởng chừng như một chi tiết chẳng có ǵ quan trọng bởi anh c̣n nhiều vụ xin cho khác kinh khủng hơn rất nhiều, lẽ ra nó phải ch́m lấp trong bao nhiêu chi tiết khác của đời anh, mà giờ đây nó lại được đẩy lên trong bộ nhớ ? Tại sao anh không quên được nó tại thời khắc này, thời khắc anh quyết định sẽ không nương nhẹ với chính ḿnh, sẽ đi đến tận cùng mọi ngóc ngách trong nội tâm vốn đă bị che phủ bởi bức tường vô lương và vô cảm ? Anh sẽ làm việc này, dù biết rằng phơi bày hết ra như thế sẽ khiến em đau ḷng hơn nữa. Nhưng anh nhất quyết làm việc đó, nhất quyết đi tới tận cùng cái góc mà anh đă cố che lấp, đă cố phủ nhận, cố lờ đi. Anh muốn t́m xem cái ǵ khiến em có thể yêu anh, rốt cuộc anh lại đối diện với những ǵ đă khiến trái tim em phải đau đớn. Nhưng anh phải đi hết con đường, nếu không có lẽ anh cũng sẽ không t́m ra được cái điểm mà v́ nó em đă yêu anh. H́nh như cái điểm đó nằm ở cuối con đường này. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13.

 

Gửi em,

Nhiều thứ lần lượt trở về trong trí nhớ. Anh cần sắp xếp lại các hồi ức để kể cho em. Chắc sẽ không theo tŕnh tự thời gian. Anh sẽ bắt đầu bằng điều ǵ đến với anh trước nhất. Anh ghi lại đây trung thực những ǵ anh đă nghĩ, vào thời điểm xảy ra sự việc, rồi anh sẽ nói cho em biết lúc này đây anh đánh giá việc đó như thế nào, cái nh́n của anh vào thời điểm này, khi viết cho em, là như thế nào. Điều lớn nhất anh có thể làm bây giờ đấy. Mà cũng chẳng dễ chút nào. Lộn trái nội tâm ḿnh ra như thế, nó cũng đ̣i anh phải tiêu nhiều năng lượng lắm. C̣n hơn cả năng lượng.

Anh sẽ kể em nghe câu chuyện về hai vợ chồng người nghiên cứu sinh. Người chồng làm luận án tiến sĩ với anh.

Hai vợ chồng đó ở quê lên. Một năm họ phải chuyển chỗ thuê nhà đến bảy lần. Cả hai đều không có thu nhập ổn định. Bây giờ nhớ lại anh mới nghĩ  đến những chi tiết ấy, c̣n lúc đó, lúc đó anh không quan tâm đến đời tư của họ. Lúc đó anh chỉ biết họ làm anh khó chịu.

  Anh đă muốn hành hạ nghiên cứu sinh đó cho bơ ghét. Anh thấy anh ta thật đáng ghét. Luận án của anh ta do anh hướng dẫn, dù công sức hoàn toàn của anh ta bỏ ra nhưng anh vẫn là người hướng dẫn, anh phải đọc hàng mấy trăm trang. Vậy mà anh ta chỉ đưa một cái luận án không. Không kèm theo bất kỳ thứ ǵ. Thôi, anh phải nói thẳng toẹt, không kèm theo phong b́. Anh cầm cái luận án, lật đi giở lại, giận tím tái v́ chẳng thấy ǵ. Một kẻ vô ơn bạc nghĩa. Không có lấy một chút t́nh cảm nào. Đă thế cứ ngồi đấy mà chờ. Anh giam luận án của anh ta, không đọc, không nhận xét. Con người đáng thương đó hoảng hồn, nhưng không hiểu tại sao. Thời hạn bảo vệ sắp hết rồi, thầy hướng dẫn măi vẫn không cho nhận xét. Rồi bạn bè cũng tội nghiệp cho anh ta mà chủ động mách nước. Vợ anh ta c̣n ngốc đến nỗi không biết bỏ phong b́ bao nhiêu cho vừa. Một việc như thế cô ta cũng đi hỏi bạn chồng. Một cặp vợ chồng đần độn. Anh thấy những kẻ đó sao khốn nạn, ngu ngốc quá. Thời buổi này là thời buổi nào mà c̣n có thể đưa cho thầy cái luận án trống không như vậy !

Rốt cuộc, một buổi tối, sau khi được bạn bè tư vấn, hai vợ chồng cũng ṃ đến nhà anh. Hỏi han sức khỏe xong xuôi, cô vợ rút trong túi xách ra cái phong b́. Cô ta quê mùa đến mức lúng túng không biết bắt đầu như thế nào, mặt cô ấy hơi đỏ lên, nhưng dưới ánh đèn nê-ông rất khó nhận thấy. Nhà quê cũng chẳng có ǵ phải ngạc nhiên, cô ta ở quê ra, hay ít nhất cũng ở tỉnh lẻ. Quần áo tóc tai quê một cục. Tóc buộc bằng sợi giây chun, túm lại thẳng đơ phía sau lưng. Áo thun Trung Quốc loại rẻ tiền, bó sát thân trên gầy như con mắm. Sao phụ nữ có thể ăn mặc như vậy chứ. Cô ta c̣n nói giọng đặc sệt  địa phương, cái địa phương vốn dĩ anh rất ghét. Anh chẳng có cảm t́nh với người ở địa phương đó. Cô gái này khiến anh có thêm lư do để chán ghét. Cô ta cứ như gà mắc tóc, ấp úng măi. Anh chồng sốt ruột đành đỡ lời cho vợ. Dĩ nhiên, việc của chồng, nhưng theo truyền thống gia đ́nh ở đây những việc như thế bà vợ giải quyết dễ hơn ông chồng. Trường hợp này hơi đặc biệt, cô vợ quá vụng về, không xử lư được. Anh chồng điềm đạm nói :

-Em cảm ơn thầy đă bỏ công sức hướng dẫn luận án cho em. Em biết thầy rất vất vả mà không có cách nào bù đắp được. Bọn em cũng chẳng có nhiều, chỉ là một chút quà mọn biếu thầy.

Lúc đó anh vừa buồn cười cho hai kẻ nhà quê, vừa cảm thấy hả hê trong ḷng, hóa ra biện pháp dền dứ này cũng mở mắt cho chúng nó. Anh mát mẻ :

-Có ǵ đâu, đợt này tôi bận quá, vẫn chưa thu xếp được thời gian để đọc luận án cho anh. Tôi sẽ đọc, anh yên tâm đi.

-Dạ, em hy vọng không phải sửa chữa nhiều, thời gian cũng gấp lắm rồi thầy ạ. Nếu để quá hạn, thủ tục của Bộ rất nhiêu khê. 

Anh lạnh lùng :

-Sao bây giờ anh mới nói !

Người nghiên cứu sinh im lặng nhẫn nhục. Thực ra anh ta đă nói nhiều lần, nhưng anh ta không thể nhắc cho thầy hướng dẫn điều đó. C̣n anh, dĩ nhiên anh biết rơ, nhưng vẫn phủ đầu như vậy. Với những kẻ không biết điều cần phải tỏ thái độ để lần sau họ biết thân biết phận. Họ phải biết xă hội này không có chỗ cho những kẻ ngông nghênh. Qua sông phải lụy đ̣. Không chịu lụy đừng ḥng qua. Đă tỏ ra một chút ngông nghênh th́ anh bắt phải lụy đến chín lần đ̣ mới thôi.

Mà lúc đó anh thấy ḿnh c̣n kín đáo chán, so với cái cô giáo đi dạy tại chức không bao giờ mang theo hành lư. Mỗi lần đi dạy các tỉnh cô ta đều đi tay không. Đến nơi thông báo cho sinh viên biết rằng cô bị mất vali ở sân bay, hoặc ở bến tàu, bến xe. Và sinh viên cứ thế sắm cho cô từ A đến Z, tất tật mọi thứ cô cần, từ đồ lớn đến đồ nhỏ. Anh tự thấy ḿnh c̣n lịch sự chán, so với cái cô giáo đ̣i sinh viên tại chức phải mua nệm, nệm của khách sạn không đủ tốt cho giấc ngủ quư giá của cô. Khi kết thúc khóa dạy, cô cuốn luôn nệm mang về thủ đô. Dù sao anh cũng ở một đẳng cấp khác, không hành xử theo lối trắng trợn và nhỏ mọn như vậy, cái thứ nhỏ mọn vốn là tâm lư làng quê. Chỉ có dân thủ đô mới quê mùa thế kia. Chứ anh, dù sao cũng là công dân của một thành phố được xem như đô thị bậc nhất của cả nước.

Anh đă suy nghĩ và cư xử như vậy đấy. Làm sao em c̣n có thể yêu anh ? Nếu biết rơ như thế, chắc em không thể nào c̣n yêu anh được nữa, phải không ?

Trong các bài giảng của ḿnh, đôi khi anh liên hệ đến Nam Cao. Tất cả những ai trải qua trung học phổ thông đều biết nhà văn này. Anh có trí nhớ tốt và biết sử dụng các tư liệu văn học để làm cho bài giảng hấp dẫn. Anh nói rất hay về tư tưởng của Nam Cao, liên quan đến vấn đề « miếng ăn là miếng nhục ». Anh thuộc ḷng truyện « Một bữa no », lần nào liên hệ đến truyện ấy sinh viên cũng tỏ ra rất hứng thú. Khi giảng bài, anh phân tích thật tuyệt về việc cái đói có thể làm mất nhân phẩm con người ra sao. Khi hành động, anh làm như thể vẫn c̣n chưa qua cơn đói suốt mấy ngàn năm của dân tộc. Anh không c̣n sống trong rơm rạ. Anh có hẳn một cái nhà bốn tầng ngay trung tâm thành phố, có ô tô và người lái xe riêng. Nhưng anh đă sẵn sàng hành hạ một học tṛ đang phải thuê nhà và chạy ăn từng bữa, để có được cái phong b́. V́ miếng ăn mà anh đă làm nhục người khác và tự hạ nhục ḿnh như vậy đấy. Miếng ăn, phải gọi đúng tên nó như vậy. Phong b́ là ǵ nếu không phải là miếng ăn ? Tham nhũng là ǵ nếu không phải là miếng ăn. Trước đây miếng ăn là nỗi nhục của vài người, bây giờ nó đă trở thành quốc nhục, nỗi nhục của cả một quốc gia. H́nh ảnh của quốc gia này gắn liền với tham nhũng, quốc gia này được định nghĩa bằng tham nhũng. Vậy tham nhũng không phải quốc nhục th́ là ǵ ?

  Anh, lúc ấy đă là giáo sư, nhà giáo nhân dân, anh đă cư xử như vậy. Anh không c̣n đói nữa. Anh thừa no rồi, c̣n không biết làm ǵ với tiền. Nhưng vẫn cứ dùng cái phong b́ để sỉ nhục sinh viên và sỉ nhục chính ḿnh. Điều đáng nói, điều cần phải nhấn mạnh : lúc đó anh không nh́n thấy anh, anh chỉ thấy người nghiên cứu sinh thật đáng ghét và vô lễ. Anh không cần quan tâm đến chuyện hai vợ chồng nhà kia sống như thế nào, đang khó khăn ra sao. Trong đầu anh, nghiên cứu sinh có nghĩa vụ phải đưa tiền cho anh, như những nghiên cứu sinh khác. Nhà nước không trả công xứng đáng cho anh, sinh viên phải trả. Sinh viên nào không hiểu điều đó phải bị trừng phạt. Anh đă cho anh ta một bài học.

Người học tṛ ấy, lúc đó im lặng nhẫn nhục, sau này sẽ bắt học tṛ của anh ta phải chịu đúng nỗi nhục ấy. Cứ như vậy mà các chu kỳ tiếp diễn. Thực ra chẳng ai c̣n để ư đến nỗi nhục nữa. Người ta chấp nhận những chuyện đó một cách b́nh thường. Hơn nữa người ta biến chuyện đó thành t́nh nghĩa, thành biểu hiện của sự kính trọng. Phong b́ càng dày ḷng kính trọng đối với thầy càng lớn. Thầy đo ḷng kính trọng theo cách đó nên tṛ cũng cứ thế đáp ứng cho đủ thước đo. Nếu ai đó có tỏ ư phản đối th́ ngay lập tức sẽ bị xung quanh cho là cực đoan, và bị tẩy chay. Muốn không cực đoan, không bị tẩy chay, phải chấp nhận tất cả là b́nh thường. Cơn no của người này được lấp đầy bằng cơn đói của người kia. Hoặc nói cách khác, người này phải chịu đói cho người kia được no. Tṛ phải chịu đói cho thầy được no, rồi đến khi làm thầy lại bắt tṛ của ḿnh phải trả. Anh đă quên mất rằng có những mô h́nh xă hội khác, quên mất rằng anh đă từng được sống trong một môi trường khác, nơi mà người thầy đến hẹn chậm 5 phút thôi là đă xin lỗi học tṛ, xin lỗi rất chân thành. Và dĩ nhiên, không bao giờ có chuyện phong b́. Anh cũng quên luôn là môi trường này trước đây không phải như thế. Thầy anh ngày xưa đâu có như anh bây giờ. Thầy anh nghèo, nhưng không đói. C̣n anh giàu mà vẫn đói.

Có lẽ bây giờ, anh nhận ra một điều quan trọng, khi nhận phong b́, anh không chỉ sỉ nhục học tṛ, mà chủ yếu là anh tự sỉ nhục bản thân ḿnh. Cô gái nhà quê đó, lúc ấy anh khinh cái sự quê mùa của cô, nhưng đúng ra cô tự khinh ḿnh, nên đă chẳng thể nào nói được ǵ. Vẻ mặt của cô, sự lúng túng của cô lúc đó, nếu anh muốn hiểu cho đúng, là vẻ mặt và sự lúng túng của một người đang tự khinh bỉ bản thân một cách sâu sắc. Cái nền giáo dục nhà quê của cô chưa bao giờ đặt cô vào một t́nh huống như thế, chưa bao giờ khiến cô phải tự hạ ḿnh đến như thế. Cô ấy có lẽ c̣n kinh ngạc, cô đă từng dự các giờ giảng của anh, nên không làm sao gắn kết được những điều anh giảng về đạo đức cách mạng ở trên lớp và việc anh nhổ lên đạo đức con người, trước mặt cô, ở nhà anh. Cô gái quê mùa ấy, từ đó về sau, không bao giờ đến nhà anh nữa. Chồng cô ta đến một ḿnh. Nhưng anh hơi đâu mà đi để ư chuyện đó, giới giao thiệp của anh toàn các nhân vật quan trọng, làm sao anh thèm quan tâm việc vợ một sinh viên cũ có đến nhà anh nữa hay không. Chính lúc này đây, viết cho em, bộ nhớ của anh mới lưu ư việc này. Không hiểu sao, anh nghĩ rằng cô gái đó chẳng bao giờ gột rửa được hết chất nhà quê.

Anh làm cho tất cả mọi người đều bị sỉ nhục. Trên hết, anh tự coi thường bản thân, anh đánh mất ḷng tự trọng và danh dự của ḿnh. Anh, một kẻ ngắc ngoải no ở thời hiện đại. Ngắc ngoải bởi anh không ăn no một lần rồi chết như bà già trong truyện « Một bữa no ». Anh tự điều tiết cơn no của ḿnh trong không gian vô đáy của ḷng tham, và giết chết nhân phẩm của nhiều thế hệ sinh viên.

Cùng với nó, cùng với cái phong b́ ấy, ḷng tự trọng mất dần theo năm tháng. V́ sao người ta không c̣n bộc lộ ḷng tự tôn dân tộc hay tự trọng cá nhân ? Người ta bị sỉ nhục và tự sỉ nhục ḿnh mỗi ngày, đến mức ḷng tự trọng biến mất lúc nào không hay ? Không c̣n tự trọng cá nhân th́ cũng không c̣n tự tôn dân tộc. Cái thước đo này ít nhiều tin được : những ai c̣n bộc lộ sự đau ḷng và nỗi lo lắng cho an nguy của quốc gia, những ai c̣n hành động, dù ít hay nhiều, để bảo vệ an ninh quốc gia và h́nh ảnh quốc gia, những người ấy chắc chắn c̣n giữ được sự tôn trọng đối với chính họ. Những người ấy biết tôn trọng chính bản thân họ, những người ấy c̣n biết tôn trọng các giá trị cá nhân của ḿnh. Nếu con người chẳng coi cá nhân ḿnh là một giá trị, th́ quốc gia cũng chẳng c̣n giá trị nào khác ngoài là một chỗ dung thân, một nơi để tồn tại, để kiếm chác. Quốc gia ấy độc lập hay lệ thuộc, người ta chẳng cần phải bận tâm. Kiếm chác xong rồi, đủ rồi, người ta sẽ t́m cách chuồn, con cái chuồn trước bản thân ḿnh chuồn sau, c̣n quốc gia ấy, muốn ra sao th́ ra. Những người c̣n cảm nhận được nỗi nhục của dân tộc là những người c̣n chưa đánh mất tự trọng cá nhân. Bây giờ anh tin như vậy. Bây giờ anh thấy hai thứ đó gắn kết với nhau, tự trọng cá nhân và tự tôn dân tộc.

Anh đă cố để làm một người b́nh thường, đến mức quên rằng ḿnh cũng từng có một giá  trị, quên rằng bản thân anh đă từng là một giá  trị, đến mức quên rằng bản thân anh cũng từng biết nhục, từng biết trọng ḿnh và trọng người.

Anh đă cố để làm một người b́nh thường, đến mức lấy sự khinh bỉ chính ḿnh làm  điều kiện để tồn tại, và hơn thế, làm điều kiện để thăng tiến.

Thực ra phong b́ là chuyện thường ngày ở huyện, anh không thể nào tính nổi số phong b́ anh đă cầm, nhưng tại sao câu chuyện về hai vợ chồng người nghiên cứu sinh đó lại ám ảnh anh vào lúc này ? Có phải v́ lúc đó anh ta nghèo ? Không hẳn, anh c̣n lấy tiền của những học tṛ nghèo hơn anh ta. Và các vụ làm ăn của anh đều đáng giá gấp ngàn lần cái phong b́ c̣m cơi của anh ta. Anh không rơ trí nhớ chọn lọc các t́nh tiết của quá khứ theo cơ chế nào. Chỉ biết câu chuyện ấy cứ nổi lềnh bềnh trong kư ức anh.

Điều đáng nói, dù anh như thế, sinh viên vẫn luôn bày tỏ ḷng kính trọng đối với anh, vẫn luôn ca ngợi anh. Đồng nghiệp cũng thế, họ luôn ngợi ca anh.

Sinh viên phải ca tụng thầy, dù thầy họ có như thế nào. Đến khi họ trở thành đồng nghiệp của ông thầy, họ lại càng phải tán tụng ông thầy đó nhiều hơn. Bởi lẽ họ là học tṛ của ông ấy, và một phần, chính họ đă biến ông thầy thành ra như vậy, dĩ nhiên cũng phải nói rằng ông thầy đă chấp nhận để họ biến ḿnh thành ra như thế. Đa số các ông thầy chấp nhận điều này, cũng có những ông thầy không chấp nhận, nhưng số ấy ít thôi. Thừa nhận thầy có khuyết điểm này nọ chẳng khác nào họ tự nhận lỗi là của họ.  Không thể được. Họ không bao giờ có lỗi. Vậy để họ được trong suốt, thầy của họ cũng phải trong suốt, họ muốn được kính trọng th́ thầy của họ cũng phải được kính trọng. Họ đưa thầy lên mây xanh, đội lên đầu thầy ṿng nguyệt quế. Họ hy vọng bằng cách đó, đến lượt ḿnh, họ sẽ nhận được thái độ tương tự của học tṛ họ. Các thế hệ sau sẽ tiếp tục đưa họ lên mây, bất chấp họ đă sống và làm việc như thế nào, bất chấp họ có vô trách nhiệm và vô luân đến mức nào.

Một mặt họ không phán xét, mặt khác họ ca tụng. Rút cục người ta chỉ c̣n nh́n thấy mặt tốt của nhau, người ta chỉ c̣n biết ca tụng lẫn nhau. Trong khi tất cả đều tốt đẹp và đều đáng được ca tụng như vậy, nền giáo dục xuống cấp hơn bao giờ hết. Thế đó, chất lượng giáo dục xuống thấp, hệ thống giáo dục suy thoái, nhưng những người làm việc trong hệ  thống giáo dục vẫn được ca tụng, thành tích càng ngày càng nhiều. Sao có thể như vậy được ? Có thể đấy. Mọi việc đều có thể. Những người b́nh thường không biết rằng mọi việc đều có thể.

Anh được miễn trừ hết mọi phán xét. Đúng hơn là tai anh được miễn trừ hết mọi phán xét của người đời. Và bản thân anh tự miễn trừ cho ḿnh mọi phán xét của lương tâm. C̣n sau lưng anh, họ muốn b́nh luận ǵ, cứ tha hồ, tai liền miệng họ nói cho nhau nghe và cho chính họ nghe. Họ cứ chê trách theo kiểu ấy cả ngàn năm cũng chẳng thay đổi được ǵ, chẳng ảnh hưởng ǵ đến anh. Thực ra, nếu người ta chỉ dám x́ xào sau lưng anh mà không dám nói thẳng, là bởi họ cũng làm bậy làm bạ, chỉ có điều có thể ở mức độ thấp hơn, họ kiếm chác được ít hơn anh, họ trâu buộc ghét trâu ăn. Anh biết thừa. Chứ nếu họ kiếm ngang ngửa với anh chắc họ cũng im. Có khi c̣n làm bạn với anh. Thành bạn rồi sẽ không c̣n chuyện phán xét nhau nữa. Mọi thứ thơm tho hết. Vả chăng, đă cùng hội cùng thuyền, đă làm y chang nhau, c̣n có ǵ phải cự nự. Mâu thuẫn chỉ nảy sinh khi có sự bất b́nh đẳng về quyền lợi, khi người này ngoạm miếng to hơn người kia thôi chứ. Một người có thể phản đối tiêu cực, chống lại sự tham nhũng, nhưng khi người đó là bạn anh, anh có thể tham nhũng thoải mái mà không bị người đó chống lại. Em biết không, làm bạn, điều này quan trọng lắm. Nếu không phải là sếp, không phải là người trong gia đ́nh th́ nên cố gắng trở thành bạn, càng có nhiều bạn ta càng ít bị đánh giá.

Anh là như vậy đó em.

Anh không hiểu tại sao em c̣n yêu anh. V́ em không biết hết những việc anh đă làm, phải không ? Có lẽ anh đă không tồi tệ đến như thế nếu anh bị sinh viên và đồng nghiệp chỉ trích, nếu anh bị pháp luật trừng phạt. Nhưng pháp luật không đụng đến anh, sinh viên và đồng nghiệp tụng ca anh, báo chí đưa anh lên thành biểu tượng, và kết quả, thiên hạ ngưỡng mộ anh. Làm sao anh c̣n thấy được ḿnh là ai. Nếu anh không biết về cái chết của em…

Con người yếu đuối lắm, không bao giờ hết yếu đuối, nó cần bị phán xét mới có thể trở nên mạnh mẽ được, nó cần tự phán xét để có thể trở nên mạnh mẽ.

Đă bao nhiêu ngày trôi qua. Anh đọc đi đọc lại những lá thư gửi em, xem đi xét lại những việc anh đă làm, những ngày anh đă sống, những tâm hồn trong trắng bị anh lừa dối, những trí tuệ non trẻ bị anh hủy hoại. Anh vẫn chưa t́m thấy nó, chưa t́m thấy cái lư do khiến em có thể yêu anh.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14. 

 

Gửi em, 

Anh đang t́m cách tự chữa cho ḿnh, nhưng anh biết là không thể. Có lẽ anh chỉ làm được một việc duy nhất : nh́n lại cuộc đời anh trong ánh sáng của sự thật, đập vỡ bức tường kiên cố do anh xây lên bằng vôi vữa dối trá và gạch đá ảo tưởng, để mở một lối vào cái ḿnh tăm tối của anh. Nhưng anh không chắc sẽ làm được điều đó. Cái ǵ là sự thật đây ? Anh đă sống quá lâu trong thứ ánh sáng nhân tạo và lừa mị, giờ đây muốn đến được với mặt trời chân lư, quả thật không dễ dàng. Anh hầu như đă mất khả năng phân biệt ánh sáng tự nhiên và ánh sáng nhân tạo. Anh lấy nhân tạo làm tự nhiên và tự nhiên làm nhân tạo. Đèn nê-ông đối với anh tỏa ánh sáng của mặt trời rực rỡ, và mặt trời là cái đèn pin với luồng sáng hạn chế, yếu ớt, chỉ soi được cái vùng xung quanh cổ tay anh mà thôi.

Trên khắp cơ thể anh, không c̣n một tế bào nào sạch nữa, không c̣n một tế bào nào trung thực nữa. Tất cả đều nhiễm virus giả dối, nhiễm nặng. Tất cả mọi tế bào đều mang trong nó virus giả dối. Đến mức anh có thể nói lời yêu với bất kỳ phụ nữ nào anh ngủ cùng. Khi đến nhà nghỉ cùng với một gái mại dâm, người ta không nhất thiết phải nói ra từ yêu, ai cũng hiểu rằng đấy đơn thuần chỉ để giải quyết nhu cầu sinh lư. Nhưng anh có thể nói lời yêu với mọi cô gái bán dâm. V́ như thế anh có thể làm cho các cô cảm động mà yêu anh chăng ? Anh biết các cô gái bán dâm là những người muốn được yêu nhất trên đời này, họ thừa các tiếp xúc thể xác và thiếu t́nh yêu. Một biểu lộ t́nh cảm nhỏ nhoi cũng khiến họ cảm động. Con người bị coi rẻ đến tột bậc lại sẽ dễ dàng cảm động khi có ai đó có một cử chỉ quan tâm đến họ. Anh hiểu điều này rất rơ. Anh đă từng phát khóc trước một vài biểu hiện tôn trọng của người nào đó, vào cái thời kỳ anh cho rằng bị rớt xuống đáy cùng của xă hội. Con người càng bị coi rẻ càng muốn được yêu mến, càng muốn được trải nghiệm cảm giác được người khác yêu mến.

Nhưng c̣n anh, khi đă có đủ mọi thứ, sao anh phải phung phí lời yêu dối trá như vậy ? Anh cần được yêu, càng được nhiều người yêu càng tốt ? Một vài cử chỉ, một vài lời nói, nhất là chút xíu lợi ích nào đó, anh không tiếc, anh muốn có được sự biết ơn và ḷng yêu mến của rất nhiều người.

Anh chơi tṛ mua bán quá lâu rồi. Mua người khác và để cho người khác mua ḿnh. Quy luật của tṛ chơi quyền lực ở đây đấy. Mua bằng tiền và khoác lên tiền lớp lụa t́nh cảm. T́nh yêu mến trong trường hợp này, như em đă nhận thấy, chỉ là cái vỏ bọc, tấm màn che dấu đằng sau nó sự lợi dụng lẫn nhau, liên minh về lợi ích dấu dưới lớp mặt nạ yêu mến đó.

Càng nhiều t́nh cảm mua được càng ít t́nh cảm thật. Và càng thiếu t́nh cảm đích thực anh càng khao khát nó, anh lấy số lượng biểu hiện thay thế cho t́nh cảm đích thực.

Anh tự bán ḿnh, anh bán anh, từng ngày từng ngày. Anh mua người khác và bán ḿnh. Mua và bán là mặt phải và mặt trái của một tờ giấy. Khi mua cũng là lúc người ta bán. Người ta tự bán ḿnh trong khi mua người khác, và người ta để cho người khác mua ḿnh. Ṛng ră  như vậy suốt bao năm rồi. Bây giờ anh mới hiểu v́ sao vợ cũ của anh nói rằng cô có  cảm giác phải làm điếm khi ngủ với anh.

C̣n có những sự mua bán anh không thể nào nói ra, dù chỉ nói riêng với em, dù  chỉ nói với bản thân ḿnh. Anh không thể, anh chưa đủ can đảm tới mức đó. Những vụ  mua bán không c̣n ở trong phạm vi cá nhân, trong phạm vi tổ chức hẹp hay trong phạm vi quốc gia. Những vụ mua bán mà hậu họa khôn lường và khủng khiếp, ai cũng nh́n thấy rơ hậu họa, nhưng rồi chúng vẫn được tiến hành.

Không, anh không thể nói về những vụ mua bán đó.

Giờ đây anh sợ « t́nh yêu mến ». Anh phải đặt mấy chữ đó trong ngoặc kép, dĩ nhiên, anh thừa biết đó không phải t́nh yêu mến thực sự. Người ta dùng nó để dung thứ cho tội lỗi của người khác và của chính ḿnh. Một sự thỏa thuận rằng người này sẽ im lặng để người kia làm bậy. Người này sẽ ủng hộ người kia làm bậy và đổi lại cũng sẽ được người kia ủng hộ và im lặng trong bất kỳ trường hợp nào. Sự bảo vệ lẫn nhau, bảo vệ thanh danh của cả người này và người kia. T́nh yêu mến như vậy là một cái áo chung khoác cho tất cả mọi người trong một tổ chức. Họ đồng ḷng bảo vệ lợi ích của tổ chức và lợi ích của mỗi thành viên trong tổ chức đó.

Cái áo khoác mỹ miều ấy choàng lên mọi quan hệ mua bán. Than ôi, chính cái « t́nh yêu mến » đó đă giết chết xứ sở này. Một trong những cái mụn lở loét của cái cơ thể bẩn thỉu và đầy ung nhọt. Cái mụn lở loét hôi thối ấy được bọc kín trong lớp vải đẹp đẽ của « t́nh yêu mến ». Điều này giải thích tại sao người ta có thể tự thỏa măn, tự hài ḷng, bất chấp các vấn nạn mỗi lúc một trầm trọng hơn.

H́nh như lúc này anh hiểu tại sao có nạn đại hồng thủy trong kinh thánh, tại sao thành Sodom lại bị Chúa thiêu trụi. Con người băng hoại đến một mức nào đó sẽ không cứu chữa được nữa. Con người của anh đây, anh muốn lắm mà biết rằng không cách nào chữa khỏi. Huống hồ cả một xă hội như thế, chữa trị  sao đây ?

Cái nhà ông viết luận văn thuê ấy nói đúng : sự nghiệp của anh đúng là tiêu thật. Anh có vô số chức vụ, thuộc loại cao cấp, anh có danh giáo sư, anh có gần như đủ hết mọi thứ mà một người làm nghề anh ao ước, nhưng không có sự nghiệp. Sự nghiệp của một người cầm bút, mà anh mong muốn thuở ban đầu, đă chết cùng với sự thành đạt của anh trên các nấc thang xă hội. Anh có sách mà không có công tŕnh. Anh chỉ c̣n nói lảm nhảm và viết lảm nhảm. Lúc đầu anh viết những bài báo, những cuốn sách, nói theo kiểu dân gian là bỏ hàng tấn muối vào đấy cũng không hết nhạt nhẽo. Chẳng có một ư tưởng nào của riêng anh, chẳng có sự mạnh mẽ của tư tưởng và chẳng có nhiệt huyết của t́nh cảm. Nhờ những cuốn sách nhạt nhẽo đó anh được phong phó giáo sư, rồi giáo sư. C̣n sau đó, em biết đấy, đỉnh cao đậu ở Trí thức ca. Anh đă làm hại bao nhiêu thế hệ sinh viên, làm hại bao nhiêu người. Anh đă sản xuất ra những cái loa, để rồi dùng chúng phổ biến bài hát ru thê thảm của ḿnh, làm suy yếu hàng bao nhiêu thế hệ.

Chẳng có cuốn sách nào của anh là sản phẩm trí tuệ của riêng anh hết. Chúng chỉ  đơn thuần xào đi xáo lại. Những sản phẩm ăn cắp văn, ăn cắp ư tưởng. Chỉ có điều anh xào xáo giỏi nên người ta không phát hiện ra anh đạo văn. Xào xáo có ǵ khó đâu. Ví dụ, trong nguyên bản, người ta viết : « A mạnh hơn B », anh chỉ cần sửa thành « B yếu hơn A », thế cũng xong. Đề tài người khác là  « Con đường tiến lên chủ nghĩa xă hội », anh sẽ sửa thành « Lộ tŕnh kiến tạo chủ nghĩa xă hội », nghe vừa mới vừa có vẻ học thuật. So với chán vạn những GS bê nguyên từng đoạn văn của người ta vào công tŕnh, anh như thế cũng tử tế chán.

Anh đă từng đưa một anh chàng bị đánh nặng về tội đạo văn lên làm trưởng khoa. Nguyên tắc chọn lănh đạo đấy, càng nhiều t́ vết càng dễ nắm và dễ điều khiển, đồng thời càng t́ vết càng chai ĺ với những chỉ trích của xă hội. Không có khả năng chai ĺ trước các chỉ trích không làm lănh đạo được. Ngay từ khi mới khỏi bệnh anh đă hiểu rằng lương thiện và trung thực sẽ không được cất nhắc. Những người lương thiện và trung thực chỉ gây rắc rối mà thôi. Bộ máy cần có những người biết « làm ăn » và biết « để yên cho người khác làm ăn ». Mà « biết làm ăn » trong giáo dục đại học bao hàm luôn cả biết đạo văn. Đào tạo như thế này, chỉ cho phép sản xuất ra loa thôi, buộc phải tụng niệm măi một bài kinh ấy thôi, tụng niệm từ thế hệ này qua thế hệ khác, tụng niệm bằng cách đọc chép, thầy đọc cho tṛ chép lại (mà đọc có khi c̣n chưa chắc đă chính xác), không được phép suy nghĩ, đến cách tư duy c̣n không biết, đầu óc làm sao có thể sản sinh ra được ư tưởng mới ? Lấy đâu ra ư tưởng mới, không đạo văn sao có công tŕnh, sao có công bố, sao có thể được phong PGS, GS ? Đến cả đạo văn mà c̣n không biết làm th́ chẳng làm được ǵ hết.

Đạo văn, một tất yếu lịch sử. Đạo văn, hệ quả tất yếu của nền giáo dục này. Bản thân việc đọc chép chính là một h́nh thức đạo văn chứ c̣n ǵ nữa. Làm ǵ có chủ thể giáo dục. Nói « lấy học sinh làm chủ thể » là nói cho vui, bôi ra thành chương tŕnh để các ông giáo học pháp hợp thức hóa tiền của nhà nước vào túi ḿnh. Chứ thực tế, thầy không phải chủ thể mà tṛ cũng không phải chủ thể. Chỉ có một chủ thể duy nhất : ông Bộ Giáo dục. Và chủ thể duy nhất này là hiện thân của đường lối chính sách chung của đảng và nhà nước. Có thể nói nếu bên công giáo có tam vị nhất thể, ở đây có nhị vị nhất thể vậy. Đảng và Bộ tuy hai mà một, tuy một mà hai. Thế nên trong từ điển sau cách mạng xuất hiện từ mới : « đảng bộ ». Đảng đi liền với bộ, mà Bộ là hiện thân của đảng. Bộ nào cũng thế, chứ chẳng riêng ǵ Bộ Giáo dục.

Cái chủ thể của ông Bộ ấy áp lên toàn bộ nền giáo dục từ ngoài bắc vào trong nam. Quá tŕnh giáo dục chỉ c̣n là việc truyền bá cái chủ thể duy nhất ấy mà thôi, truyền bá một cách hùng hổ qua quá tŕnh đọc chép.

         Đọc chép, một tất yếu lịch sử. Đôi khi thầy cô cũng ra câu hỏi cho có vẻ thảo luận, nhưng kết luận đă được hướng về một phương duy nhất, đă định sẵn, học sinh nào phát biểu ra ngoài cái hướng ấy sẽ bị nhận điểm không, bị thầy cô phản bác. Có thế thôi. Thảo luận trên lớp chẳng qua cũng chỉ cho có cái h́nh thức dân chủ. Nó hoàn toàn y chang việc lấy góp ư sửa đổi hiến pháp vậy. Lấy ư kiến cứ phải lấy, không lấy th́ biết tiêu tiền bằng cách nào, chứ lấy xong rồi quốc hội cứ giữ nguyên ư ḿnh, đố dân làm ǵ được. Ở lớp học có khác ǵ đâu, học sinh phát biểu cứ phát biểu, kết luận đă được thầy cô chuẩn bị sẵn rồi. Thảo luận chỉ là màn dân chủ trá h́nh cho việc đọc chép diễn ra một cách suôn sẻ hơn tí chút. Đă tham gia vào quá tŕnh đọc chép đó c̣n có thể làm ǵ khác ngoài đạo văn. Đạo văn hợp pháp, đạo văn được cho phép, được bảo lănh. Đạo văn ư, có ǵ đâu mà phải ngượng, có ǵ đâu mà phải xấu hổ.

Nhưng có đôi chút khác biệt giữa việc đạo văn để lấy điểm trong lớp học và đạo văn để công bố thành công tŕnh. Đạo văn để lấy điểm trong lớp học cho phép người học có được cái bằng, c̣n đạo văn để công bố cho phép người ta trở thành tác giả, trở  thành nhà nghiên cứu, nhà khoa học. Chỉ có chút khác biệt đó thôi. Những người biết và dám đạo văn để công bố mới thực đáng mặt làm lănh đạo. Chẳng có ǵ khó hiểu khi thỉnh thoảng báo chí lại đưa tin hiệu trưởng trường nọ, hiệu trưởng trường kia đạo văn.

Đạo văn cũng giống như tham nhũng ấy mà. Đạo văn chính là tham nhũng ư tưởng. Không đẻ ra được ư tưởng th́ phải tham nhũng của người khác, phải lấy ư tưởng của người khác làm của ḿnh. Chứ c̣n biết làm sao ? Tham nhũng tiền bạc, tài chính cũng có cùng một cơ chế ấy thôi. Không sản xuất ra được ǵ, không đủ năng lực làm ra tiền, mà lại phải sống, xây nhà, mua ô tô, cho con cái du học, nuôi bồ xinh đẹp, nên phải tham nhũng, phải lấy tiền của nhà nước và của người khác làm của ḿnh. Chứ c̣n biết làm sao ? Tham nhũng dĩ nhiên là một tất yếu lịch sử, hệ quả tất yếu của nền chính trị muôn vị nhất thể này. Muốn làm lănh đạo không thể không biết tham nhũng. Muốn làm lănh đạo giáo dục phải biết kết hợp hai trong một : tham nhũng và đạo văn.

Khi anh không c̣n làm chuyên môn được, khi anh biết rằng các bài viết của anh, các cuốn sách của anh chỉ để làm cái loa tuyên truyền cho những chủ trương vừa hài hước vừa phản động, ḱm hăm sự phát triển, anh lại càng cần những lời tán dương, tâng bốc. Những lời tụng ca đó giúp anh quên đi cái tồi tệ của ng̣i bút và con người anh. Người ta phải có lư do để khen ḿnh, để ngưỡng mộ ḿnh chứ, nên chẳng có ǵ mà băn khoăn. Lâu lâu nếu không được trực tiếp nghe ai tán tụng, anh lại t́m cách nào đó, tổ chức một bữa tiệc, gọi mọi người đi nhậu, viết một bài đầy những lời hoa mỹ  kêu gọi chấn hưng văn hóa và giáo dục… Tác dụng ngay lập tức và rơ rệt, xung quanh anh lại tràn đầy những lời chúc mừng dễ chịu.

Rất nhanh anh nhận ra rằng nếu anh cứ nói những lời tốt đẹp mang tính công thức, chung chung, dạng như các châm ngôn, anh sẽ được tất cả mọi bên kính trọng. Cho dù anh làm ǵ, làm như thế nào trong thực tế, miễn là anh có thể viết những diễn ngôn đẹp, với các ngôn từ kêu vang, anh sẽ thu phục được ḷng người. Cả bên thống trị lẫn bên bị trị. Cả phe độc tài lẫn phe dân chủ. Những diễn ngôn mà em cấp cho cái tính từ « long lanh » ấy.

Bằng những diễn ngôn long lanh đó anh kêu gọi người khác làm những việc anh không làm. Anh chẳng cần cảm thấy xấu hổ ǵ cả. Khắp nơi, ai ai cũng kêu gọi người khác làm cái điều mà họ không làm. Ai ai cũng chờ đợi người khác làm cái điều mà họ không làm. Và những người được kêu gọi đều hiểu, đều biết rằng người kêu gọi chẳng hề thực hiện điều ḿnh kêu gọi. Do vậy, họ nghe rồi để đó. Trong thực tế, họ làm theo những ǵ mà người kia làm, và bỏ quên những ǵ mà người kia kêu gọi. Giống như các bài học trong nhà trường, những bài học tuyệt hay và tuyệt đẹp, nhưng thi xong học tṛ quên hết, để lại hết trong sân trường, họ sẽ quên các bài học để nhanh chóng bắt chước hành động thực của các thầy cô. Thế hệ này qua thế hệ khác, người ta tiếp tục viết và phát biểu những diễn ngôn tuyệt  đẹp, và người ta cũng tiếp tục thực hiện những chuyện bẩn thỉu. Phủ khắp sách vở báo chí  là những diễn ngôn chứa những điều hay ho tốt  đẹp. Và phủ khắp đất nước là hậu quả thê thảm của những hành động tồi tệ và xấu xa. Người ta vẫn không ngừng sản xuất những diễn ngôn đẹp đẽ. Anh là một trong những người rất giỏi sản xuất các diễn ngôn thuộc loại này. Anh luôn chói sáng trên các mặt báo và mặt TV nhờ những phát biểu kiểu đó. Anh đă khai thác tối đa các lợi  ích của chúng. Và anh càng tỏa sáng, càng được ngưỡng mộ, thực tế càng đen tối hơn. Nhưng anh chẳng quan tâm đến thực tế, anh chỉ cần sống với các diễn ngôn là đủ. Diễn ngôn mang lại cho anh danh tiếng và tiền bạc, c̣n thực tế, nó như vậy, làm sao cải tạo được, tốt nhất anh đừng đụng đến thực tế.

Khi có ai đó muốn làm điều ǵ đó, ngay lập tức anh ngăn lại : « Thôi quên đi, chẳng làm được ǵ đâu ». Anh luôn lặp lại mệnh đề đó khi cần : « Chúng ta chẳng làm được ǵ đâu ». Bằng cách đó đưa sự chấp nhận và phục tùng lên thành nguyên lư. Anh nâng sự bất lực lên thành nguyên lư và bắt người khác phải bất lực.

Không, anh nói dối đấy. Thực ra, khi nói như vậy anh đang tiếp tục tự lừa dối ḿnh, và lừa dối em nữa. Anh không đụng đến thực tế, không phải v́ không thể cải tạo nổi nó, mà v́, chủ  yếu là v́, thực tế đó giúp anh trục lợi. Siêu thu nhập của anh được đảm bảo nếu thực tế tiếp tục được duy tŕ như thế. Thay đổi nó đi, quyền lợi của anh cũng sẽ mất đi ít nhiều, mất đi rất nhiều. Sự thực là như vậy đó em. Anh sẽ không làm ǵ để thay đổi thực tế, trái lại cố tận dụng t́nh thế làm lợi cho bản thân. Nhưng nếu có những thay đổi mà không ảnh hưởng ǵ đến anh, thậm chí c̣n có lợi, th́ anh chẳng hẹp ḥi ǵ mà không ủng hộ.

Thực ra anh không hề quan tâm đến cải cách, đến phát triển, đến đạo đức… Anh phải nhắc đến cho có vẻ cấp tiến, chứ những thứ đó thật vô tích sự đối với anh. Khi anh đă mặc cái áo sơ mi giá 12 triệu  đồng,  rửa mặt trong cái lavabo giá 60 triệu đồng, đă tắm trong cái bồn giá 100 triệu đồng, ngủ trên cái giường giá 200 triệu đồng, đi cái xe ô tô giá 4 tỷ đồng, ở  trong ngôi nhà 12 tỷ đồng…, cứ thế kéo dài danh sách, th́ có ai lên giọng đạo đức anh chỉ c̣n thấy buồn cười. Đạo đức chỉ dành cho những kẻ đói ăn. Chỉ có những kẻ không có tiền mới phải lấy đạo đức ra hănh diện. Thỉnh thoảng đọc trên tờ « Luồng sáng » thấy một con mẹ nhà quê giảng giải về đạo đức, anh biết ngay con mẹ ấy gặp khó khăn về tài chính. Có thể không phải nhà quê, nhưng cứ hễ ai ra giọng đạo đức là lập tức trở thành nhà quê. Đầu anh tḥ ra phía trên cái áo sơ mi giá 12 triệu, và những ư nghĩ trong cái đầu ấy như thế đấy. Em có tin nổi không ? Anh đă nghĩ như vậy. Sao em c̣n có thể yêu anh ?

Anh phải nói thật với em, đứng ở những vị trí mà anh đang đảm nhiệm, anh không thể nhân đạo, không thể có trách nhiệm, nếu sự nhân đạo và hành động có trách nhiệm ấy đi ngược lại với lợi ích của tổ chức. Chỉ cần anh tỏ ra có trách nhiệm thôi là cả bộ sậu của anh sẽ  phối hợp lại với nhau và hất anh ra ngoài. Vậy anh phải lựa chọn, hoặc là vô trách nhiệm và chia chác lợi ích với cả nhóm, hoặc là có trách nhiệm và tự loại ḿnh ra ngoài. C̣n đấu tranh chống tiêu cực th́ không thể, anh đă thề trước cờ rằng sẽ không làm ǵ để hại đến tổ chức. Phê b́nh nội bộ c̣n chấp nhận được, chứ đấu tranh công khai không bao giờ được, v́ như thế có nghĩa là phản lại tổ chức. Tuy nhiên, để mị dân, anh lại phải công khai kêu gọi đấu tranh chống tiêu cực. Và hễ có người nào chống tiêu cực thật, anh liền sa thải hoặc cho dựng lên các vụ  án để bỏ tù. Được phép kêu gọi nhưng cấm làm thật. Sống chết ǵ cũng phải bảo vệ tổ chức, mà cách bảo vệ tốt nhất là tổ chức luôn giữ vững danh hiệu trong sạch và vững mạnh. Được phép kêu gọi, bởi kêu gọi muốn nói rằng tiêu cực diễn ra ở đâu đó, không liên quan ǵ đến tổ chức của anh. Không được phép làm thật, v́ làm thật chứng tỏ rằng có tiêu cực trong tổ chức của anh. Không, điều đó không thể xảy ra. Tổ chức của anh phải luôn vững mạnh và trong sạch.

Tổ chức của anh luôn trong sạch và vững mạnh. Danh hiệu thi đua năm sau cao hơn năm trước. Anh lại rất giỏi giang. Nhân viên của anh cũng giỏi giang. Vậy sao người ta cứ nói hoài chuyện giáo dục xuống cấp nhỉ? Thật vô lư ! Anh có thể đưa ra hàng trăm cái lư để chứng minh rằng mọi thứ đều rất tốt, rất hoàn hảo, rằng thành tích rất đáng kể. Vậy đó em. Với những kẻ có đầy đủ lư lẽ để tự lừa dối bản thân ḿnh, người khác đừng mong có thể thuyết phục được.

Bây giờ có lẽ anh hiểu v́ sao em ngừng trả lời anh. Lư lẽ có thể giúp một người mù quáng tỉnh ngộ, nhận ra sự thật. Lư lẽ có thể giúp một người lầm lạc nhận ra sai lầm. Nhưng lư lẽ không thể giúp ǵ cho những người cố t́nh mù quáng. Họ đă chuẩn bị sẵn hết các lư để đập lại, hoặc lờ tịt, không thèm đếm xỉa đến lư lẽ.

Bây giờ anh phải nói thế này: những người dân đáng thương, họ bị lừa, và họ tin, rồi họ sẽ tỉnh ngộ. Có thể hơi lâu, nhưng họ sẽ tỉnh ngộ. C̣n đám trí thức như anh hiểu rơ mọi thứ nhưng tự nguyện để cho người khác lừa ḿnh, tự lừa dối ḿnh, và đi lừa người khác, rất ít có khả năng tỉnh ngộ. Không phải là không tỉnh, mà  không muốn tỉnh, do đó không thể tỉnh được. Bọn anh có đầy đủ phương tiện để tự lừa dối ḿnh và lừa dối người khác. Có một số tỉnh, nhưng cứ nằm lỳ trên giường, không dậy được. Họ cứ thế ở trên giường mà đi tiếp cho đến tận cuối đời.

Một khi đă đứng vào hệ thống, anh sẽ bảo vệ nó đến chết, bất kể nó tồi tệ đến mức nào. Anh được hưởng lợi từ nó. Anh đồng nhất ḿnh với nó, ai nhận xét bất lợi về nó là anh có thể nổi khùng, thậm chí c̣n cắt đứt quan hệ. Không thể phê phán hệ thống trước mặt anh. Dĩ nhiên, để hợp lư hóa sự trung thành của ḿnh, anh sẽ biện minh cho nó, anh sẽ biến nó từ xấu thành đẹp, từ con giun thành con rồng. Anh chỉ c̣n nh́n thấy mặt tích cực của nó. Hoặc cao tay hơn, phải biết cách giải thích những ǵ tiêu cực thành ra tích cực. Do đó cuộc đời lúc nào cũng đẹp tươi. Do đó thật kỳ cục cho những kẻ cứ rầu rĩ suốt ngày, chẳng có lí do ǵ để rầu rĩ cả. C̣n những kẻ cứ kêu gào về các nguy cơ trong tương lai nữa, tương lai đă đến đâu mà lo. Anh chỉ biết anh có đủ các thứ cần thiết. Những kẻ lo cho tương lai ấy, hiện tại của ḿnh c̣n không lo được mà cứ loay hoay hoài, rách việc.

 Anh làm như vậy đó em. Anh nghĩ như vậy đó.  Nếu biết anh như thế, em c̣n yêu anh được không?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

15.

 

 

Gửi em,

 

Em yêu, nói ǵ với anh đi. Hôm nay thật lạ, một ngày đầu thu tâm trạng anh có ǵ run rẩy. Không, ở đây trời không làm thu, nhưng mưa lun phun thế này, giống mùa thu không thể tưởng được. Mưa ngoài trời và mùa thu trong ḷng anh. Không thể nào tập trung nổi. Mưa làm trí năo anh phân tán, gió heo may khiến đầu óc anh mơ mơ. Lần đầu tiên mùa thu và cảm giác ly tán, phân ră, rời bỏ, trộn lẫn tạo thành một thứ hương quyến rũ năo bộ, quyến rũ cả cơ thể, quyến rũ mọi giác quan. Buổi sáng mở cửa sổ, nh́n mưa mà thấy những giọt nước rơi về quá khứ, và những giọt nước rơi xuống từ quá khứ. Những trang sách anh đang đọc tưởng chừng như măi măi không thể nào kết thúc được. Mùa thu sánh đặc trên các con chữ. Những chữ bị bọc trong khối sương bồng bềnh, càng cố nắm bắt, chúng càng rời xa dưới ảnh hưởng của hơi thu tràn ngập căn pḥng, dưới giai điệu dai dẳng của những  « ngoài hiên giọt mưa thu thánh thót rơi », « mùa thu quyến rũ anh rồi », « mây bay về đâu cuối trời »…

Đẹp và lăng mạn.

Nhưng bây giờ anh lại phải viết về những điều tồi tệ.

Em biết không, anh cứ băn khoăn không biết rồi có đến một ngày nào đó chữ nhục sẽ biến mất khỏi từ điển nước này. Ngôn từ biến mất v́ không c̣n nội dung tương hợp với nó nữa. Chữ nhục biến mất, thế vào vị trí của nó sẽ là chữ nhẫn.

Tại sao phải cảm thấy nhục ? Nhục th́ đă sao, miễn c̣n sống được. Nhục, chẳng qua chỉ là một cảm giác, chỉ cần làm thế nào cho cảm giác đó mất đi, sẽ không c̣n nhục nữa. Và có rất nhiều cách để khiến cho cảm giác đó không xuất hiện. Chẳng hạn như có ai đó nhổ vào mặt anh, anh chỉ cần nghĩ : thằng khùng, không chấp. Nếu anh nghĩ đó là thằng khùng, nếu anh không chấp nhặt hắn, sự việc sẽ nhẹ đi rất nhiều, nhẹ đến mức nó chẳng c̣n tồn tại nữa. Anh không nhớ đă kư bao nhiêu bằng dởm, bằng đểu. Em có thể cho rằng như thế anh làm nhục chữ kư của ḿnh. Nhưng anh sẽ nói, không đâu, anh giúp đỡ người khác đấy, anh làm việc thiện đấy. Cùng với cái bằng dởm anh cấp, họ sẽ làm được rất nhiều việc, họ sẽ biết ơn anh. Sống trên đời phải biết giúp đỡ mọi người, phải biết làm việc thiện.

Nghĩ thế có vẻ hơi kỳ cục. Nhưng để sống được anh cần nghĩ như thế. Sao lại để sống được nhỉ ? Để sống được giữa mọi người th́ đúng hơn. Để được mọi người chấp nhận anh phải nghĩ như thế, phải cảm thấy như thế. Cũng không hẳn, đúng hơn, để anh có thể tự chấp nhận ḿnh. Để anh có thể ngủ ngon, có thể giữ được chút thể diện với bản thân ḿnh. Thể diện ư ? Thể diện là thứ để chưng ra với người khác, chứ nó đâu có ư nghĩa ǵ với chính ta đâu, nhỉ ? Thể diện không làm ra tiền, mà không có tiền th́ cạp đất mà ăn à. Anh cần t́m thấy các lí do để biến những ǵ không thể chịu đựng được thành ra có thể chịu đựng, hay thành ra dễ chịu. Có cái ǵ mà lại không thể chịu đựng được, nhỉ ? Không, anh chẳng làm ǵ sai, anh chẳng làm ǵ xấu. Sống có ǵ sai, được mọi người yêu quư có ǵ sai ? Anh không t́m thấy logic của sự việc. Mọi người không sai, vậy nếu anh làm khác đi th́ anh sai. Việc làm của anh được mọi người chấp nhận, có nghĩa là nó đúng chứ, phải không ? Nếu sai đă bị phản đối, phải không ? Có, báo chí thỉnh thoảng có phản đối vài việc, nhưng báo chí ở đâu đó xa xôi, xung quanh anh, chẳng ai phản đối anh hết, hơn thế đa số c̣n làm như anh. Vậy anh đúng, phải không ? Anh biết em không thể trả lời những câu hỏi này của anh.

Anh nhớ lại mấy lời than phiền trên báo của một bà nhà văn nổi tiếng nào đó mà anh không c̣n nhớ tên. Bà than rằng ở đây chẳng có ai chịu tự tử. Khi nói thế bà quên không nh́n vào chính ḿnh để thấy bà cũng có chịu tự tử đâu. Càng tủi nhục người ta càng bám lấy cuộc sống. Cũng chẳng phải v́ hy vọng thoát khỏi tủi nhục. Nhưng càng bám chặt th́ tủi nhục rút cuộc mất đi. Không đúng đâu em. Đừng tin anh. Cảm giác về nỗi nhục mất đi, c̣n nỗi nhục vẫn nguyên vẹn. Nỗi nhục vẫn đứng ch́nh ́nh ra đấy, chỉ có điều người ta không cảm thấy nhục mà thôi. Nhưng có khác ǵ nhau, khi nỗi nhục thực sự mất đi hay cảm giác về nỗi nhục mất đi ? Đừng quá quan tâm đến nỗi nhục, nếu không chẳng thể thành công được.

C̣n câu chuyện dưới đây, có liên quan ǵ đến nỗi nhục và cảm giác nhục nhă không ?

Anh từng được mời tham gia một cuộc họp lấy ư kiến của các nhà khoa học, do chính phủ tổ chức, cũng khá lâu rồi. Một trong những nội dung của cuộc họp đó bàn về vấn đề cải cách chế độ tiền lương. Anh phân tích cho những người đó thấy được tầm quan trọng của việc phải duy tŕ chế độ lương chết đói.

         Anh nói : « Các ông muốn nhân viên thần phục và không phản kháng ư ?  Duy tŕ chế độ lương hiện hành, đặt toàn thể giảng viên và nhân viên vào trạng thái đói. Cách tốt nhất đấy. Cứ để họ đói. Đừng sợ ǵ cả. Dù sao, các nhân viên cũng không chịu đói đâu mà lo. Họ sẽ làm mọi cách để thoát đói. Khi buộc phải dành hết thời gian và tâm trí vào việc chống đói, họ không c̣n hơi sức đâu mà nghĩ đến chuyện khác nữa. Và chính phủ hăy giúp tạo ra các khe hở cho họ đục khoét. Họ càng đục khoét chính phủ càng nắm chắc họ trong tay. Chẳng có cách nào tốt hơn để nắm giữ họ là biến họ thành những kẻ tội phạm. Họ sẽ chẳng bao giờ dám phản ứng về bất cứ điều ǵ, chỉ cần mở miệng họ đă lập tức nhớ tới vô số tội mà người ta có thể khui ra. Họ sẽ ngậm miệng suốt đời để những tội lỗi ấy được ch́m vào im lặng. Quản lư những kẻ tội phạm tiềm năng dễ hơn là quản lư những người chính trực nhiều. Đừng bao giờ nghĩ tới chuyện tăng lương cho tới mức hợp lư. Thỉnh thoảng cũng nên tăng chút đỉnh nhưng tuyệt đối không bao giờ được tăng đến mức nhân viên đủ sống. » Phát biểu của anh được hoan hô và hưởng ứng nhiệt liệt.

Trong buổi họp ấy, có vài người phản đối anh, bằng cách nêu ư kiến rằng, bên Trung Quốc, lao động trí óc được trả lương rất cao. Giới nghiên cứu và đại học bên đó không than phiền về thu nhập. Họ có thể yên tâm sống mà làm khoa học. Nhờ thế Trung Quốc tạo được những đại học tinh hoa và có nhiều trường đại học đứng ở thứ hạng cao trong những bảng xếp hạng quốc tế. Nhờ thế triển khoa học công nghệ của họ phát triển được, đồng thời đó cũng là nguyên nhân đưa họ trở thành một trong những cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới. Kinh tế của chúng ta đang khủng hoảng. Trong thời đại hiện nay chỉ có chất xám mới giúp chúng ta có thể nhanh chóng giải quyết khủng hoảng. Chế độ lương hiện hành đă làm lăng phí nghiêm trọng nguồn năng lượng chất xám. Giảng viên và nghiên cứu viên mất thời gian giải quyết mưu sinh sẽ không thể nào tập trung suy nghĩ để sáng tạo hay có cách nghiên cứu đột phá để có được các giải pháp đột phá. Và chỉ sau một vài năm, kiến thức sẽ lạc hậu, tư duy sẽ cùn ṃn, lúc đó dẫu có tiền cũng không thể có phát kiến ǵ được nữa.

Trước ư kiến đó, mấy vị chủ tŕ cuộc họp cho rằng t́nh h́nh chúng ta rất phức tạp, chúng ta phải nắm được con người. Cuối cùng họ đồng ư với anh.

Họ nói, ngoài lương, sẽ có các khoản tiền được đầu tư theo từng công việc cụ thể. Các khoản đó giúp cho người ta có thêm thu nhập, nhưng cấp nhỏ giọt, và tạo ra một hành lang thủ tục thật sự nhiêu khê. Chẳng hạn, các thủ tục để nhận thù lao cho công tŕnh nghiên cứu sẽ vô cùng phức tạp, và buộc các nhà nghiên cứu phải làm các chứng từ khống, tức là buộc họ phải gian lận. Các chứng từ đó trở thành những bằng chứng cho sự gian lận của họ. Họ tự tạo cho ḿnh những tḥng lọng treo sẵn lơ lửng trên đầu. Làm hài ḷng nhà nước, các tḥng lọng sẽ được để yên. Làm phật ḷng nhà nước, các tḥng lọng sẽ được đưa ra sử dụng. Thực tế đó là những thử thách. Ai vượt qua được thử thách này sẽ chứng tỏ được những phẩm chất cần thiết của một cán bộ nhà nước. Có thể lấy nó làm căn cứ để chọn người bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng. Thử thách ấy cũng sẽ tạo điều kiện để rèn luyện phẩm chất trung thành với tổ chức và với chính phủ. Ngoài ra, những khoản đầu tư thêm ngoài lương ấy chính là các loại bổng lộc. Bổng lộc là chính, lương là phụ. Bổng lộc tập trung cho những người lănh đạo ở vị trí cốt cán, điều này sẽ rất tuyệt để giữ được ḷng trung thành của họ. Họ sẽ trung thành tuyệt đối khi nh́n thấy sự khác biệt căn bản giữa lănh đạo và nhân viên, sự khác biệt giữa có tất cả và không có ǵ cả, sự khác biệt đó sẽ khiến họ sợ hăi khi phải trở lại làm nhân viên quèn. Họ sẽ trung thành tuyệt đối để giữ siêu thu nhập, ít ra là tuyệt đối trung thành trong nhiệm kỳ của họ.

Tuy nhiên, mọi người đều biết bổng lộc không chỉ đến từ ngân sách nhà nước, mà c̣n đến từ hối lộ và tham nhũng, các dự án liên kết, các phi vụ đủ mọi loại, những nguồn này mới thực sự quan trọng. Chưa bao giờ chữ kư có giá trị và siêu giá trị như trong thời đại này. Phần trăm, hoa hồng, mọi thứ đều thực sự rất thơm tho quyến rũ. Những thứ đó trui rèn phẩm chất lănh đạo, và gián tiếp góp phần củng cố ḷng trung thành với thể chế.

Anh c̣n phân tích thêm, lương thấp cũng là biện pháp để rèn thói quen chịu đựng cho nhân viên. Lương giảng viên đại học, khởi điểm, không đủ để trả tiền thuê nhà, đừng nói chuyện sống. Dĩ nhiên, chế độ lương như vậy là thậm vô lư. Nếu họ chấp nhận được sự phi lư đó, họ sẽ chấp nhận hết mọi sự phi lư khác. Anh c̣n nói đùa : « Các ông cứ thử xem. Cứ thử đưa ra một vài chủ trương cực kỳ phi lí, để xem có phản ứng ǵ không. Ví dụ, chủ trương bắt giảng viên đóng tiền cho nhà nước nếu không dạy đủ số giờ theo quy định của Bộ. Lương đă thấp như vậy, họ lấy tiền đâu ra để đóng ? Rồi các ông sẽ thấy, phi lư đến thế nhưng họ vẫn sẽ thực hiện, không một chút phàn nàn, cứ thử mà xem. Chỉ cần đo vài lần như thế, sẽ đủ cho các ông kiểm nghiệm, muốn ra chủ trương ǵ th́ ra. » Thực t́nh anh chỉ nói đùa thôi. Không ngờ sau đấy họ làm thật. Chủ trương đưa ra, và đúng như anh dự đoán, không gặp sự phản đối nào, người ta lẳng lặng thi hành. Con người bị làm nhục theo đủ mọi cách. Những kẻ làm nhục người khác không hiểu rằng họ cũng tự làm nhục chính ḿnh. C̣n anh th́ sao đây, kẻ cố vấn cho t́nh trạng nhục nhă đó ?

 Tiền được chi dùng vào việc lăng phí tốt hơn là dùng để trả lương cho nhân viên đủ sống. Tốt cho hầu bao của những người quản lư. Những ông chủ đỏ. Và tốt cho sự trường tồn của chế độ. Quan điểm này chi phối chính sách lương. Ai cũng biết những con số dễ gây ấn tượng như hàng trăm ngh́n tỉ này đến hàng trăm ngh́n tỉ kia bị thất thoát, của hết đại doanh nghiệp nhà nước này đến đại doanh nghiệp nhà nước kia. Nhưng ngoài ra, số tiền lăng phí hàng ngày, số tiền lăng phí cho các hoạt động hàng ngày, em không thể nào đo đếm được. Nó mới là kinh khủng. Và dĩ nhiên, chẳng bao giờ được công khai. Số tiền lăng phí đó thừa để trả lương cho nhân viên đủ sống, nhưng nhất định phải duy tŕ t́nh trạng lương hiện nay. Nếu không làm cho con người tha hóa, nếu không làm cho con người sợ hăi, sẽ không nắm được họ. Con người càng tha hóa càng sợ hăi, và càng chấp nhận để cho người khác nắm giữ ḿnh. Nhưng, anh biết, chẳng ai thừa nhận điều đó, chẳng ai thấy ḿnh tha hóa, chẳng ai thấy ḿnh sợ hăi, và ai cũng thấy ḿnh tự do. Ít nhất, đó là thực tế trong môi trường của anh. Tốt thôi, quư vị tự do, quư vị can đảm, quư vị đức độ, những tấm gương sáng ngời, quư vị cứ cảm nhận như quư vị muốn, miễn là để yên cho tôi hưởng lợi.

Anh không bao giờ nghĩ đến việc đồng nghiệp và nhân viên sống như thế nào. Anh đă từng như họ, nếu anh thoát được nghèo họ cũng sẽ thoát được thôi. Anh thoát bằng con đường nào họ sẽ thoát bằng con đường ấy, dù có thể trên những ngóc ngách khác nhau, bằng những phương tiện lớn nhỏ khác nhau. Dĩ nhiên, có khác biệt giữa anh và họ : anh thoát nghèo và trở nên giàu có, c̣n đa số họ dừng lại ở mức thoát khỏi nghèo đói. Có lần, một giảng viên, trước khi ra khỏi trường, đề nghị anh làm một tờ tŕnh lên trường và lên Bộ, nói rơ rằng với t́nh trạng lương hiện nay đại học không thể phát triển được, anh ta sẽ hỗ trợ anh hết ḿnh để đưa việc này lên thành một vấn đề để giới đại học thảo luận và t́m cách tháo gỡ. Nhưng anh bỏ ngoài tai đề nghị đó. Anh đâu thèm quan tâm mấy chuyện đó. Lương không nhằm nhè ǵ với anh. Thu nhập của anh nằm ở những chỗ khác. C̣n giảng viên ư, sống chết mặc họ.

Anh không quan tâm tới t́nh trạng khó khăn về kinh tế của giảng viên và nhân viên, cũng chẳng quan tâm đến các hậu quả nảy sinh từ t́nh trạng đó. Nhiều hậu quả, nhiều lắm. Anh đă không thấy hoặc không muốn nh́n thấy. Chẳng hiểu sao, lúc này, bất chấp có muốn hay không, anh nh́n ra vô số thứ. Dù rất khó chịu anh vẫn phải nh́n, và thấy.

Hồi đó, hồi anh mới chỉ làm trưởng khoa, đă xảy ra một việc. Cũng chỉ là việc nhỏ thôi, có hàng ngh́n chuyện tương tự như thế. Anh đă nói với em, kư ức hoạt động theo một cơ chế khó hiểu, chọn lọc những thứ anh không ngờ nhất, những thứ nhỏ nhặt, tưởng như chẳng có mấy ư nghĩa. Có thể việc ấy có mối liên hệ nào đó với những ǵ anh vừa viết trên đây chăng.

Một hôm, anh có việc phải quay về nhà vào buổi trưa, thấy vợ anh, vợ cũ, mắt đỏ hoe, anh hốt hoảng hỏi xem có chuyện ǵ. Cô kể :

-Thật tội nghiệp cho cô sinh viên làm luận văn với anh. Em vừa t́nh cờ gặp cô ấy ở bưu điện, mặt mũi phờ phạc.

-Sao thế ?

-Ủa, thế anh không biết ǵ à ?

-Anh biết là ba ngày nữa cô ấy sẽ bảo vệ luận văn. Nhưng sao ? Mọi việc xong hết rồi mà.

-Anh đúng thật là… Cô ấy bụng chửa vượt mặt, bầu tháng thứ tám, c̣n vài tuần nữa là sinh.

-Ừ, th́ sao ? V́ thế cô ấy muốn bảo vệ trước khi sinh.

-Th́ sao ư ? Anh có biết là đêm qua cô ấy phải đi ô tô, ba trăm cây số, đường núi, với cái bụng như thế, để sáng nay kịp đến bưu điện gửi giấy mời cho hội đồng không ?

-Sao cô ấy phải làm việc đó ? Đấy là việc của văn pḥng mà.

-Nhân viên văn pḥng của anh gọi điện bảo cô ấy xuống làm việc đó. Tối nay cô ấy đi ô tô ba trăm cây số về nhà. Ba ngày sau lại đi ô tô ba trăm cây số để xuống bảo vệ. Cái thai đă ở tháng thứ tám rồi. Trường anh cách bưu điện trung tâm chỉ một phút xe máy và khoảng 5 phút đi bộ. Cô ấy và cháu bé trong bụng phải đêm hôm đi ô tô tám tiếng đồng hồ. Mà đấy đâu phải việc của cô ấy. Giáo vụ trường anh c̣n tí tính người nào không ?

-Thôi em đừng cường điệu như thế được không !

-Em cường điệu ư ? Một bà mẹ trong t́nh trạng như thế, một thai nhi trong t́nh trạng như thế, đi lại trong t́nh trạng nguy hiểm như thế, nhỡ xảy ra chuyện ǵ th́ sao ? Anh không nghĩ đến điều đó ư ? May cho anh là cô sinh viên không sao. Trời ơi, mà sao cô ấy không phàn nàn ǵ hết trơn, c̣n tự thấy phải có nghĩa vụ làm hộ công việc của văn pḥng.

-Để mai anh nói chuyện với giáo vụ.

Anh gặp giáo vụ, một cô gái c̣n trẻ, hỏi cô ta sao lại làm việc như thế. Đầu tiên cô chối bay chối biến. Sau đó giải thích rằng cô vẫn thường xuyên nhờ sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh làm những việc đó. Như vậy cũng tiện cho cho cô. Cô cảm thấy công việc phải gửi các loại công văn giấy tờ rất phiền hà, nên cô nhờ sinh viên giải quyết giùm, v́ đằng nào sinh viên cũng phải gặp người hướng dẫn và người phản biện. Dĩ nhiên sinh viên bỏ tiền túi ra để gửi các loại công văn giấy tờ cho khoa. Từ bao lâu nay rồi mọi việc vẫn được tiến hành theo cách đó. Cô giáo vụ ngạc nhiên, trước đây anh chẳng nói ǵ, sao hôm nay lại rầy rà cô. Đúng lúc ấy điện thoại di động của anh reo, anh ra khỏi văn pḥng nghe điện, rồi quên luôn chuyện đó. Tối về cũng chẳng nói ǵ với vợ nữa.

Em thấy đấy, giáo vụ của anh chỉ nghĩ làm thế nào để tiện cho cô ấy, làm thế nào để bớt phiền hà cho cô. Mặc dù cô được trả lương để làm những công việc đó, nhưng cô vẫn đẩy cho sinh viên, bắt họ phải làm thay việc của ḿnh. Chắc cô nghĩ công việc nhiều mà lương lại thấp. Cô không hề nghĩ đến cái thai tám tháng tuổi, cũng không hề nghĩ đến việc cô sinh viên của anh ở cách trường ba trăm cây số, tại một tỉnh miền núi, phải đi lại bằng ô tô, rất nguy hiểm. Phải, vợ anh nói đúng, nếu cái thai có chuyện ǵ th́ sao ? Đó là sự độc ác thường nhật. Cô giáo vụ độc ác mà không tự biết, không nghĩ tới sự độc ác của ḿnh. Đối với một thai nhi mà người ta c̣n vô cảm như vậy, th́ việc các cô bảo mẫu bóp cổ một đứa trẻ mười tháng tuổi, bạt tai, đánh đập, dúi đầu những đứa trẻ ba bốn tuổi vào thùng nước, hẳn cũng chẳng có ǵ khó hiểu. Sự độc ác mang gương mặt hàng ngày, mang dáng vẻ vô tư và vô can. Ta độc ác như là ta thở vậy.

Anh dung túng cho cô nhân viên văn pḥng, dung túng cho sự độc ác đó. Anh nghĩ, thôi, lương của cô ấy thấp như thế, nên thông cảm cho cô. Chuyện đó chẳng qua cũng chỉ là một chuyện nhỏ. Nếu không có sự dung túng của anh, của ban lănh đạo, nếu không có sự im lặng đồng lơa của đồng nghiệp, th́ sao cô ta dám cư xử hành động như vậy ? Dẫu không cố ư, nhưng sự độc ác tự nhiên, thường nhật của cô cũng có thể gây hại cho người khác. May mà không có ǵ tồi tệ xảy ra trong trường hợp này, nhưng chỉ là may thôi. Bao nhiêu trường hợp khác không may mắn như thế. Chẳng phải bao nhiêu cái chết ở bệnh viện chỉ do một chút bất cẩn của bác sĩ thôi sao ? Những chuyện đó bị cho là chuyện nhỏ, và những tội ác xảy ra liên tiếp trong xă hội dần dần cũng bị coi như chuyện nhỏ. Ai hơi đâu mà bận tâm, ai hơi đâu mà thèm để ư nữa. C̣n trăm thứ phải lo. Với lại ngày nào cũng có chuyện, làm sao để ư cho hết.  Hỏi làm sao xă hội không vô cảm. Từng cá nhân trong xă hội đó vô cảm th́ hỏi làm sao mà tội ác không trở nên thường nhật ?

         Nhưng anh, nếu đối diện với ḿnh, sẽ phải thấy rằng anh c̣n làm nhiều chuyện độc ác hơn cô giáo vụ ấy rất nhiều. Dù sao, cô chưa gây hậu quả, c̣n anh, anh đă tạo ra những hậu quả rợn người. Mặc dầu có thể anh không cố ư… Dù sao cũng phải nói rằng, cô giáo vụ ấy, lương của cô rất thấp, và cô làm tám tiếng mỗi ngày ở trường, làm sao cô có thể sống được. Người trả lương có tí nhân đạo nào với cô ấy đâu. Có ai thương cô đâu. Anh đă chẳng bao giờ nghĩ đến việc cô ấy cũng phải sống, rồi đến lúc cô cũng phải có gia đ́nh, và có con. Với đồng lương đó, cô sẽ nuôi con bằng cách nào ? Có lẽ mỗi lần nhận lương cô đều tự hỏi sao cuộc đời lại tàn nhẫn với cô như thế. Anh có đủ mọi thứ và anh không cần biết những người xung quanh anh sống ra sao, tồn tại như thế nào. Anh c̣n muốn duy tŕ t́nh trạng đó, c̣n muốn nhấn ch́m họ trong t́nh trạng đó. Như thế chẳng phải là độc ác sao ? Như thế chẳng phải là tàn nhẫn sao ? Nếu nói rằng đó là sự độc ác thường nhật e rằng không đúng nữa. Có lẽ phải nói đó là sự độc ác mang tính chất nền tảng. Cái ác nền tảng, bởi nó có khả năng giết chết tính người, giết một cách nhẹ nhàng, từ từ, ngày này qua ngày khác, không để lại dấu vết, khiến người ta không nhận thấy, không cảm thấy, khiến người ta quen dần với sự thiếu vắng nhân tính. C̣n anh, hiểu rơ mọi chuyện nhưng vẫn cố t́nh duy tŕ t́nh trạng trả lương mạ lị và coi rẻ con người như thế, nhằm buộc con người phải tha hóa để dễ bề điều khiển họ, vậy cái ác có phải nằm trong bản chất của anh không ? Bản chất ư ? Sao anh nói vậy chứ ? Không đâu. Con người em từng yêu, con người đó không độc ác. Phải không ? Nhưng cũng có thể vào thời em yêu anh, cái ác trong con người anh chưa có điều kiện bộc lộ ? Cũng có thể để sinh tồn mà anh đâm ra độc ác ? Hay v́ muốn được yêu mến mà sinh độc ác ? V́ không muốn phải cô đơn lạc lơng, v́ sợ bị bỏ rơi mà sinh độc ác ? Sợ bị trừng phạt mà thành ra độc ác ? Sợ cái ác mà rốt cuộc trở thành độc ác ? Lẽ nào lại như thế? Hay quyền lực và ḷng tham đă khuyến khích sự độc ác trong anh ? Điều anh biết rơ : anh không bị xem là kẻ độc ác, và anh cũng đă không hề nghĩ ḿnh độc ác. Cũng như trong thời kỳ dối trá kinh hoàng nhất của anh, anh không hề thấy ḿnh giả dối. Anh là h́nh ảnh về sự hào hoa phong nhă, biểu tượng của sự thành đạt. Anh vẫn luôn hưởng ḷng kính trọng của đa số mọi người. Dù anh chẳng rơ họ có thật sự kính trọng anh hay không.

         Càng ngày anh càng cảm thấy em không thể yêu anh được nữa.

16.

 

Gửi em,

Đă đến lúc anh phải nói về chuyện này. Anh những tưởng không bao giờ gợi lại nó nữa.

Ngày khánh thành hội trường lớn của trường anh. Hội trường ấy được khởi công dưới « triều đại » của anh.

Con gái hẹn anh đến sớm, trước giờ  khai mạc buổi lễ, nó có việc gấp muốn gặp anh. Lúc anh đang đi cách khoảng 50m đă thấp thoáng thấy con đứng chờ ở phía trong, gần cửa hội trường. Vợ anh cũng tới, vợ cũ th́ đúng hơn, con muốn gặp cả hai người, anh không biết cô ấy đi sau anh một quăng. Ṭa nhà sập xuống đúng lúc anh nh́n thấy con gái. Có lẽ nó đă bị nứt từ tối hôm trước. Phần mái trên hành lang sụp trước, nhanh đến nỗi con anh chạy không kịp. Anh trân trối nh́n cả đống vôi vữa xi măng cốt thép ấy ụp xuống, nhấn ch́m con anh. Anh chạy đến cào bới. Gào thét và cào bới đến nát cả hai tay. Thôi, đừng bắt anh phải khơi lại cảm giác đó nữa, đến bây giờ anh vẫn không thể nào đối diện được với thời điểm đó. Anh không thể tin được chuyện đó có thật, anh muốn nghĩ nó là một cơn ác mộng, ước ǵ nó chỉ xảy ra trong ác mộng. Vợ cũ anh ngất xỉu, người ta phải đưa vào viện cấp cứu. Nhưng cô ấy tỉnh rất nhanh, khoảng tiếng sau cô quay lại, lúc đó người ta đă đưa được con anh ra. Không chút ǵ của con bé c̣n nguyên vẹn. Anh biết thế, dù  anh không dám nh́n. Một người cha có thể làm ǵ khác ngoài ôm đầu dấu mặt sau hai cánh tay, để mặc người ta bới xác con ḿnh, để mặc người ta thu xếp cho nó. Anh không nh́n nó. Người ta cho con bé vào trong cái quan tài do vợ anh gọi mang đến, một cái quan tài tạm, để không ai phải chứng kiến h́nh hài tan nát của con. Vợ cũ anh, cả trong lúc đau khổ khốn cùng như thế, vẫn biết phải làm ǵ. Anh không biết cô lấy sự tỉnh táo ấy ở đâu. Trước khi leo lên xe cứu thương bệnh viện để đưa con gái về nhà, cô lạc giọng hét lên, nước mắt vẫn không ngừng chảy :

-Tôi cấm anh và cái lũ đồng nghiệp, đồng chí, bạn bè anh đến đám tang con bé. Thằng nào, con nào trong cái số đă giết con gái tôi mà ḷ mặt đến, tôi bắn. Anh mà dám dẫn xác đến, tôi bắn.

Cô không nói để dọa, cô nói thật. Cô nói đúng, anh đă giết con gái ḿnh. Đồng nghiệp của anh, những người cùng chia chác, rút ruột từ việc xây dựng cái hội trường này, họ đă cùng anh giết con gái anh. Không phải anh không biết chuyện cầu nọ cầu kia đang xây bị đổ, nhà thi đấu chỗ này chỗ kia bị sập đúng ngày khánh thành, y chang trường hợp của anh đây. Anh biết hết, nhưng anh đă không ngờ rằng một chuyện tương tự như thế lại có thể xảy ra cho anh.

Anh không những bị cấm đến dự  đám tang, c̣n bị cấm thăm mộ con. Thực ra anh cũng không dám ra mộ con. Không dám đối diện với tội ác của ḿnh. Anh đă giết chết con đẻ. Ḷng tham. Đó là sự thực. Con gái anh bị giết năm nó hai mươi ba tuổi, vừa ra trường và đi làm được một năm. Nó đă ở riêng từ nhiều năm trước. V́ muốn gặp bố và mẹ mà phải chết. Anh không bao giờ biết được nó định gặp anh để nói chuyện ǵ. Không gặp được anh, nó đă gặp cái chết của nó. Anh giết con ḿnh, sự thật là như vậy. Dù anh có cố lảng tránh sự thực đó bằng cách đi hết chùa nọ sang chùa kia, ráng t́m một lư do ở kiếp trước, ráng đổ cho một định mệnh của trời đất thần phật. Chẳng ai trừng phạt anh, nếu vợ anh không trừng phạt anh th́ hóa ra trên đời này chẳng có lẽ công bằng sao ? Có những tội ác không bao giờ bị đưa ra xử, có những kẻ giết người không bao giờ bị truy tố. Những kẻ như anh.

Vợ cũ anh mặc đồ đen suốt ba năm sau đó. Cuối năm thứ ba sau khi con mất, cô quay về nhà anh lấy một số vật dụng cũ của con. Lúc cô đến, anh và vợ mới đang ngồi trong pḥng khách đọc báo. Cô vào pḥng con bé, anh vẫn luôn ǵn giữ và chăm sóc căn pḥng đó. Rất nhanh chóng cô t́m thấy những thứ cần t́m, rồi trở ra. Nhanh tới mức cô vợ mới đang ngồi trong ḷng anh không kịp đứng dậy. Anh muốn nói chuyện, không ḱm được anh thốt lên :

-Em có thể ở lại nói chuyện một lúc không ?

-Anh định nói ǵ ? Cái hội trường bị anh rút ruột ấy làm con gái anh chết, tan nát như thế nào, anh c̣n không biết ư ? Tức tưởi như thế nào, anh nh́n thấy hết rồi, định nói ǵ đây? Có phải chiến tranh đâu, mà con anh phải chết không toàn thây như thế chứ? C̣n cái trường bên ngoài hoành tráng thơm tho bên trong xập xệ thối tha của anh nữa, nó đă biến biết bao người lương thiện thành những kẻ tàn phế tinh thần, làm chết lương tri của bao nhiêu người. Anh đền tội bằng cách nào đây ? Mà thôi, anh đừng vờ vĩnh nữa, buồn nôn lắm.

Và cô nôn thật, thốc tháo xuống sàn nhà. Mặt tái xanh, cơ thể gồng theo những cơn quặn thắt khốn khổ. Anh muốn ôm cô ấy, muốn giúp cô, muốn làm cô cảm thấy dễ chịu. Nhưng anh ngồi yên nh́n cô, biết rằng bây giờ mà đụng vào người cô c̣n khiến cô nôn mạnh hơn nữa. Khi mọi thứ trong dạ dày đă ra hết, cô ngồi im một lúc, đờ đẫn. Sau đó, cô rút trong túi ra gói khăn giấy, lau miệng, ném tờ khăn giấy xuống đống nôn, rồi đi ra. Anh có cảm tưởng như cô đi không vững nữa. Đến cả nỗi đau mất con của anh cũng làm cô ấy phát nôn.

Ba ngày sau, anh nhận được tin cô mất. Người nhà nói rằng cô nôn liên tục suốt mấy hôm đó. Không ăn uống ǵ vẫn nôn. Chẳng thuốc ǵ có thể giúp cô ngừng nôn. Đến khi thổ ra một mảng giống như mảng dạ dày cô tắt thở.

Mặc dù cô không trăng trối lại là cấm anh dự đám tang, anh cũng không dám đến. Nếu anh đừng hỏi cô, nếu anh cứ im lặng để cô về, hẳn cô đă không phải chết v́ bệnh nôn quái đản ấy. Anh không có mặt trong đám tang của con anh và vợ anh. Dù cô ấy bỏ anh, dù anh đă có vợ mới, trong thâm tâm anh luôn coi cô ấy như vợ ḿnh. Cho đến lúc này, anh cũng chưa bao giờ đặt chân đến mộ họ.

Sau cái chết của vợ và con gái, anh nhận được lá thư của một đồng nghiệp cũ, người bị anh cho thôi việc. Có lẽ do anh ta không muốn đứng vào dàn loa bị anh điều khiển, hoặc v́, trong một lúc nào đó, đă khiến anh nhận thấy rằng anh ta không phục anh. Cũng có thể thêm những lư do khác nữa. Hồi đó, anh ta, nhờ có tài trợ nước ngoài, đă lên chương tŕnh mở được một thư viện số cho trường anh. Dĩ nhiên, với cương vị lănh đạo cao nhất, anh kư dưới các văn bản giao dịch. Nhưng đúng ra anh ta là người sáng lập thư viện số ấy. Một vài cử chỉ của anh ta khiến anh cảm thấy khó chịu. Anh đọc thấy cái ǵ đó như là sự kiêu ngạo trong thái độ của người đồng nghiệp ấy. Bây giờ nghĩ lại, có thể đấy chỉ là cách cư xử của một người đă sống ở phương Tây khá lâu. C̣n lúc ấy, anh khó chịu nh́n thấy sự ngạo mạn và vô ơn. Không giống những người khác, anh ta không có nụ cười lấy ḷng khi gặp anh, không bắt tay anh bằng cả hai tay và nắm thật chặt, lưng cũng không cúi xuống khi bắt tay, không có vẻ mặt đầy biết ơn và thần phục. Cung cách của anh ta khiến anh cảm thấy bất an.

Khi cho anh ta nghỉ việc, anh nhắc lại rằng nếu anh không kư đồng ư vào đơn xin việc của anh ta th́ anh ta không thể nào về làm việc ở trường anh được. Anh ta phải biết ơn anh về chữ kư đó. Anh là người cho anh ta về trường, nên cũng sẽ quyết định đẩy anh ta đi. Anh chàng đó quả không hiểu ǵ về cái gọi là quyền lực tập trung. Sau khi anh ta biến khỏi trường, dĩ nhiên anh trở thành người sáng lập hợp pháp của thư viện số. Buổi lễ khánh thành rất long trọng và đông quan khách. Báo chí đưa tin về đóng góp to lớn của anh cho sự phát triển của hệ thống thư viện đại học hiện đại. C̣n người kia, không chỉ mất việc ở trường anh, c̣n không thể nào t́m  được một công việc ở trong ngành giáo dục. Anh ta không thể t́m được một công việc nào thuộc loại lao động trí óc. Chẳng ở đâu người ta nhận anh ta. Những việc như thế nằm trong tầm tay anh, anh có thể điều khiển được. Người kia, sau mấy lần thử chỗ nọ chỗ kia không được, cuối cùng đi xe ôm kiếm sống.

Anh không ngờ, đến một lúc con gái anh gọi anh ta là bố dượng, con đă rất yêu quư anh ta, người cha tinh thần của nó. Phải, chắc em hiểu anh định nói ǵ, vợ anh tái hôn với anh ta. Cô ấy không hề nói ǵ về cuộc hôn nhân sau này, vả chăng cũng chẳng có cơ hội nào để nói, sau khi ly hôn anh và cô ấy hoàn toàn không gặp nhau cho tới khi con gái anh thu xếp cuộc gặp gỡ bất hạnh đó. Nhưng rồi mọi người cũng cho anh biết.

Anh đă xé bức thư đó vứt vào thùng rác, không hề nghĩ đến nó bao nhiêu năm nay, tự nhiên giờ đây nội dung của nó hiện về đầy đủ trong đầu anh. Nó cũng ngắn thôi.

« Chào ông! Có lẽ ông không c̣n nhớ tôi là ai. Chẳng quan trọng. Ông đă từng muốn biến tôi thành một kẻ bần cùng trong xă hội. Ông và tôi, chúng ta đều nhớ rơ câu này, của một nhân vật văn học : « Chết có sao đâu, không sống được mới thật là đau đớn ». Ông muốn đặt tôi vào t́nh trạng « không sống được ». Ông đă đạt được mục đích. Một người thất bại, ôm một cuộc đời thất bại như tôi, có sá ǵ mà không thừa nhận thắng lợi của ông.

Ai cũng biết cái chết của con gái ông, ai cũng biết việc vợ cũ cấm ông không được dự đám tang con gái, bà ấy nói công khai như vậy, ai cũng nghe thấy. Và có lẽ người ta nghĩ đó là một t́nh cảnh đáng buồn. Phải, chuyện ấy thật đáng buồn. Nhưng ông có để ư  rằng c̣n một điều đáng buồn khác, đó là trạng thái « không sống được » mà cả xă hội này đang lâm vào, mà cả xă hội này đang bị đẩy vào, dưới ư chí sắt đá của những kẻ như ông. Bao nhiêu người đang « không sống được », xung quanh ông.

Chúng ta đă chứng kiến những Trần Đức Thảo, Nguyễn Mạnh Tường, Hữu Loan… không sống được như thế nào. Và ông muốn bắt tôi phải trải nghiệm điều đó, ông muốn đẩy tôi xuống tận dưới đáy xă hội, không cho tôi sống. Các ông tổ chức hội thảo rất to tưởng niệm Trần Đức Thảo, nhưng các ông tiếp tục đối xử với đồng nghiệp theo cái cách thức mà Trần Đức Thảo đă từng bị đối xử. Xem ra những bài học quá khứ chẳng có ích ǵ với các ông. Các ông nh́n thấy rơ tư tưởng và tinh thần của Trần Đức Thảo bị hủy hoại như thế nào, và các ông tiếp tục hủy hoại  tư tưởng và tinh thần của người khác.

Nhưng có lẽ phần nào đó ông đă nhầm khi sa thải tôi. Ông đă không thấy được bao nhiêu người chết ṃn trong trường đại học của ông, và tôi cũng đă chết ṃn như thế nếu tôi được ông trọng dụng. Ông trừng phạt tôi. Tôi tàn lụi, dĩ nhiên, như bao nhiêu người khác đă tàn lụi trong xă hội này, làm sao chúng tôi chống lại được sự tàn lụi đó.  Nhưng ông cũng cho tôi cơ hội để nh́n lại xem ḿnh muốn ǵ. Quả thực tôi không hề muốn làm một kẻ ăn óc sống như ông, tôi không muốn biến sinh viên thành những con vẹt, làm cho năo họ trở nên trống rỗng, biến họ thành những cái loa. Không, tôi không muốn phạm trọng tội giết người theo kiểu đó. Cái kiểu giết người được Milovan Djilas miêu tả trong cuốn « Giai cấp mới » mà có thể ông cũng đă đọc, ở chương Khủng bố về mặt tinh thần : « Họ đă nghĩ ra một h́nh thức giết người vô tiền khoáng hậu – giết chết tư tưởng, và hành xử với con người cũng như tư duy của con người không khác ǵ người ta hành xử với búi cỏ khô trên sa mạc. Khi giết chết người khác, không cho tư tưởng của người khác được tự do bay bổng, th́ chính họ cũng trở thành một bọn người nhạt nhẽo, trống rỗng, một bọn người không hề biết đến những giây phút hạnh phúc của tư duy trầm mặc thâm sâu ».

         Ông đuổi tôi khỏi đại học, nhưng bằng cách đó ông tạo điều kiện cho tôi có được cái hạnh phúc của một người làm chủ tư duy của ḿnh, cái hạnh phúc mà ông không bao giờ biết  đến.

Con gái ông chết rồi, tôi cầu mong cho linh hồn con ông yên nghỉ. Và tôi cầu mong ông, hăy v́ cô ấy mà nghĩ đến cái chết về tinh thần của bao người trẻ đang trả tiền để học tập trong trường ông.

Ông đau buồn cho cái chết của con ông, hăy từ nỗi buồn đau đó mà nghĩ đến nỗi đau của những người « không sống được ». Tôi không lợi dụng hoàn cảnh để khơi sâu thêm sự đau ḷng của ông, tôi cũng đau ḷng không kém ǵ ông, tôi coi con gái ông như con gái của ḿnh. Tôi không nói dối ông, tôi yêu con gái ông như thể tôi đẻ ra nó. Tôi đă tặng con gái ông tinh thần của tôi và con ông đă tiếp nhận nó. Tôi chỉ mong từ nỗi niềm riêng mà ông có thể hiểu cho nỗi niềm của người khác.

Dù hy vọng đó rất mong manh,  tôi cũng đă viết cho ông. Ông có thể giết chết hy vọng của tôi, cũng có thể giúp tôi nuôi dưỡng nó. Chào ông ! »

  Anh vứt bức thư ấy đi, kèm theo một câu lầm bầm: “Vớ vẩn”, không nghĩ đến nó nữa. Thế mà giờ đây, anh có thể chép lại không sót một chữ.

Anh nhớ lại câu chuyện chúng ta đă nói tới trong những bức thư hồi xa xưa ấy, câu chuyện về một cô giáo bị cả đám đàn ông đánh cho dập nát trên hàng loạt tờ báo và sau đó bị áp dụng h́nh thức bỏ đói, bị cho thôi việc. Hồi đó anh c̣n thấy xấu hổ. Thế mà sau khi chữa bệnh xong, anh áp dụng y chang như thế với đồng nghiệp của anh. Em biết không, sau vụ việc của cô giáo đó, người ta muốn rằng đại học phải thực sự trở thành pháo đài bảo vệ chế độ, trở thành tiền đồn của ư thức hệ xă hội, và là thành tŕ vững chắc giúp những kẻ trục lợi như anh ẩn ḿnh. Những người đàn ông lại lén lút mở những cuộc thẩm tra, khám xét, hạch sách công việc ở đại học. Phải gọi là lén lút bởi những phái đoàn đi làm việc ấy chẳng hề có công văn, chẳng hề có quyết định, và cũng chẳng hề cho phép báo chí đưa tin về hoạt động đó. Mọi việc diễn ra trong bóng tối, trong sự câm lặng đồng loạt của mọi bên liên đới. Những thành viên của phái đoàn ấy ngẩng cao đầu kiêu hănh, đắc thắng cảm nhận nỗi kinh hoàng mà họ gieo rắc lên các trường đại học. Thực tế, có những đại giáo sư lượn lờ quanh họ xun xoe nịnh bợ, mong thoát khỏi búa ŕu của họ. Nhưng họ cũng hơi nhầm chút đỉnh. Giới giảng viên xưa nay luôn kiêu hănh về sự im lặng cố hữu đóng băng trên không gian đại học. Giới đại học vẫn luôn im lặng chấp nhận vô điều kiện mọi trấn áp, mọi quyết định phi lư từ trên dội xuống. Một khi đă coi im lặng như biểu hiện của sự khinh bỉ th́ người ta có thể chịu đựng và chấp nhận hết mọi thứ, người ta im lặng mà cảm thấy ḿnh đứng cao hơn kẻ đi đàn áp ḿnh. Vậy đó em. Cái lư để mọi bên đều có thể hoan hỉ trong mọi t́nh thế, dù phi lư và phi nhân đến cỡ nào. Băng đen bịt mắt và băng keo bịt miệng. Với những giải băng đó, cộng thêm hằng hà sa số lư lẽ ngụy biện, người ta có thể hạnh phúc trong mọi hoàn cảnh. Để hạnh phúc hăy nhắm mắt mà sống. Không, hăy mở mắt nhưng đừng nh́n thấy ǵ cả. Không, hăy mở to mắt và chỉ nh́n thấy những ǵ cần nh́n để tạo nên hạnh phúc.

Lúc đó hơn một phần mười của thế kỷ đă trôi qua, và đại học vẫn cứ là thành tŕ bảo vệ chế độ, một chế độ mà đến hết thế kỷ này, người ta cũng chẳng rơ mặt mũi nó ra làm sao. Người cầm lái vĩ đại mơ màng tuyên bố trước toàn dân như thế, tiếp tục yên tâm và hăng say chèo lái, đưa con thuyền cách mạng hùng hổ tiến lên, dù chẳng biết sẽ cập bến bờ nào. C̣n anh và đồng bọn trong giới đại học và nghiên cứu của anh, cứ vài năm lại làm một công tŕnh trị giá vài ba tỉ, xác lập cơ sở khoa học cho cái bến bờ mù mịt đó.

Đại học, v́ thế, theo định nghĩa của Djilas, chính là nơi thực hiện h́nh thức giết người vô tiền khoáng hậu, giết chết khả năng h́nh thành các tư tưởng. Cùng với tư tưởng, cảm xúc cũng sẽ bị chết theo. Những cảm xúc chân thực sẽ bị thay thế bởi các cảm xúc nhân tạo và dối trá, ở một mức độ cao hơn rất nhiều so với cái giấc mơ giả dối đầu đời mà người ta cố nhét vào tâm hồn những đứa trẻ mẫu giáo.

Đích thị anh là một kẻ giết người hàng loạt. Anh cầm đầu những kẻ giết người hàng loạt. Em có thể đọc đâu đó trên mạng tin về việc người Trung Quốc bổ đầu con khỉ đang sống để ăn óc nó. Anh, một kẻ nạo óc người sống. Anh làm ruỗng hết năo của sinh viên. Năm nào cũng thế, bao nhiêu ngàn sinh viên vào trường đại học để bốn năm sau ra trường với năo bộ gần như hoàn toàn mất khả năng tư duy, mất khả năng suy nghĩ, chỉ c̣n biết ghi nhớ những ǵ được nhồi nhét vào đầu mà thôi. Năo họ trở thành cái thùng chứa, thay v́ là trung tâm suy nghĩ và sáng tạo. Năo họ thu nhận những ǵ được phép và  đẩy ra những ǵ cấm kỵ.

Thế hệ trẻ cần biết họ đang kính trọng ai, có thật những gương mặt lớn trên truyền thông hiện nay đáng được kính trọng không, hay thực ra rất nhiều trong số đó là những kẻ ăn cắp ḷng kính trọng. Anh có thể làm được điều đó không, có thể nói cho thế hệ trẻ biết họ đang kính trọng nhầm người không ? Cần phải nói cho thế hệ trẻ biết họ đang đặt ḷng kính trọng của họ nhầm chỗ, rằng anh đang tham nhũng ḷng kính trọng của họ. Họ phải biết kính trọng những người vô cớ bị kết tội phản động, họ phải kính trọng những người đang ngồi sau chấn song sắt, đang phải chịu mọi cực h́nh, chỉ v́ muốn được sống một cách trung thực, chỉ v́ muốn xă hội có công bằng và có chỗ cho lương tri tồn tại. Chỉ khi nào thanh niên nước này kính trọng những người đó đất nước này mới khá lên được. Chừng nào họ c̣n kính trọng những GS, TS, nhà giáo nhân dân, hiệu trưởng đại học, viện trưởng, viện sĩ viện hàn lâm, Bộ trưởng, Ủy viên BCT, đại biểu quốc hội, bí thư, chủ tịch…như anh, chừng đó tương lai của xứ sở này c̣n mờ mịt. Quả là một dân tộc bất hạnh khi dân tộc đó dành sự tôn kính của ḿnh cho những kẻ thối nát. Thanh niên phải biết trọng những ǵ đáng trọng và khinh những ǵ đáng khinh, họ phải biết khinh bỉ loại người như anh th́ những điều tốt đẹp mới có thể nảy nở trong tâm hồn họ, và họ mới có thể làm những điều tốt đẹp cho xă hội. Điều anh cần làm là giúp họ hiểu rơ chuyện này.

Nhưng lẽ nào anh lại tự tước bỏ mặt nạ của ḿnh đi, anh làm sao đủ sức tự tước bỏ mặt nạ của ḿnh đi ? Nhất là khi mặt nạ đó giờ đây cũng đă hóa thành xương thịt. Bỏ cái mặt nạ ấy đi anh cũng chẳng c̣n cái mặt nào khác nữa. Làm sao anh có thể khiến người khác khinh ḿnh được, làm sao anh có thể kêu gọi người khác khinh ḿnh được ? Điều đó là không thể. Anh biết ḿnh không thể.

Có lẽ không phải thế. Không bao giờ được phép khinh con người. Như thế chăng? Anh không được phép tự khinh ḿnh. Người khác cũng không được khinh anh, dù anh như thế này, hay như thế nào chăng nữa. Có phải như vậy chăng?

Lẽ nào sẽ có những người không bao giờ phải trả giá, cho dù họ có làm ǵ với bản thân, cho dù họ có làm ǵ với đồng loại, họ sẽ thoát khỏi mọi phán xét, của chính họ và của người khác? Một cách mù mờ, dường như anh hiểu v́ sao có cuộc phán xử cuối cùng. Cơ hội duy nhất để công lư được thực thi cho tất cả mọi người. Rủi là không ai chắc nó có tới hay không. Chẳng ai chắc được liệu bất công có phải là vĩnh viễn.

Anh biết anh vẫn sẽ tiếp tục tham nhũng ḷng kính trọng của người đời, anh sẽ tiếp tục đánh cắp sự ngưỡng mộ của họ. Cùng lắm anh có thể làm được như cái ông tiểu thuyết gia kiêm ủy viên BCT đă về hưu ấy, ngồi viết mấy câu văn vần rồi tự gọi là thơ, tỏ ra ưu phiền cho thời cuộc, làm như chính bản thân ông ta đă không đắc lực tạo ra cái thời cuộc này, làm như ông ta đă không kư bao nhiêu quyết định hăm hại người khác, làm như ông ta đă không ra bao nhiêu chính sách hủy hoại văn hóa và nhân tính. Giờ đây kêu buồn chút đỉnh để tỏ ra ưu thời mẫn thế, để làm ǵ, cũng chỉ để đánh cắp thêm chút ít ḷng kính trọng của người khác. Không, anh sẽ không làm như vậy. Nếu không đủ can đảm tự vạch mặt ḿnh ra trước thiên hạ, anh sẽ im lặng, không ăn mày thêm nữa t́nh cảm yêu mến của người đời, không làm họ nhầm lẫn thêm nữa, trong cái xă hội tất cả đă bị làm cho lẫn lộn hiện nay.

Chỉ c̣n có thể làm được mỗi một việc thôi : viết cho em, dù em sẽ không bao giờ đọc nữa.

Chính anh đă tạo nên xă hội này. Một xă hội trong đó sự khốn khổ của người này là điều kiện cho sự thành đạt của người kia, sự bần cùng của người này là điều kiện cho sự giàu có của người kia, tội lỗi của người này là điều kiện đảm bảo cho địa vị và quyền lực của người kia, sự ngu dốt và cam chịu của người này là điều kiện cho người kia thủ lợi. Anh, một kẻ vừa đắc lợi vừa thành đạt, anh đă duy tŕ sự ngu dốt và cam chịu, đồng thời khuyến khích cho sự khốn nạn của người khác phát triển. Anh là như thế đó. Sao em có thể yêu một kẻ như vậy chứ ? Anh biết làm ǵ với t́nh yêu của em đây ? Nếu biết toàn bộ sự thật về con người anh như thế, em sẽ không c̣n yêu anh nữa. Phải vậy không ?

Anh không c̣n có thể làm ǵ được nữa. Anh có thể từ bỏ chức vụ các loại của anh không ? Anh có thể từ bỏ các chương tŕnh quốc gia quan trọng này không ? Anh có thể từ bỏ trường đại học này không ? Nếu từ bỏ chúng anh sẽ không c̣n ǵ cả. Con người cá nhân anh chẳng có một chút giá trị nào. Uy danh của anh được thiết lập và gắn liền với những thứ đó. Mất chúng anh chỉ c̣n là một con số không, về mặt giá trị. Ngay lập tức sẽ chẳng ai nói đến anh nữa, chẳng ai phỏng vấn, chẳng ai ca tụng anh nữa. Tiền bạc cũng sẽ giảm đi đáng kể. Bây giờ anh phải nói xem cái ǵ đối với anh quan trọng hơn. Danh tiếng có được nhờ đó hay tiền bạc có được nhờ đó ?

Thực ra bây giờ anh không bỏ th́ cũng đến lúc sẽ hết nhiệm kỳ. Nhưng anh không c̣n chút khả năng nào để bắt đầu một cái ǵ mới, không có khả năng để đương đầu với bất kỳ điều ǵ nữa rồi. Muốn có một khởi đầu mới, anh phải bắt đầu bằng cách từ bỏ con người này của anh. Nhưng con người thường nhật này, thói quen cố hữu này, thói quen đă bám rễ vững chắc, khiến anh không thể nhổ bật những chùm rễ ấy đi được. Vả lại, đó là rễ chùm, những cái rễ ḅ lan khắp cơ thể anh, không cách ǵ cắt chúng đi được. Có cắt đi chúng lại mọc ra. Để trở lại con người trước đây của anh, con người biết cái ǵ là bất thường, cái ǵ tốt cái ǵ xấu, anh c̣n không thể làm nổi.

C̣n những tế bào này nữa. Làm sao có thể thay hết mọi tế bào trên cơ thể anh? Người ta có thể thay máu, có thể thay các bộ phận nội tạng. Nhưng với một cơ thể mà tất cả các tế bào đều đă nhiễm bệnh, c̣n làm ǵ được đây? Làm sao thay thế hết được? Anh biết bệnh của anh khủng khiếp hơn cả bệnh ung thư. Bệnh của anh không những không chữa được mà anh c̣n truyền nhiễm nó, làm nó lây lan trên diện rộng với một tốc độ đáng sợ.

Tất cả những điều đó làm anh đau. Nhưng h́nh như, chính nó, chính nỗi đau này, là một cái ǵ mới mẻ, khác lạ. H́nh như trong quăng đời vừa qua, anh cố dẹp cảm giác đau khổ qua một bên, cố lảng tránh, cố thay thế bằng sự vui vẻ, bằng hạnh phúc và măn nguyện. Cảm giác đau khổ là thứ anh đă đánh mất. Khắp nơi người ta khuyên anh nên t́m niềm vui sống, người ta đ̣i anh phải biết vui, người ta giễu cợt anh, chế nhạo anh, trách anh không biết cách vui. Đến khi anh đă quen với việc tự tạo ra niềm vui bất chấp mọi hoàn cảnh, anh lại dạy chính bài học ấy cho những người khác, cho những đồng nghiệp trẻ. Em sẽ thấy cảnh tượng này: xă hội đầy bất công và vấn nạn, nhưng giới trí thức của anh luôn vui vẻ.

Giờ đây anh bắt đầu cảm nhận lại nó, cảm nhận nỗi đau buồn bị vứt bỏ bao năm qua. Anh bắt đầu nh́n thấy thấp thoáng h́nh bóng con người ngày xưa. Cái con người biết buồn đau và  biết sỉ nhục. Có phải em đă h́nh dung được rồi có ngày anh sẽ lại biết đến giá  trị của nỗi buồn ?

Nếu chẳng may ai đó đọc được cuộc trao đổi riêng tư này của chúng ta, người ta sẽ  không tin anh là một con người có thật, người ta sẽ cho rằng anh là một nhân vật hư cấu. Chỉ có nhân vật hư cấu mới chuyển biến theo cách ấy. Sự chuyển biến mang tính tưởng tượng của anh để lộ một mong muốn, một hy vọng nhuốm màu tuyệt vọng của tác giả. Để làm ǵ cái hy vọng nhân tạo và tự lừa dối ấy nhỉ? Thật kỳ cục. Có giải quyết vấn đề ǵ đâu. H́nh như tác giả cũng bị nhiễm bệnh của anh: bệnh tự lừa dối, tự tạo ảo tưởng cho ḿnh.

Nhưng đành chịu thôi, anh không quan tâm đến việc người khác nghĩ ǵ. Ừ, anh là một nhân vật hư cấu cũng được, hay anh có thật cũng đă làm sao. Thực ra bản thân anh cũng không tin ḿnh có thật. Người ta chỉ nh́n thấy lỗi của người khác, chẳng có ai lại tự nhận ḿnh có lỗi. Người ta chỉ nh́n thấy sự đồi bại của người khác, mấy ai thấy được sự đồi bại của chính ḿnh. Một người nh́n đâu cũng thấy tội lỗi của ḿnh, như anh, có tồn tại thật không? Nếu anh có thật, làm sao anh có thể viết ra những điều tồi tệ như thế về bản thân? Trong cái thời đại xây dựng h́nh ảnh và thương hiệu này, làm sao lại có ai tự đi nói xấu ḿnh như vậy được chứ?

Nhưng thôi. Điều quan trọng là anh đă viết những lá thư này cho em. Điều quan trọng là anh đă từng có em, đă từng được em yêu, và vẫn luôn yêu em cho đến tận lúc này. Ừ, th́  anh được tạo ra từ tưởng tượng và anh có một mối t́nh hư cấu. Có cái ǵ trên đời này mà không hư cấu. Cả tác giả cũng hư cấu nốt. Anh đứng dậy, đi về phía bếp, lấy con dao cắt hoa quả, đưa tay trái ra, t́m cái đường ngang mỏng manh nơi cổ tay, cứa vào. Một ḍng máu chảy xuống sàn bếp. Cứ để yên cho nó chảy, để biết rằng máu có thật, đang chảy và c̣n tiếp tục chảy… 

Những bức thư của anh, một nhân vật tưởng tượng, đă giết chết em, một nhân vật tưởng tượng khác. Những bức thư này, trong toàn bộ tính hư cấu của chúng, cũng có thể làm hại người đă tạo ra chúng thông qua bàn tay của anh. Tóm lại, h́nh như anh chỉ làm được mỗi một việc là gây hại cho những người khác. Sinh viên của anh, đất nước của anh. Vợ anh, rồi con gái anh nữa. Anh chỉ biết làm hại thôi. Cứ để cho máu chảy. Đỏ và lỏng và làn hơi nhẹ bốc lên. Máu vẫn chảy thành ḍng, từ bàn viết đổ xuống sàn…