Đọc Nằm Nghiêng, thơ Phan Huyền Thư
Đọc thơ, nên hết sức cẩn thận. Thơ là loại ngôn ngữ đầu nguồn, chênh vênh giữa văn xuôi (là ngôn ngữ đă được thuần hoá, mọi ngôn từ đều có định nghĩa và cú pháp có phép tác, cho phép mọi người hiểu đại khái như nhau) và các ngôn ngữ không lời như nhạc, hoạ, múa, v.v. mà ai muốn hiểu sao th́ hiểu.
Nói như thế nghĩa là ngôn ngữ thơ thường nhập nhằng, đa t́nh, đa nghĩa, có khi đa đa (iste luôn !) Chính v́ thế nó cho phép nhà thơ thể hiện (ở đây nghĩa là hiện-thực-hoá bằng ngôn-thể) những "ư-tưởng", nhục cảm, tuy rất chân t́nh ở trong ḿnh nhưng chưa hề thành lời dưới dạng mà người đời đều có thể hiểu đại khái như nhau. Chính v́ thế các triết gia khi đă lư luận đến cạn lư cạn lẽ mà vẫn cảm thấy chưa nói hết được điều ḿnh muốn nói th́ hay có khuynh hướng hành văn, làm thơ. Tiêu biểu nhất là Nietzsche. Nhưng Nietzsche là kẻ nổi loạn (révolté) đích thực, văn phong của chàng đích thực thơ. Không là trường hợp của nhiều hậu duệ hậu hiện đại.
V́ thế, tôi rất ít khi dịch thơ và chỉ dịch bài nào tôi thấy ḿnh hiểu được, cảm được và… dịch được (tức là nhại được bằng tiếng PhuLangSa !) Chứ thơ Hồ nữ sĩ, em xin… chạy mặt ngay !
Phan Huyền Thư là người sành chữ, thích tạo ngôn từ, ngôn cách, thích chơi chữ, có nhiều ư tưởng và nhục cảm rất riêng tư. Vậy chưa chắc ǵ tôi hiểu đúng, hiểu hết t́nh ư trong thơ của nàng. Sau đây, một cách hiểu bài thơ Nằm Nghiêng, rất chủ quan, liều lĩnh của tôi. Mong tác giả rộng lượng với kẻ ngông cuồng v́ quá yêu… thơ.
Nằm nghiêng[1] ở trần[2] thương kiếp[3] nàng Bân
ngón tay rỉ máu[4]. Nằm nghiêng
khe cửa[5] ùa ra một ḍng ấm
cô đơn[6]. Nằm nghiêng
cùng[7] sương triền đê đôi bờ[8]
ỡm ờ nước lũ.
Nằm nghiêng lạnh[9]
hơi lạnh cũ[10]. Ngoài đường khô tiếng ngáy[11].
Nằm nghiêng. Mùa đông[12]
nằm nghiêng trên thảm gió mùa. Nằm nghiêng
nứt nẻ khóe môi
đă lâu không vồ vập răng lưỡi.
Nằm nghiêng
xứ sở bốn mùa nhiệt đới[13], tự dưng[14] nhói đau
sau lần áo lót có đệm mút[15] dầy
nằm nghiêng
về đây.
2006-12, PHĐ
[1] Nằm nghiêng. Trong tiếng Việt, nằm nghiêng đối chiếu với "nằm sấp", "nằm ngửa". Nằm sấp là úp mặt xuống đất hay xuống giường, đưa lưng và mông đít ra chịu đ̣n. Ngày xưa ở nước ta, người ta đánh tội phạm hay đày tớ như thế và, mới đây thôi, trẻ con VN đứa nào cũng đă nghiệm sinh. Trong "Những bài học nông thôn" của NHThiệp có một cảnh như thế, trong ư ngược lại. Hay. "Nằm ngửa" là tư thế để làm ǵ th́ người đàn bà nào cũng biết. Người Việt có cách nói : ngửa bụng… Cả hai tư thế ấy đều có thể biểu hiện sự lệ thuộc quyền lực, uy thế của người khác. Một người đàn bà làm thơ đề cao tư thế nằm nghiêng là có chủ ư. Dễ hiểu khi người ấy là Phan Huyền Thư. Khi ta lật ḿnh nằm nghiêng, ta quay mặt đi chỗ khác thường là không có người đối diện, tự đặt minh trong thế bấp bênh. B́nh thường ta phải co tay lại v́ nếu để cánh tay dưới thân ḿnh th́ vừa đau vừa khó giữ thăng bằng. Duỗi tay thẳng cũng không lâu được v́ mau mỏi. Ta co tay lại đặt dưới đầu (tư thế suy ngẫm) hay thu về ngực (tư thế bào thai). Ta cũng không thể giữ cẳng thẳng bong, một lúc thôi, mỏi liền và cũng khó giữ cơ thể thăng bằng. Phổ cập nhất trong tư thế nằm nghiêng là co ḿnh lại, trở về chính ḿnh trong tư thế bào thai, "về đây". Nếu đây đúng là ư của Phan Huyền Thư th́ ta phải hiểu toàn bộ bài thơ trong bối cảnh ấy. Như thê, c̣n có thể hiểu : về đây gặp ta, trong sự trung thực với chính ḿnh.
[2] ở trần. C̣n có thể có thêm nghĩa : ở trần gian này.
[3]kiếp. Kiếp người. Thân phận làm người. Trong tiếng Việt không có kiếp chó, kiếp lợn.
[4]Không nhất thiết là ngón tay của nàng Bân. Trong cả phần sau cũng vậy. Bài thơ này ngỏ ư thương thân phận nàng Bân, không hề mô tả nàng Bân.
[5]Khe cửa. Cửa đây có thể là "cửa ḿnh" của phụ nữ chứ không phải là cửa sổ, cửa pḥng.
[6]Ḍng ấm cô đơn. Thế th́ khớp với cách hiểu "cửa ḿnh".
[7]Cùng. Người đàn bà nằm cùng sương, không nằm trên sương. Đồng nhất tâm trạng của ḿnh với làn sương ỡm ờ trên ḍng nước lũ. Nước lũ làm sao ỡm ờ được ! Ở đây, ỡm ờ rất khớp với tư thế nằm nghiêng trước mặt người đời, thơ viết để đăng mà !
[8]Đôi bờ. Hiện tượng phân tâm ? Chứ thể xác ta làm sao nằm cùng một lúc trên đôi bờ được !
[9]lạnh. Đây không là cái lạnh của không khí. Là cái lạnh tuôn ra từ đáy ḷng. Như ḍng ấm ở trên.
[10]Hơi lạnh cũ. Đúng vậy ! Không phải hơi lạnh của không khi hiện tại !
[11]Khô tiếng ngáy. Nên hiểu : tiếng ngáy ở ngoài đường đă khô đi, một cách nói rằng nó đă im dần một cách khô khốc. Nằm trong nhà có thể nghe thấy tiếng ngáy ở ngoài đường chứ làm sao nh́n thấy được đường phố đă khô đi ! Tiếng ngáy ở đây cũng chỉ là biểu tượng cho tiếng ồn ảo của người đời chưa tỉnh ngủ, chưa đạt tới ư thức về chính ḿnh.
[12]Nằm nghiêng. Mùa đông đồng nhất thế nằm nghiêng với mùa đông tiêu biểu cho lạnh buốt. Rồi xuống hàng, không chấm phẩy, khiến câu sau gán cho người hay cho mùa đều được !
[13]xứ sở bốn mùa nhiệt đới. Xứ nhiệt đới b́nh thường chỉ có hai mùa thôi : mùa nắng và mùa mưa. Nhưng miền Bắc VN, do địa thế đặc biết, là một mảnh đất nhiệt đới hiếm hoi có 4 mùa đích thực ! Không tin được mà vẫn thực, hè hè…
[14]Tự dưng. Có thể đa nghĩa. Bất th́nh ĺnh, vô cớ. Nhưng cũng có thể có nghĩa : tự nguyện dưng (dâng) chính ḿnh, ở đây là dưng nỗi đau của ḿnh cho người đời, trong thế nằm nghiêng !
[15]mút. Mousse. Vật liệu tiêu biểu cho sự mịn màng, êm ả, ở đây lại được dùng như một lá chắn dầy cộm để che giấu một cái ǵ như thể nó dơ bẩn, nhục nhă, đáng phải che giấu. Nhói đau là phải lắm, hè hè. Chắc chắn là cố ư.