o Pht trܧc trit l chnh tr c Hy Lp

o Pht trܧc trit l chnh tr c Hy Lp

 

 

 

PHT V€ SOCRATE :

CON NGžI

 

 

 

Nguyn t Phm Trng Lut

 

 

 

01) AO PHT, CHNH TRI V€ TRIT L CHNH TRI

 

c Pht tn tht l Siddhrtha, thuc dng h Gautama (- 560 -> -480). Ngi l con trai ca vua Suddhodana v hong hu My ca vng quc Skya. "Con vua th li lm vua"... Nhng ng vua con ny, vo nm 29 tui, bng quyt t b c ngai vng, cung in ln v p, con th, Nj i tm gii p cho mt cu hi : "ti sao con ngܩi li au kh ?". Theo truyn thuyt, Nj can ngn, vua cha Suddhodana NJ ngh nhܩng ngi ngay cho thi t v i tu thay con. Song Siddhrtha ch tr li : "Ph vng c th bo m rng lm vua, con s thot khi tui gi, bnh tt v ci cht chng ?" [01, tr. 88], v vn quyt ch ra i. Cn g phn chnh tr hn hnh Ƕng ny ? Bi v ngha ca n l g, nu khng phi l quyn hnh v s t chc x hi hon ton bt lc trܧc mi khc khoi sng cht ca hin hu ?

 

Nhng khi gic ng 6 nm sau, thay v tan bin vo ni rng n Nj tu n hoc tu tin nh ngܩi ta c th ch Ǯi, Siddhrtha li tr v vi x hi loi ngܩi vo nm 35 tui. Nu din t bng phng d trit hc c in ca Platon, kt hp vi ch hܧng cu kh ca c Pht, th n nghch l nh chuyn k sinh ra trong tm ti, sau khi bܧc ra khi hang Nj nhn thy nh mt tri, li chui tr vo Ƕng Nj truyn ging chn l, dܩng nh cn th tht rng s khng bao gi tr ra ci sng na, khi cn d ch mt ngܩi trn th gian cam sng trong m ti. D xut pht t Ƕng c no i na, cn g gn vi chnh tr hn hnh Ƕng ny ? Bi v ngha ca n l g, nu khng phi l s phn ca mi c nhn hon ton gn cht vo cng ng ?

 

Tu trung, c chnh tr chnh v con ngܩi - vi t cch l con ngܩi - lun lun mang mt kch thܧc tp th. Sng n Ƕc trn hoang o, khi ch c "ta vi ta", u t duy nht ca Robinson Crusoe l s sng cn ca bn thn. Chnh tr ch xut hin mt ngy kia, vi nhng vt tch trn ct, xc nhn s tn ti ng thi ca "ta v tha". Bi v cui nhng du chn ng loi ny hin ln cho Robinson t nht 2 cu hi : mt, phi hnh x th no vi b lc th dn n tht ngܩi (chin, ho, hoc "tu vi thܮng sch") ? ; hai, phi thit lp quan h g vi Th Su (tao ch my t, ti thy anh tr, hay, hai ta lm ng minh, chng ta l bng hu) ?

 

_______________________________________________________________________________

[1] Andr Migot. - "Le Bouddha". - Paris, Le Club francais du livre, 1957.

D sao, nh s tr v ny m c Pht ; nu khng, ch c mt ngܩi gic ng m c l cng chng bao nhiu ngܩi bit ljn tn, ngoi thn bng quyn thuc. Nh n m c Php : c Pht khng Nj li mt tc phm no ; ch thng qua nhng bi ging do cc nj t ghi li v ph bin m hc thuyt ca Ngi ܮc lu truyn. Nh n m c Tng v Ni, vi mt chc nng 2 mt khng th tch ri : tu hnh Nj t ljn gic ng v tip ging cho chng sinh con ܩng thot kh. Cui cng, nh n m ngy nay c nhng quc gia Pht gio, v cc dn tc Pht t vi hn 500 triu ngܩi sng o trn mt t .

 

c Pht khng phi l nh chnh tr, v iu chc chn l Ngi t b ngi bu. Song d mun d khng, c Pht cng khng th khng gp li chnh tr trong sut 45 nm truyn o ! Ngoi mt s hnh Ƕng v nhng bi ging ng thi ca Ngi c lin h trc tip hay gin tip ljn vn NJ chnh quyn [02, tr. 108-124], s pht trin ca o Pht trong nhiu th k tip theo cng Nj li mt cu hi lch s : v sao xut pht t n , o Pht li mt dn chn ng ni sinh ? Ni l lch s, bi v li gii p nghim tc cu hi ny khng th khng ng thi bao hm t nhiu mt s nh gi no v tim nng chuyn ǰi x hi - ngha l chnh tr - ca o Pht , i vi truyn thng t chc t nܧc ca n cch y hn 25 th k.

 

Tht ra, c Pht cn may mn hn mt s bc hin minh khc trn th gii : Ngi sng ܮc ljn nm 80 tui. Jsus (01-> 30) khng lm chnh tr, cng khng ku gi lt ǰ lj quc La M. Ngi ch ni v "lng bc i", v "ti t tng", v "ngy phn xt cui cng" ... Tuy vy, Jsus vn b lj quc La M ng inh trn thnh gi ! Socrate (-469 -> -399) khng lm chnh tr, v sut ǩi tn trng lut php ca thnh quc. ng ch lun qun ǥt ra nhng cu hi lng nhng (con ngܩi l ci g ?, cng chnh l ci g ?, v. v...). Tuy vy, Socrate vn b nn dn ch ca x Athnes kt n t hnh. u l ranh gii ca ci "chnh tr" v ci "phi chnh tr" ?

 

Trc tip hn, "chnh tr" l ci g ? Tt nhin, ngܩi nghin cu c th ǥt cu hi ny cho cc Pht t - tng ni cng nh c s. Nhng ng tht vng m nn bit trܧc rng nhiu bc chn tu s ch mm cܩi v gi im lng. Bi v li gii p n c l cng thuc vo loi "sa mc kin", "chng ch li g cho s gic ng c v khng dn ljn Nit Bn" [02, tr. 33-36] : o Pht l mt "gii thot lun" [sotriologie], hn th na, "mt gii thot lun thun ty" trong mt loi vn ho cha bao gi thy cn thit phi khai trin mt trit l hay mt hc thuyt chnh tr theo ngha Ty Phng ca cc t ny [03, tr. 24, 67] ! Tt hn, nn th ǥt vn NJ ny vi cc nj ca Socrate, loi ngܩi va c hiu k Nj lun lun t hi v cht vn k khc "ci ny l ci g ?", ng thi cng c bao dung v khai phng Nj bn ci v nhng gii p cha hon chnh - v c th s vnh vin khng hon chnh !

 

Trn cng mt chiu hܧng, c l ngܩi tm hiu cng nn nhn dp ny tm gii p cho mt khc mc khc. Mt mt, Socrate khng Nj li mt tc phm no ; hu th ch bit ljn ng nh mt nhn vt lch s vi i nt hoang ܩng, qua mt hi kch ca Aristophane (-450 -> 386), vi tc phm ca Xenophon (-430 -> -354), v ch yu l cc bn i thoi ca Platon (-427 -> -347) hay hc tr, cng vi nm ba nhn nh ca Aristote v sau (-384 -> -322). Trong 3 ngun ti liu ng thi, Aristophane l k i lp vi Socrate, trong khi Platon v Xenophon li l hc tr. Ngy nay, khuynh hܧng chung ca cc nh nghin cu v Socrate l ch xem cc tc phm ca Xenophon v nhng bn i thoi u tay ca Platon l tng i trung thc vi t tܪng ca ng hn ht. Mt khc, cng khng c mt h thng t tܪng hon chnh no c th gi l ch thuyt Socrate c.

 

[02] Walpola Rahula. - "L'Enseignement du Bouddha". - Paris, Seuil, 1961.

[03] Francois Chenet. - "La philosophie indienne". - Paris, A. Colin, 1998.

"Nu trit l l "hc thuyt", th Socrate khng phi l trit gia" [04, tr. 137]. ng hn, ng ch l loi trit gia ca mt th t duy lun lun trn ܩng, vi kin thc u tin l "ti khng bit g c", v "iu ti khng bit, ti cng khng h tܪng l ti bit" [Apologie de Socrate, 05, tr. 32]. y vy m k cha bao gi lp thuyt ny li ܮc hu th tn phong lm cha ca trit l chnh tr c Hy Lp ni ring, v ng t ca trit l chnh tr ni chung, nh ǥt ra mt s cu hi ܮc xem l nn mng cho vic t chc ǩi sng cng cng. Vy th "trit l chnh tr" l ci g ?

 

02) SOCRATE V€ TRIT L NHN S

 

C Hy Lp c mt nn trit hc rt rc r. Trܧc Socrate, nn trit l ny bao gm 2 khuynh hܧng chnh : mt, nhng ngܩi pht biu v th gii t nhin ; v, hai, cc nh t bin v thn thnh. Con ca mt nh iu khc v mt mt b ǫ, Socrate thi tr thuc khuynh hܧng th nht ; khng nhng ch quen thuc vi cc tc phm ca Anaxagore (-500 -> -428) v Archlaos (trong th k th V trܧc ty lch), ng cn giao lu vi trܩng phi bin s (sophistique). iu tai hi l qung ǩi ny, tuy tng i khng di, nui dܫng nhiu ng nhn hoc xuyn tc v con ngܩi thc ca ng, ljn mc tr thnh mt trong 3 ti trng dn ng ljn n cht.

 

Ch vo khong 40 tui, Socrate mi xut hin nh mt nhn vt cng cng ti Athnes, khi ng nghe mt ngܩi bn l Chrphon thut li li phn ca thn Apollon NJn Delphes, cho rng Socrate l bc hin tr nht ca thnh quc. thc su sc v s dt nt ca bn thn, ng cht chng ng rng li phn y khng th c ngha no khc hn l s hin tr chnh l t bit rng mnh khng bit chi c䒒. T y, ly cu vn c khc trn trn tܩng NJn Delphes - "Hy t bit mnh, t khc s bit c v tr ln thn thnh" ("Connais-toi toi-mme, et tu connatras l'univers et les dieux") - lm phng chm, Socrate tin rng t y s mng hay thin chc ca ng l lm sao cho ngܩi ǩi tm thy "Con Ngܩi", thng qua mt c gng t kho khng nhn nhܮng v chn tܧng ca mi ci ta, bi v "chnh trong thc chn tht v s khng bit m ci bit ch khng phi l h v s xut hin" [04, tr. 138].

 

V cng t sau , ging nh c Pht khi gic ng, Socrate t chi bn v th gii t nhin (v tr hu hn hay v bin ; vt cht l t, nܧc, kh hay la, v. v...?), v n "khng ch li g cho tm hn con ngܩi c" [04, tr. 135]. Mt khc, ng cng trnh t nguyn bn v thn linh, s vi phm ljn nhng iu huyn b nghim cm : nu tht s mun tit l iu g, cc thin thn c mi phng cch Nj thng bo, con ngܩi khng cn phi t lc tm hiu. Socrate bng chc tr thnh i din u t nht ca loi biu vn trong trit hc c i m ǩi sau, Nj gi cho chnh danh, Aristote ǥt tn l "trit l nhn s" (philosophie des affaires humaines).

 

Tht ra, hu th cng cha tng nh gi nht qun ci ܮc mnh danh l "bܧc ngot" Socrate. Mt mt, d ch l s suy din tin khoa hc i na, nhng hc thuyt v v tr, v cc thin th, v vt cht, v s chuyn Ƕng, v. v... vn c th ܮc s dng nhiu th k sau nh mt s gi thuyt m cc b mn khoa hc cn phi kim chng ; v ngy nay, chng ta NJu bit s quan trng ca

gi thuyt i vi nhng khm ph khoa hc l nh th no (vai tr ca thuyt nguyn t ca

 

 

 

[04] Karl Jaspers. - "Les Grands philosophes, 1 : Socrate - Bouddha - Confucius - Jsus". - Paris, Presses Pocket, 1990.

[05] Platon. - "Apologie de Socrate ; Criton ; Phedon. - Paris, Garnier-Flammarion, 1965.

Dmocrite (-460 -> -370) trong lch s khoa vt l l mt th d). Mt khc, ti sao ngܩi hiu k li

khng ܮc php va nghin cu v thin nhin hay thn thnh, va tm hiu v con ngܩi ? Nhng y l chuyn ngy sau.

Tr v thi i ca Socrate, trng tm ca "trit l nhn s" tt nhin phi l con ngܩi. Song y li khng phi l con ngܩi bit lp, i tܮng ca mt tn gi nht nh X, Y no chng hn, m tht s l con ngܩi tp th, thnh vin ca ci m h gi l "polis" ("thnh quc"). Bi v ngܩi Hy Lp trܧc kia, tuy khng bit con ngܩi xut pht t u, NJu nhn thc rng mi khi h gp mt sinh vt gi l ngܩi, c th ny lun lun mang mt kch thܧc tp th. Ni cch khc, y, con ngܩi t nhin l con ngܩi sinh ra, ln ln v cht i bn trong mt cng ng.

 

Hy dng li mt pht khi nim "t nhin" ("physis") ca c Hy Lp. Mt mt, "t nhin ch ǥc tnh ca mt (loi) s vt, cch thc biu hin v hnh x ca n, v (loi) s vt ny ܮc xem nh khng phi l sn phm ca thn thnh hoc ca con ngܩi". Mt khc, "t nhin cng c ngha l tng trܪng, v do , ch ci m s vt ln thnh, ci thnh qu ca s tng trܪng, ci tnh cht ca s vt mt khi s tng trܪng kt thc - ngha l khi n c th lm nhng g m ch c mt s vt ng loi pht trin y mi c kh nng lm v lm tt" [06, tr. 2-3].

 

Nh vy, kch thܧc tp th chnh l ܩng ranh Nj ngܩi Hy Lp thi xa phn nh con ngܩi "t nhin" gi l "polits" (con dn ca thnh quc), mt mt vi th vt, mt khc vi thn linh, m h gp chung dܧi nhn hiu "idiots". Bi v ch c hoc thin thn, hoc sc vt mi khng cn ljn, v do , c th va sng bn trn hay bn ngoi x hi, va khng mng tm hiu hay lun bn v s tn ti ca thnh quc vi nhng vn NJ lin h - nhng ci m thi y ngܩi xa phn bit ra lm "politika" (cng vic ca thnh quc), "politik" (loi kin thc lin quan ljn thnh quc) hay "politeia" (s t chc thnh quc), nhng th m ngy nay chng ta thܩng c khuynh hܧng gin lܮc vo 2 khi nim l "chnh tr" v chnh tr hc.

 

Ni cch khc, i vi ngܩi Hy Lp c i, nu c mt quy lut no c th ܮc gi l "lut t nhin" ca con ngܩi, th chnh l quy lut sng trong x hi, i lp vi cc quy nh khc ch c gi tr nhn to, v do , ch ng ܮc xem l nhng "quy ܧc". iu ny khng nht thit phi lin h hay trng hp vi nh ngha hoc quan im ca cc tc gi thuc thi Phc Hng, cng nh th k Khai Sng sau ny, v "trng thi t nhin" ("tat de nature"), Hobbes, Locke, Rousseau, v trn c s , v "quyn t nhin" ("droit naturel") Grotius, Pufendorf, Hobbes, Locke, Paine, v. v ... ca con ngܩi. Song y li l chuyn ca c 2 ngn nm ti na.

Tr li "th k ca Pricls". Tu trung, cnh ca ca thnh quc chnh l ng vo "trit l nhn s" ca Socrate". N l ci lng knh xuyn qua y ng nhn din v xc nh khng nhng ch "con ngܩi", m ngay c mi gi tr nhn bn nh "s hin minh ("sagesse"), "o hnh ("vertu"), "cng chnh ("justice"), v. v... [07]. V cng chnh v "cng chnh" chng hn l mt nim khng ai c th nh ngha dt khot, m vic truy tm gii p cho loi cu hi mun ǩi y, lc u ch l mt tin NJ cho vic t chc thnh quc, dn d tr thnh cu cnh t thn. Khi hnh t mt vn NJ chnh

tr - "cng chnh l g ?" -, Socrate li tm thy gii p cho mt khc khoi nhn sinh khc - "u l

li sng cao p nht ?" - trit hc. Cha ca trit l chnh tr, Socrate cn l hnh tܮng ca trit l ni chung Ty Phng.

 

 

[06] Leo Strauss, Joseph Cropsey. - "Histoire de la philosophie politique". - Paris, PUF, 1994.

[07] Thomas L. Pangle, Xb. - "The roots of political philosophy". - Ithaca (N.Y), Cornell University Press, 1987.

03) C PHT V€ CON žNG GII THOT

 

c Pht, tp th Pht t, v con ngܩi lm i tܮng ca s gii thot trong th gii quan ca o Pht, phi chng l nhng "idiots" theo ngha c Hy Lp ? Tt nhin, c Pht khng phi l mt "idiots", d cng c mt thi k tu n c th tng xng vi khi nim ny. Nhng sau Ngi tr v vi tp th loi ngܩi v thu nhn nj t t mi thnh phn x hi, khng phn bit qu tc hay cng inh, nam hoc n. Ngܩi Pht t cng khng phi l nhng "idiots", d khng thiu g ngܩi cng c tha "khn ngoan trn tc" Nj bng mt, che tai, bt mi, ngm ming, khi x hi gp lc hn lon, nhiu nhng, v chnh tr u ti, bt nhn. Nhng cn con ngܩi trong o Pht, i tܮng ca biu vn v "t diu lj" v "bt chnh o" th sao ?

 

Chn l u tin ca o Pht l "dukkha" ("kh lj"). V ngha u tin ca "kh lj" l "kh kh" - ci kh xut pht ngay t cuc sng. Hy nghe li mt bi ging ca c Pht nh ܮc ghi chp : "Ny, cc t kheo, y l chn l cao siu v s kh. Sinh l kh, lo l kh, bnh l kh, t l kh. Su no, thng tic, tai ng, hon nn, hoang tn, tuyt vng NJu l kh. Phi chung sng vi nhng ngܩi v hon cnh ta khng yu thch l kh ; phi xa la nhng ngܩi v hon cnh ta yu thch l kh. Khng chim hu ܮc iu ta ham mun cng l kh. Ni tm li, thn xc ny, nm un tri buc ny NJu l kh" [Dhamma-Cakkappavattana-sutta, 08, tr. 7-8].

 

Nu "sinh, lo, bnh, t" l nhng s kin thun sinh l - bi v chung cho mi sinh vt, ci kh c֠ bn ny dܩng nh ܮc xc nh mt cch hon ton Ƕc lp vi mi bi cnh x hi, chnh tr. Nhng iu kh chi ci l "phi chung sng vi nhng ngܩi v hon cnh ta khng yu thch", v "phi xa la nhng ngܩi v hon cnh ta yu thch", th ngܮc li, chc chn phi bao hm s hin din ca c x hi v tha nhn - hoc nh thin ܩng, hoc nh a ngc -, ngha l tt yu khng th no khng lin h t nhiu ljn vic t chc cuc sng cng cng.

 

Tm li, ci kh - trong ngha l kh au ca kip ngܩi - khng th khng mang mt kch thܧc tp th, nh chnh bn thn con ngܩi. Ngha l, nu iu kin x hi-chnh tr khng phi l th nguyn do gi l ci "nhn", th t ra n cng l loi l do gi l ci "duyn" ca "kh kh" - nu ta chp nhn rng, trܧc quan h nguyn do-hu qu cc k phc tp ca vn vt, c Pht phn bit 2 loi l do, ging nh Aristote NJ xܧng mt hc thuyt v 4 l do sau ny [I]. V iu k l nhng r rt trong mi quan h "nhn duyn sinh" trng trng ip ip ca cuc sng l, y, "duyn" li thܩng tc Ƕng cng mnh m v thܩng xuyn khng km g "nhn" (xc duyn th, th duyn i, i duyn th, th duyn hu, hu duyn sinh, sinh duyn lo-bnh-t,...) v, do , khng th ch n thun ܮc hiu v gii thch nh iu kin - tr phi l th iu kin khng th thiu nh ci m Aristote gi l l do thc hiu (cause effective) !

 

Mt khc, khng cn phi l Socrate ngy xa hay chuyn gia chnh tr thi nay mi c nng lc nhn thc rng ngay c ci kh xut pht t sinh, lo, bnh, t cng c nhiu mc Ƕ v kha cnh khc nhau, ty theo tng hon cnh x hi ca mi ngܩi. l cha ni ljn ci kh ca s n l, ngho hn, i rch, dch bnh, ngu dt, p bc, bc lt, v. v... thܩng mang m du n ca chnh tr. Ngy nay, c ai mun ng gp vo vic on tr au kh mt cch rt ro v c th m li t cho php mnh khinh r mi hon cnh x hi hay chnh tr c kh nng tng gia hoc gim thiu ni au kh trong cuc sng v trong thc ca mi c nhn ?

 

 

[08] "Some sayings of the Buddha according to Pali Canon", transl. by F. L. Woodward. - London, Oxford University Press, 1973.

S thc l c Pht khng h bt mt trܧc kch thܧc x hi hay chnh tr ca con ngܩi v ca s au kh. Nhng mt s thc khc l Ngi cng khng h cho rng s tn ti ca kh au ch yu bt ngun t h thng x hi-chnh tr. V nu au kh khng xut pht t th ch x hi-chnh tr, th cng khng mt ch Ƕ x hi-chnh tr no c kh nng thc s mang li hnh phc cho con ngܩi c ! Nh nܧc no t cho rng mnh c th mang li hnh phc cho nhn dn l mt chnh quyn va ni lo (bi v, nhiu lm, n ch c th to ra nhng iu kin thun li Nj mi ngܩi cng dn t mnh tm ly hnh phc), va nguy him (bi v, v tnh hay c , n ang p ǥt mt quan im i ng khng tܪng v hnh phc cho mi ngܩi).

 

Nu bin kh khng xut pht t h thng x hi hay chnh tr, th n bt ngun t u ? i vi c Pht, cn bn t cu trc ca hin thc v t s kin l con ngܩi khng bit nhn hin thc nh hin thc. Chng ta c th trnh by "kh lj" trong o Pht nh 3 vng trn ng tm, mi vng xc lp mt mc Ƕ kin gii : vng trong gii thch vng ngoi, i su dn t th gii hin tܮng vo nhng din tru tܮng hn.

 

Vng th nht, gi l "dukkha-dukkha" ("kh kh" ), l vng ca cc loi hin tܮng sinh l, tm l, x hi. Ti sao li c gi, cht, bun, vui, thng, trm, v. v... ? Bi v vn vt l v thܩng : tt c NJu b thi gian chi phi, hy hoi ; l ci vng th hai gi l "viparinma-dukkha" ("hoi kh") : y, ngay c khoi lc hm nay cng ch c ngha l au kh nay mai. Ti sao mi vt NJu mang tnh ph du ? Bi v vn vt l v ng : chng c g l t hu, tn ti v iu kin, thܩng trc, bt bin c ; y l ci vng th ba gi l "samkhra-dukkha" ("hnh kh") : con ngܩi trm ln s vt kht khao vnh hng ca mnh, trong khi mi hin tܮng ch l nhng hin hu c iu kin - nhng un hu - nht thi, bin ǰi khng ngng trong dng chuyn ho v thy v chung ca v tr.

 

Nu khng ri thp ng Nj bܧc vo x hi, Siddhrtha khng gp k gi, ngܩi bnh, ri xc cht, vi thy tu kh hnh. Khng gp nhng ngܩi ny, khng c ch hܧng cu Ƕ chng sinh, khng c s tu hnh, khng c gic ng. Tu trung, cnh ca cng ng cng l li vo trit l ca c Pht. V nu ngܩi ta phi nht quyt t chi dn ln o Pht, v mt l do no , ci nhn hiu "trit l nhn s" theo ngha c in ca Hy Lp, th chc cng kh lng ph nhn cho n tn gi l mt "nhn sinh quan" theo ngha ng, gi d rng y l 2 loi biu vn thc s khc bit ! Mc d li ǥt vn NJ ca Ngi, cng vi truyn thng vn ho ca n thi y, khng cho php c Pht i tm gii p trong cc lnh vc kinh t, x hi hay chnh tr, m li hܧng Ngi v mt chn tri trit l khc.

04) C PHT V€ SOCRATE : 2 CUC žI, 2 NGHICH L

 

Gi s x Skya thi xa cng lm vo cnh lon lc, chin tranh trin min, ri tip theo l khng hong chnh tr trm trng nh Athnes vo th k th V trܧc ty lch, th liu c Pht c th tr thnh mt trit gia chnh tr ti n nh Socrate Hy Lp chng ? Cu hi hon ton v b, v vnh vin khng c gii p. Nu iu cn khng my hin nhin l s thanh bnh c th ch l gi nh ca mt t nܧc rng ln nh n c i, th iu rt r rng l c thi t Siddhrtha ln c Pht NJu khng t v gn b bao nhiu vi qu hng ca Ngi nh Socrate vi thnh quc. V nu qu tht xa nay "xut th" v "nhp cuc" vn l 2 li sng tng phn dܧi mt kha cnh no , th nhn t quan im cng ng v dܧi gc Ƕ ny, thi t Siddhrtha ri c Pht mt bn, cng vi Socrate pha bn kia, chnh l cc i biu chn chnh ca 2 cc nghim sinh dܩng nh hon ton i lp.

 

Trong khi Siddhrtha chn cuc ǩi n s, Socrates lm trn mi th ngha v cng dn i vi Athnes cho ljn lc cht, v chnh tr cng nh qun s. Siddhrtha t b ngai vng ; Socrate tng ch tr "prutaneia" ("ngh vin cc b lc ca thnh quc") ; v qua ln tham chnh duy nht

(-406), Nj li hnh nh mt "prutanis" cng chnh [II]. Khi xy ra chin tranh gia ngܩi Skya v dn Koliya, c Pht can thip ngay trn chin a Nj chm dt cuc chin ch khng ng v pha qu hng Skya [02, tr. 120] ; Socrate, tri li, tch cc bo v quyn li ca thnh quc trong sut 27 nm chin tranh b quyn gia Athnes v Sparte (-431 -> -404), chng nhng khng h c thi Ƕ nghi ngi m cn Nj li y mt tm gng can m t thy. c Pht i truyn o khp x n to rng ; gn nh c cuc ǩi ca Socrate ch qun quanh trn ܩng ph hay ti nhng ni cng cng ca thnh quc.

 

V i tܮng ca vic truyn b t tܪng, cng c mt khc bit kh quan trng. c Pht c khi thuyt php trܧc m ng, c lc cho mt c nhn ; v Ngi truyn ging cho mi ngܩi, k c vua cha v ph n. Tr mt ln hnh s quyn ngh vin v mt ln khc phi t bin h trܧc cng chng to n, Socrate ch m lun vi tng c nhn, d mi khi hi m thܩng vn c s tham d ca nhiu ngܩi ; v tht ra ng ch m lun vi thnh phn m ngy nay chng ta gi l "tinh hoa" ca Athnes thi y : cng dn t do, con nh dng di, trܮng phu nam gii, v nu chng tha thit vi cc khi nim trit hc tru tܮng th t ra cng khng th vi nhng kh khn c th ca thnh quc.

c Pht chc chn s phn i nu ngܩi ng thi gn cho Ngi mt chnh tr no khc ngoi vic truyn ging con ܩng thot kh. Socrate, mt mt, va khng nh "ti khng phi l nh chnh tr", mt khc, li va t bit rng ng l "ngܩi cng dn Athnes him hoi, nu khng mun ni l Ƕc nht, trau gii ngh thut chnh tr ch thc v ngy nay mang n ra thc hnh" [Gorgias, 09, tr. 147, 216]. Hn th na, Socrate cn cng quyt bc b mi ng nhn "phi chnh tr" m ngܩi ǩi c th gn cho mnh. Trܧc thch thc "nhp cuc" thay v bin lun sung ca Antiphon, ng ma mai hi li k i thoi: "Ti s dn thn chnh tr nhiu hn bng cch t mnh lm chnh tr, hay bng cch kin tr o to ra cng nhiu ngܩi c kh nng lm chnh tr cng tt ?" [Mmorables, 10, tr. 311-312]

 

D i khi ܮc tip n n cn, c Pht v nj t cng thܩng xuyn b xua ui ti nhiu ni n . Do ng nhn v gio l ca Ngi, nhiu gio phi v ngay c cc thnh phn dn chng lm lc cng khai ch trch "tnh tiu cc" hoc "ch ngha h v", v. v... o Pht, cha k ljn loi d ng bnh hon trܧc mt li sng m h khng hiu hoc khng theo ni.Hy ng li, tn trc u. ng li, thng sa mn khn nn. ng li, cng inh, bn thn c Pht cng tng ܮc cho n nng bng nh th [Vasala-sutta, 02, tr. 154], Nhng nguyn tc hnh x nht qun ca Ngi l, ngoi nhng cuc m lun m i tܮng duy nht l s truy tm chn l, t khܧc mi thch thc mang tnh cht ph bng, hoc tranh ginh uy tn hay nh hܪng gia cc gio phi : "Ny cc t kheo, th gian chng ta, ch ta khng chng th gian. K trao truyn chn l khng cn cng kch ai c" [05, tr. 171].

 

Socrate b Athnes kt n tt c 2 ln. Ln th nht (-403) khi thnh quc ny tht trn v b Sparte p ǥt mt ch Ƕ b nhn ; chnh quyn gi l "nn chuyn chnh ca ba mi bo cha" ("tyrannie des trente") ny, d ch tn ti vn vn trong 8 thng (-404 -> -403), cng c thi gi Nj nhn

 

_______________________________________________________________________________

[09] Platon. - "Gorgias, Mnon". - Paris, Les Belles Lettres, 1984.

[10] Xenophon. - Oeuvres compltes 3 : Les Hellniques - Lapologie de Socrate - Les mmorables. - Paris, Garnier-Flammarion, 1967.

thc ܮc s nguy him ljn t nhng cu hi m ca trit gia, v do , cm ng pht biu ti cc ni cng cng. Ln th hai (-399), Socrate b ngay chnh nn dn ch ca Athnes kt n t hnh, da trn mt co trng vi 3 trng ti : mt, huyn lun v nhng hin tܮng trn tri v trong lng t ; hai, chi b cc thn linh ca thnh quc Nj thay th bng t thn ; v ba, lm h hng thanh thiu nin cng dn.

 

i chiu 2 cuc ǩi, 2 nh mnh song song ny, kh lng khng nhn thy mt s nghch l cn ܮc gii thch. Nghch l lnh vc : sau khi c Pht la trn, o ca Ngi cn cm ho ܮc Asoka [III] ca n c i : rt cuc, k t b ngai vng Nj khoc o tu s vn Nj li cho th gian mt minh qun Pht t ! Nghch l k tc : khi Socrate b x ung thuc Ƕc - mt phn ln v hnh tung bt ho ca 2 mn c l Critias [IV] v Alcibiade [V] -, ng t ca trit l chnh tr v v thy ca chnh trܩng ny khng Nj li cho hu th mt k k tha no xng danh ! C Platon trong lnh vc t tܪng tht y, song trit l ca Platon th thc cht u cn l ca Socrate ! Cn trong hnh Ƕng, ngoi chnh bn thn ng ra, xa nay ai l ngܩi c th ܮc xem l chnh khch tiu biu cho ci phong cch ngܩi hin kiu Socrate ?

 

05) TN GIO, CHNH TRI : DANH V€ THC

 

C hc thuyt ca c Pht ln trit l ca Socrate NJu ly i tܮng l nhn s. iu khc bit chnh yu l o Pht, tt c vn vt NJu ܮc ǥt dܧi mt th quy lut ng nht ca t nhin : mi hin tܮng NJu ch l nhng t hp tm b, ci ny c th ci kia c, ci ny mt th ci kia mt. Trong th v tr quan tng quan tng duyn y, xc nh mt ci ngܩi bit lp vi th gii bp bnh, lm sao xy dng nn nhng lnh vc sinh hot vi ranh gii c nh r rt ? "Tn gio", "chnh tr", "kinh t" ... ch l nhng danh t, sn phm ca t duy phn tch ; trn thc t, ch c mt dng ǩi lun lun chuyn ho, trn y khng c bc tܩng siu hnh no ngn cm Asoka hnh x theo gio l ca c Pht ht c. y, hon ton khng c chi l nghch l.

 

C chng l t quan im ca Socrate. Bi v, khc vi nhiu trit gia i trܧc, Socrate Ƕc o ch ng nhn nh rng ct li ca th gii t nhin khng phi l tnh ng nht (homognit) m l tnh d bit (htrognit) ca vn vt ; hn na, y khng phi ch l mt s d bit trong cm gic (sensible) m l d bit t t duy (notique) [11, tr. 209]. Ngha l, i vi trit gia, v tr bao gm v s s vt, v trong nu c nhng ci lun lun thay ǰi nh cc s vt c th, th cng c nhng ci khng h thay ǰi nh cc lp, loi s vt. Cc lp hay loi s vt sau - i tܮng ca cu hi "ci ny l ci g ?" - NJu khc nhau v bn cht, v chnh nh s khc nhau t gc r y m ngܩi ta c th xc nh bn cht ca lnh vc chnh tr, v do , phn bit ܮc ci chnh tr" vi ci "phi chnh tr" nh tn gio hay o l chng hn.

 

Dܧi mt nhn thc lun, ly lp trܩng "duy danh" nh c Pht l bi ngܮc dng, ch n i hi mt s on tuyt vi tp qun suy ngh ca ngܩi thܩng. Gi lp trܩng "duy thc" nh Socrate, ngܮc li, mc nhin bao hm quan im theo ci gi l kin thc trong sng (connaissance) ch l s ni tip cad lun dn gian (opinion). V trn thc t, tt c trit l ca Socrate NJu khi u t nhng gii p quen thuc ca k i thoi - ngha l t loi kin bnh dn (sens commun) -, cho cu hi "ci ny l ci g ?" m ng ǥt ra cho h, Nj sau dn dn chuyn ho thnh khi nim trit hc, qua s gt da ca t duy, dܧi tc Ƕng qua li ca bin chng tranh ci.

 

[11] Lo Strauss. - "Le renaissance du rationalisme politique classique". - Paris, Gallimard, 1993.

"Duy thc", v th, l mt quan im thc tin v rt ph bin, nhng khng phi l khng ǥt vn NJ. Theo li nhn ny, c ci gi l "tn gio", c ci gi l "chnh tr", v 2 ci nu khng phi l i lp th t ra cng khc nhau t bn cht. Trܧc d lun th gian, o Pht chng hn l mt "tn gio", tt nhin ; song khng nh ny, trn thc t, li cn ܮc b tc bng mt mnh NJ hiu chnh : y l mt tn gio khng c Thܮng hay thn thnh ! Trܧc cng lun xa nay, bn n ca Socrate l mt cuc thanh ton chnh trΒ [VI], d nhin ; song iu khng th chi ci y l ng b kt vo mt trong nhng ti tn gionng n l ti l "bt knh" (impie), c th l"chi b v thay th cc thn linh ca thnh quc bng t thn". Hoc s phn chia lnh vc ch c trong t duy phn tch, hoc ܩng ranh gia "chnh tr" v "tn gio" c th v cng co gin, hoc "chnh tr" bao trm lun c "tn gio", t nht trn qu hng ca trit gia !

 

i vi mt quan im no ca ǩi sau, Athnes v c Hy Lp c i cng hin cho nhn loi 2 ci mi gn b cht ch vi nhau : ch Ƕ thnh quc v t duy thun l ; v s hnh thnh ca ci sau ty thuc mt phn rt ln s xut hin ca ci trܧc. "Tr tu Hy Lp khng h ܮc to lp t quan h gia con ngܩi vi cc loi s vt m t s tng tc gia con ngܩi vi nhau ... Tr tu Hy Lp l th l tr cho php ta hnh Ƕng trn con ngܩi mt cch tch cc, c suy ngh v phng php, hn l ci to (hiu qu) thin nhin. Trong nhng hn ch cng nh trong cc nt mi m ca n, y l con ca thnh quc" [12, tr. 6-8, 133]. Nhn nh trn c phn ng, vi iu kin ng qun rng s thc thܩng vn t cng nhc hn biu vn ; d sao, n cng ch c th l kt qu ca mt qu trnh tin ho nhiu th k.

 

Vo bui bnh minh ca ch Ƕ thnh quc th "chnh tr" khng h Ƕc lp vi "tn gio". "Tht Hin" trong truyn thng xy dng v cu nguy thnh quc t nhiu c tnh cht huyn s ca Hy Lp chng hn, chnh l nhng nhn vt lch s ܮc ngܩi ǩi ǥt ra ngoi hay bn trn x hi loi ngܩi nh mt loi bn thn, do li sng k quc cng vi nhng kin thc d ܮc xem l thin khi [12, 53-54]. Mt khc, ngay vo thi i ca Socrate, chnh tr trܧc ht l ci m thi nay gi l hin php, v Athnes ch cng nhn l cng dn nhng ai va th phng cc thn linh, va tn trng lut php ca thnh quc. V l nhng polits ting tm y, Alcibiade v Socrate ch l 2 trܩng hp "bt knh" nghim trng nht trong mt chui cc phin x cng ti : nhiu khch ving thnh quc cng tng b kt n, song ch b trc xut khi Athnes nh Anaxagore (-432), Diagoras de Mlos (-415), v Protagoras (-411) ! [13, tr. 20, 30]

 

Tng t nhng i xng vi trܩng hp ca Hy Lp, n v vo thi c Pht th qu ng l "tn gio" bao trm lun c "chnh tr". Nhn tng qut, tt c nhng g c th phn bit ra lm "tn gio", "chnh tr", "x hi", v ngay c "kinh t", NJu ܮc hp nht dܧi mt khi nim siu hnh gi l "dharma" ("php"). Song "dharma", ngoi ngha l mi s, mi vt ("tt c cc php"), cn l quy lut ph bin iu hnh ton th v tr. Trong x hi loi ngܩi, n l mt th cng l sng lm nn tng cho s phn chia ǣng cp ; mc Ƕ c nhn, n l con ܩng m mi ngܩi phi t i Nj hon thnh ci "karma" ("nghip") ca mnh. V "karma" li l mt khi nim siu hnh ph bin khc, nhm gii thch mt day dt x hi : "v sao cuc ǩi li y dy nhng bt cng (ch t, giu ngho, sang hn, kho yu, v. v...) ? Cu hi ny, ǥt ra mt ni no khc, c th m ܩng cho nm ba gii p "chnh tr" ; n , n li ch dn ti khi nim "tman" ("ng") v l thuyt "samsra ("lun hi"), ngha l vn tr v vi "tn gio" !

 

 

_____________________________________________________________________________

[12] Jean-Pierre Vernant. - "Les origines de la pense grecque". - Paris, PUF, 1975.

[13] Anne Baudart. - "Socrate et le socratisme". - Paris, A. Colin, 1999.

 

Tu trung, tr tu n ܮc xy dng ln t thc ca con ngܩi v ci linh thing v th gii siu nhin, hn l t thc cng ng v s giao tip gia nhng cng dn vi nhau ; mt khc, n hon ton hܧng v lnh vc tm linh v kht vng siu thot iu kin con ngܩi ca nhn cch n c i. C th ni rng tr tu n chnh l con ca miu NJn, ca thn thnh v ca s ng nht ܮc khng nh gia "tman" (t ng, linh hn bt dit) v "Brahman" (Thܮng , ci Tuyt i), phi thai t kinh Veda, bng bc trong Brmana trܧc khi c džng thnh 4 "li phn ln" ("mahavkya") ca Upanishad : "Ci ti ch thc chnh l Brahman !" ; "Ci Tuyt i, y l thc tnh ca mi !" ; "tman chnh l Brahman !" ; "Kin thc thun ty v tinh khit, y chnh l chn tܧng ca Brahman !" [03, tr. 8-18].

 

Trong bi cnh y, gio l ca c Pht thc cht l mt trong nhng chn Ƕng t y bin ni ln mt nܧc bao ǩi tnh lng ca truyn thng t tܪng n thi y. Tuy nhin, bt c ai cng ch c th t duy trong mt khun kh no , vi nhng khi nim v hc thuyt ca mt ni, mt thu. c Pht, do , vn phi s dng cc thut ng "php", "nghip", "lun hi", v. v... -, d ǰi mi li ǥt vn NJ, mang ljn cho chng mt ni dung rt khc, nu khng ni l hon ton khc. Tt nhin, o ca Ngi, vi t cch l mt "d thuyt", i lp vi cc "chnh thuyt lm nn tng cho vic t chc x hi-chnh tr bn trong mt h thng trit l cng nhc nh y, khng th khng gy ra nhng xo trn nht nh, c v mt t tܪng ln chnh tr, bt buc ci truyn thng y phi phn ng quyt lit - d ch v v bng bn nng t tn.

 

Mt mt, b li vi s m thm bnh trܧng ra khp Chu, o Pht cng lng l mt dn chn ng ngay ti ni sinh trܪng : con ܩng thot kh ca c Pht " ܮc quan nim mc Ƕ ton nhn loi", trong khi n ch mun l n m thi, ngha l "sng cht vi ch Ƕ ǣng cp v cc cu thn ca mnh, trong loi chnh th ܮc t tܪng dy cng xy dng" [04, tr. 195]. Mt khc, ngay chnh c Pht, nh t tܪng thun l, ngܩi t chi bin lun v thn thnh, k ch lun lun t nhn mnh l mt con ngܩi nh bao ngܩi khc v ch hn chng sinh ch gic ng m thi, cng b thn thnh ho. Trn mnh t n mu m ca tn gio, thay v b kt ti "v thn" nh Socrate, Ngi li tr thnh mt th thn linh y quyn, y php Nj con ngܩi th phng, cu xin. Mt hnh thc tr th tuy nghch l song li v cng kin hiu ca tn gio !

 

06) SOCRATE TRНC LOAI THN NGžI

 

Socrate t bin h trܧc to bng mt bi ci trung thc m cng rn, v sau ܮc Platon v Xenophon ghi li trong 2 tc phm trng tn : "Socrate t bin" ["Apologie de Socrate, 05, 10]. V iu hin nhin y l c 2 v, ngoi vic hi tܪng li t k c (Platon) hay t li tܩng thut (Xenophon) v v n, NJu khng t v g hng bin v c sc thuyt phc cho lm trܧc ti trng "chi b v thay th cc thn thnh ca Athnes bng ngoi thn" gn cho s ph, bi v thc ra n u hon ton l ba ǥt ! Tt nhin, Socrate khng h ph bng hoc m chm cc tܮng thn bng gm gio nh Alcibiade, nhng thn linh no m khng rܧm mu trܧc nhng cu hi sc nhn ca trit gia ? "Cng chnh l g ?, o l l g ?, hin minh l g" ? c ngha l ti ang khc khoi tm kim cc gi tr , v nu ti phi ro rit truy lng l bi v chng hon ton vng mt y. Khi thnh quc ra nt ljn mc Ƕ y, th ai l ngܩi phi chu trch nhim, nu khng phi l cp lnh o, v nhng k trn c cp lnh o - loi thn linh m hnh kim nhiu khi cn i bi hn c ngܩi ǩi ? Zeus chng hn, bi tnh hoang ng, ly c em gi l Hra, ngha l mc ti lon lun m bt k x hi ngܩi no cng ln n !

 

Tht ra, Socrate khng v thn. ng nh ng phn tch cho bn nguyn thy s mu thun lng tng ca li buc ti : Socrate va phm ti khng tin l c thn linh (chng ni thn ca Athnes), va mc ti tin l c (a ngoi thn vo thnh quc) ! [Apologie de Socrate, 05, tr. 38]. Nhng mt mt, nu Socrate tin s sng sut ca thn Apollon qua li phn ca cc tin tri ng c "pythie" ti NJn Delphes, tin vo ci ting ni thin thn ("daimnion") vng vng t thm su Nj can ngn mi khi ng sp lm iu g sai tri, v tin c rng thn thnh nhiu khi cng dng c cc phng tin ngoi l nh mng m, cung ngn, lon tr - nhng th m ngy nay c th b xem l d oan - Nj sai khin hoc cnh gic con ngܩi, th mt khc, mc d cha bao gi ph bng thn linh hay cc anh hng dn tc ca Athnes, chng nhng trit gia t khi cu cng m cn khuyn nh ngܩi ǩi nn thܩng xuyn hoi nghi v thn trng mi khi cu xin, trong mi quan h thn / ngܩi.

 

Sng knh (pit钒) l g ?, Socrate hi Euthyphron [VII] khi bit y mun t co b v ti bt tri, giam gi, ri v tnh Nj cht mt k st nhn trong nh - Eythyphron mun noi gng Zeus (nh m cu thot cht, Zeus lt ǰ v trng pht cha mnh l Cronos v ti n tht con), hu t lng sng knh i vi Thn !

-           "Sng knh l lm nh ta ang lm : truy t k phm ti, d y l b, l m hay ai khc".

-           "y ch l mt v d, n khng ni ln ܮc bn cht ca iu m mi ngܩi xem l sng knh".

-           "Sng knh l lm nhng g m thnh thn yu thch".

-           "Nh vy, sng knh cng l bt knh hay sao, bi v cng mt vic m cc thn li c ngܩi yu k ght ?".

-           "Sng knh l lm nhng g m tt c thn linh NJu yu chung, bt knh l lm nhng vic m tt c thnh thn NJu ch ght".

-           "iu ܮc cc thn yu thch thܩng l Ƕc on, trong khi s sng knh ܮc trn trng v bn cht ca n".

Thy Euthyphron lng tng, Socrate gi  :

-           "Sng knh phn no l s cng chnh chng ?".

-           "Sng knh l th phng thn linh nh k n l hu h ch".

-           "Th ra sng knh l dng l vt Nj cu xin, mt hnh thc mua bn qua con ngܩi ܮc n hu, cn cc thn th ܮc g ?"

-           "Thn thnh hi lng khi ܮc vinh danh l ".

-           "Rt cuc, sng knh vn l lm nhng g m cc thn yu thch nh nh ngha u tin.

n y, Euthyphron b cuc v Socrate vn khng bit sng knh l g, d sp b li ra to v ti bt knh ! [tm lܮc v phng dch t Eythyphron, 14]

 

Mt ln xa xa hn, Socrate gp chng Alcibiade trn ܩng ljn NJn cu nguyn. ng tm cch khuyn can.

-           "Hy suy ngh tht k, v cc thn i khi cng tho mn nhng li cu xin, trong khi ngܩi ǩi nhiu khi li chuc ly ha cho mnh ch v tܪng y l phc, nh Oedipe (trong cn bn lon, Oedipe cu khn thn linh xui khin cc con mnh tranh nhau gia sn bng v kh).

-           "Oedipe l k in r".

-           "in lon l mt hnh thc ngu di, nhng trong ǩi ch c 2 loi ngܩi m thi, mt thiu s l khn ngoan, cn i a s l ngu di c".

-           "Qu ng nh vy tht".

-           "Gi s v thn cu sp cu nguyn t cho cu lm vua ca Athnes, ri ca c Hy Lp, ri ca c u Chu na, th cu s rt sung sܧng m nhn ch g ?".

-           "Nh bt c ai khc".

 

_______________________________________________________________________________

[14] Platon. - "Premiers dialogues", Paris, Garnier-Flammarion, 1967.

-           "Ngay c trong trܩng hp phi tr n hu y bng th hon nn, mt mt, c khi l cht chc chng?"

-           "Tt nhin l khng ri !"

-           "Nh vy, ch cn cng thc ny ca mt thi s v danh no l p v chc nht : hi Zeus tn knh, hy ban cho chng ti mi iu lnh, d chng ti c cu xin hay khng, v hy trnh cho chng ti mi iu d, d chng ti c ni n".

-           "S ngu dt tht l tai hi, khi n thc y ngܩi ta cu xin nhng tai ho m khng bit".

-           "Khng bit mt s chuyn, i vi mt s ngܩi, i khi li l iu hay ; song d c nm ܮc th kin thc trn ǩi m khng bit phn bit thin / c th cng chng ch li g, du cho bn thn hay cho thnh quc".

-           "Tht l v ngha nu phi va cu xin va lo s xin nhm iu xu".

-           "Ch c k hin minh v cng chnh mi bit phi ni v lm g trong quan h vi thn thnh v tha nhn, tt hn nn ch ljn lc c ܮc cc c tnh y" .

Alcibiade ng , nh ch vic cu xin [tm lܮc v phng dch t Second Alcibiade, 14].

 

Trong 2 bn i thoi trn ca Platon, c Euthyphron ln Alcibiade NJu l i din cho quan im truyn thng v tn gio : ci tt l ci c xa, v sng knh l tn th cc v thn t tng theo ng tp qun ca t tin Nj li. Nhng c th l phi lm g ? Bt chܧc nhng g cc v lm hay ch tun theo nhng g cc v ni ? Mt mt, ngܩi ta ch bit ljn thn thnh thng qua thi ca ; mt khc, Athnes li tn th, khng cht ǡn o, ngay chnh cc v thn ngܩi, qu ngܩi trong thn thoi ca Homre nh ni thn. V nu phi da vo y m bt chܧc th hnh Ƕng ca cc v khng phi lc no cng ng knh, li ni vi vic lm thܩng chng i i. Khi Euthyphron t co b Nj noi gng Zeus chng hn, y v tnh phn bi mt truyn thng hin thc ca x hi Hy Lp ! Ri c mt cng dn no khc cng noi gng Zeus ly em gi mnh, hn s v tnh vi phm gii cm lon lun ph bin trong mi x hi con ngܩi ! Cn nu ch tun theo nhng g cc v ni, th phi nghe ai, khi cc v bt ng kin ? V ngha ca s tranh ci vi nhau l g, nu khng phi l chnh s hiu bit ca cc v cng ch ng gi l kin ch khng phi l kin thc

- ngha l chnh cc v cng chng tht bit ci g ro ?

 

i vi Xenophon, Socrate l ngܩi sng knh nht tri t [Mmorables, 10, tr. 289]. C iu tn gio ca ng th li khng ng nht vi tn ngܫng ca ngܩi dn thnh quc. Ni cch khc, cc v thn ca trit gia, nu cng trng tn vi loi thn linh ca Homre th li khc tc, ngha l khng thuc dng h Huyn ("Mythos") m NJu mang h L ("Logos"), nh Cng L, Chn L, o L... Trong th gii ca Homre, thn thnh ngi trn, tܪng ng dܧi. Ci gi l "thin", l "chnh" ch mang cc danh ngha y do mun ca thn linh m khng da trn mt l do ni ti no c. N l th gii ca s yu thch thun ty, ca s Ƕc on ton din. Trong th gii ca Socrate, tܪng ngi trܧc, thn linh ng sau ; v tt nhin l ngay c thnh thn cng phi phc tng tܪng. Vi 2 hu qu tt yu y :  th nht, thn linh tr thnh ph phim ; th hai, Euthyphron khng th nh ngha ܮc "sng knh" nu cha bit "cng chnh" l g - bi v sng knh thc cht ch l mt nim tng ng vi cng chnh, ch khc ch l cng chnh p dng cho con ngܩi, trong khi sng knh ly thn thnh lm i tܮng.

07) C PHT TRНC LOAI NGžI THN

 

So vi trܩng hp ca Socrate, c Pht lch s ng b kt n hn nhiu. K c v nht l trܧc ti trng nng nht l ti v thn. Tt nhin, Ngi cha bao gi ni trng ra rng : Thܮng hay cc thn thnh NJu khng tn ti. Ngi cng khng h ni trnh i nh Protagoras, d c th hon ton ng vi li pht biu sau y ca nh bin s Hy Lp : V thin thn, ti khng th bit rng cc v tn ti hay khng, m cng khng th bit mt mi v dng dp cc v ra sao. C qu nhiu chܧng ngi cho s tm hiu : thn thnh th v hnh m ǩi ngܩi li qu ngn ngi [13, tr. 33].

 

Trܧc nhng vn NJ khng th gii p vo thi i ca Ngi, hon ton thc rng iu m Ngi c th hiu bit v truyn ging nh cn thit cho s gic ng ch l mt nm l trong tay, so vi c bin l trong rng Simspa, c Pht cng kt lun khim tn nh Wittgenstein 25 th k sau : iu khng th pht biu ܮc, ta phi gi im lng [14, tr. 177]. V Ngi tht s cm lng trܧc nhng cu hi t nhiu c tnh cht thch ca mt nj t tn l Mlunkyaputta, hay trܧc ni hoang mang cng cc ca chng lang thang Vacchagotta.

 

V tr l hu hn hay v tr l v bin ? Th gii l thܩng cn hay th gii l v thܩng ? Hn vi xc cng ch l mt hay hn vi xc l 2 s vt khc nhau ? Nh Lai cn tn ti hay Nh Lai khng cn tn ti sau khi cht ? Hoc Nh Lai va cn-tn-ti, va khng cn-tn-ti sau khi cht ? Hoc Nh Lai va khng-cn-tn-ti, va khng khng-cn-tn-ti sau khi cht ?. y l nhng cu hi n o, v y l li thch ngo mn ca Mlunkyaputta : Nu Th Tn bit, xin hy ni l bit ; nu Th Tn khng bit, xin c ni tht l khng bit. Nu Th Tn gii thch ܮc, th ti s tip tc sng ǩi o hnh dܧi s ch dn ca Th Tn ; cn nu nh Th Tn khng gii thch ܮc, thi ti s b o php v hon tc [02, tr. 33-36]

 

Bng n d mt k b tn thuc bn, cha chu rt ngay mi tn Ƕc ra Nj lo cp cu m cn mun iu tra v nhng chuyn chung quanh, c Pht gii thch cho Mlunkyaputta hiu rng ǩi sng o hnh khng ty thuc li gii p cc vn NJ trn, rng d nhng gii p y ra sao i na th vn lun lun c sinh, lo, bnh, t, hon nn, kh au, tuyt vng... C bao gi ta ha vi ngi : hy ljn y sng ǩi o hnh vi ta, ta s gii p cho cc thc mc y ? khi no ngi ni vi ta : ti ljn y sng ǩi o hnh vi Th Tn v Ngi s gii p cho ti nhng thc mc  ? Nh vy, chng c g rng buc gia ta vi ngi c䒒... Hy xem nhng g ta gii thch nh ܮc gii thch, v nhng g ta khng gii p nh khng ܮc gii p. Nhng vn NJ no ta khng gii thch ? Chnh l nhng thc mc trn. V sao ta khng gii p ? V chng khng lin h g ljn ǩi sng o hnh, khng dn ljn gic ng. Nhng vn NJ no ta gii thch ? Chnh l s tn ti ca kh au, nguyn nhn ca kh au, s chm dt kh au, v con ܩng on dit kh au. V sao ta gii p ? V chng gn lin vi ǩi sng o hnh, v dn ljn Nit Bn [Culamlunkya-sutta, 15, tr. 113-117].

 

i vi cc nj t thܩng nay y mai tm thy hc o, c Pht gi im lng theo mt ngha khc. Vacchagotta mon men ljn cnh Ngi v hi : Bch Th Tn, c mt tman chng ?. c Pht khng tr li. Vacchagotta li hi : Bch Th Tn, nh vy l khng c tman ch g ?. Ngi vn nn thinh. Vacchagotta bn ng dy v b i mt mch. Khi ngܩi nj t ny ri xa, mt mn khc l nanda mi hi Pht : Bch Th Tn, v sao Ngi khng tr li y ?. c Pht n tn gii thch : Nu ta ni l c, hn s xp ta vo phi thܩng hu ; nu tr li rng khng, hn s ǥt ta vo phi on dit. Nu ta ni l c, th hon ton tri ngܮc vi s hiu bit ca ta l tt c cc php NJu v ng. Nu tr li rng khng, th Vacchagotta li cng ri tr hn, bi v hn s ngh rng mi y hn cn c ng, m by gi tan bin u mt [02, tr. 90-92]. 

 

 

 

[14] Ludwig Wittgenstein. - Tractatus logico-philosophicus. - Paris, Gallimard, 1972.

[15] Mhan Wijayaratna. - Sermons du Bouddha. - Paris, Ed. du Cerf, 1988

Tht ra, ch trng v thn ca c Pht khng phi l mt b mt kh on, qua nhng iu m Ngi ph nhn. Trong mt quan h nhn qu, nu khܧc t hu qu c ngha l bc b nguyn

nhn, th Ngi ph nhn khng nhng ch s trܩng tn ca mt bn ng bt bin tman nh

trn - v tng ng v hu qu tt yu ca s tn ti ca Thܮng Brahman - m cn ph nhn lun c s phn chia x hi thnh 4 ǣng cp : Brhmana (tn gio), Ksatriya (chnh tr, hnh chnh, qun s), Vaisya (thng gia, nng dn), v Sdra (n bc) - ܮc xem l sinh ra t ming, tay, i, v chn ca Thܮng -, cha k hng ngܩi b xem l cng inh - mt th cn b ca ǩi sng tp th, b c tn gio ln chnh tr gp sc ph thi ra ngoi h thng phn cng v phn cp x hi.

 

v thn, c Pht khng th c thi Ƕ sng knh trܧc Thܮng hay thn thnh. V s bt knh ca Ngi ܮc biu hin nhiu mc Ƕ, trong nhiu lnh vc khc nhau. Trong khi ǣng cp tng l thng tr ca n c xa t ho bin bch : mt tri s khng mc, nu thy t qun dng la cng lc rng ng [01, tr. 42], c Pht ging cho nj t Vsettha hiu rng : khng phi bng cch cu khn thn Indra, thn Soma, thn Varuna, thn Isna, thn Pajpati, thn Brahma, thn Mahiddhi, hay thn Yama, ... m ngܩi ta tr thnh mt ngܩi brahman ch thc ; cng khng phi bng s cu khn, ting chung m, li tn tng thn thnh m ngܩi brahman c th v on t vi Thܮng sau khi cht [Tevijja-sutta, 15, tr. 149-170]. V ngܮc vi truyn thng tn ngܫng bao ǩi ca n , Ngi khng chp nhn rng s phn ca mi c nhn li b quyt nh bi dng di, thay v ܮc xy dng ln t nhng hnh Ƕng to nghip ( thc) : Con ngܩi ta khng ai mi sinh ra l cng inh hay mi sinh ra l brahman c. Ch do hnh Ƕng ca bn thn m ngܩi ta s tr thnh hoc cng inh, hoc brahman m thi [Vasala-sutta, 02, tr. 154-157].

 

i ljn tn cng ca s bt knh, c Pht khng ngn ngi ng ho loi ngܩi m x hi gi lthnh thin - d l n ng hay n b - vi thn linh.Ny cc gia trܪng, c 4 cch sng chung vi nhau (nh v chng). y l : chng qu vi v qu, chng qu v thn, chng thn vi v qu, chng thn vi v thn. Th no l sng nh qu ? Sng nh qu l sng nh xc cht. Th no l sng nh xc cht ? St sinh, trm cܧp, t dm, gian di, say sa, lm hi ngܩi khc, ph bng k tu hnh v ngܩi o hnh. Th no l sng nh thn thnh ? Khng st sinh, khng trm cܧp, khng t dm, khng gian di, khng say sa, khng lm hi ngܩi khc, khng ph bng k tu hnh v ngܩi o hnh [Veranjaka-sutta, 15, tr. 67-69].

 

 

08) SOCRATE, ARISTOPHANE, GIA NH, N GII

 

c Pht mi thc l k v thn. Socrate chng nhng khng ph nhn thn linh m cn ǥt cc v mt hoi bo to tt : tn gio phi l nn tng ca o l thnh quc, v do , cn phi ci thin nhng hnh nh nhm nh v thn thnh m thi ca v tnh Nj li trong k c tp th. C th gi l quan im tn gio ca ng, b phn khng th tch ri ca mt d n su rng hn. V s tht l Socrate m p c mt d n chnh tr. Ni mt cch tru tܮng, l ci to con ngܩi Nj ci t ci m thi nay gi l "nh nܧc", ǰi mi n np v tp qun chnh tr bng bin php gio dc cng dn. C th hn, l o ngܮc s suy i trm trng ca Athnes thu y, bng cch chn chnh thc cng ng ca ngܩi dn thnh quc.

 

Rt cuc, Athnes di dt st hi ngܩi tnh chung thy v tha thit nht vi vn mng ca mnh. Cuc ǩi ca Socrate c th cng hin cht liu bi kch cho nhiu th h kch gia, ng thi cng nh mai hu. Song iu tht cay ǡng, oi om l : sinh thi - ngha l ngay t 24 nm trܧc khi h mn -, n ch ܮc em lm NJ ti diu ct trong mt hi kch ca Aristophane. V kch ny tn l My (-423), v My ca Hy Lp c i li chnh l ci lܫi ca ng : ci lܫi khng xng trm ܩng lt lo, m my khng li kt vn hnh th ! Ch ch ca tc gi, nh vy, hin hin rt r rng : ph phn cc nh bin s ming lܫi m Socrate b xem l nhn vt in hnh. C iu, y, nhn vt chnh ch l sn phm qu mo m ca mt s nhn nhm khng my quang minh gia 2 con ngܩi hin thc ca Socrate, trܧc v sau bܧc ngot v trit l nhn s.

 

Trong My, Socrate l ng hiu trܪng va khoc lc va l bch ca mt th xܪng t tܪng chuyn v khoa ngy bin, hng ngy di chuyn trong mt th lng my l lng trn khng hu ljn gn mt tri hn m suy tܪng, trong khi mn th va chng mng nghin cu thin vn, va cm u cm ci o on chiu su ca m ci. Hc tr mi l Strepsiade, mt ph nng ang st nghip v bnh m nga ua ca con trai. Nhm chy n, y tm ljn trܩng Nj hc ngh thut un lܫi sao cho tht do Nj c th chin thng trong mi cuc u khu. Sau khi chng minh cho Strepsiade thy rngZeus khng tn ti, Socrate bt y quy y 3 v thn mi l Rng, My v Lܫi ; song trܧc s dt nt ljn tuyt vng ca ng lo, li ui y v, bo dn con l Phidippide ti hc thay. Socrate Nj cho cu con t do nghe cuc u lܫi gia 2 loi biu vn Chnh v Ngy, i biu ca 2 nn gio dc truyn thng v tn thi. Rt cuc,Chnh Vn ci thua, u hng v iu kin. Phidippide v nh, dng thut ngu bin qut ܮc n. Cao hng, y ngm cho b nghe mt bi th mi ca Euripide m NJ ti l chuyn lon lun gia 2 anh em ; hong kinh, Strepsiade phn i th b con xung nh ti bi. Bi v, nu ng l Zeus khng tn ti nh li thy Socrate dy (Thܮng cht ri ca thi xa xa !), th hn phi ܮc php lm tt c : Phidippide va nh b, va chng minh cho cha thy rng vic nh b l chnh ng, va hm he sau s nh lun c m. Strepsiade cht hiu s sai lm ca mnh, gi gia nhn vc uc tr li t trܩng [Les Nues, 17, tr. 143-215].

 

Tht ra, mc d ph phn Socrate nng n bng mt bt thut khng my p , Aristophane khng phi l mt tc gi phn Ƕng ; nhn t quan im hin i, c l ngܩi vit kch cn tin b hn c nh hin trit trn kh nhiu vn NJ. Do , mu thun gia 2 tc gi y khng phi l s i lp gia mt bn l tinh thn ph phn trit Nj trit gia (Socrate cha h kt n cuc ni chin, khoan ni ljn ch Ƕ n l), v bn kia l s gn b vi truyn thng vn ho ca thnh quc nh son kch (i vi thn thnh, nhiu khi Aristophane cn t v bt knh mt cch n o hn c Socrate). S i lp gia 2 tc gi thc s nm ch khc : nu i vi Socrate, thnh quc l thc th x hi t nhin u tin, th trong nhn quan ca Aristophane, thc th t nhin ch thc phi l gia nh. V c th ni rng : ton b s nghip vit kch ca Aristophane, cng vi nhng v kch l th nht ca ng, ch l s minh ho d dm ca cuc u tranh cng thng gia t m gia nh mt bn, v ting gi ca thnh quc phi bn kia.

 

c quyn v Ƕc quyn ca thnh quc l lm chin tranh ? Aristophane dn dng ln khng t kch bn phn chin l th. Sng sܮng nht c l l v L Th u T䒒 (-411) : L Th l cng dn Athnes, sau 20 nm ni chin ng Ǥng vi tt c mi ǰ v tang tc gia cc thnh quc Hy Lp, L tp hp cc nng chinh ph t mi ni, dng mu k chim lnh nh Acropole, ni th phܮng n thn Athena, ng thi cng l ni tr cng qu ca thnh quc - ngha l huyt mch ca cuc chin. T y, sau khi bt cc b th Ƕc ls khng Nj bt c ngܩi n ng no ljn gn trong tnh trng cng nng, L gi ti hu th cho cc chinh phu : hoc chng sm gi t v kh Nj mau chng bay v vi thip, hoc t y chng c lm tnh mt mnh hay n i vi cc chin hu ! Sau

khi y lui ܮc cuc tn cng ca tp on b lo - nhng cu chin binh ca tic nui Athnes

thi cc chin s Marathon (khng Perse) kh xa xa (-490) -, v i ph thnh cng vi nhiu

 

 

[17] Aristophane. - Thtre complet 1. - Paris, Garnier-Flammarion, 1966.

chuyn hng tnh tru tm cc, cc tm tru si ni, L Th chin thng : trܧc nn o ng, cc phe lm chin phi gi s gi ljn iu nh, nh L lm trung gian ho gii Nj chm dt cuc ni chin ! [Lysistrata, 18, tr. 99-162]

V X Chim thanh tao hn. y, Lu v Nguyn (Pisthtairos v Evelpids) ca Hy Lp c i, v chn ngy ci x hi y bt ho v kin tng Athnes [VIII], r nhau i tm mt thin thai khc. Nh qu dn ܩng, 2 chng tm ljn mt ni ch c ton chim ; Lu d d ܮc mt ch chim u ru - kip trܧc hn l ngܩi - gip chng triu tp mt ngy Mun iu Hi. Dng ti hng bin, Lu thuyt phc ܮc by chim rng : ngy xa ngy xa - ngha l trܧc khi b Zeus cng ng ng o chnh -, loi chim mi ch thc l thin thn, l cha t h gii ; v ngy nay, ch cn mt cht quyt tm, loi chim hon ton c kh nng chinh phc li ngi v mt. Ri Lu NJ ngh hn mt k hoch hnh Ƕng : ch cn xy mt thnh quc trn khng, chen gia thn thnh vi con ngܩi, li ܮc bao bc bi cc tܩng thnh kin c ; loi chim s hܪng ht nhng hng khi cng t ca ngܩi ǩi, trong khi cc thin thn th ri vo cnh i rt. Diu k ܮc h hi chp nhn ; ngܩi vi chim cng tc xy ln mt x gi l Vn iu Quc (Nphlococcygie, hay, Coucou-Ville-les-Nues). Trܧc s n i v nhng lut l mi do thnh quc ban hnh ( y, nhng g m con ngܩi cho l nhc NJu tr thnh p ), dn giang h t x n n ko nhau ljn xin nhp tch, nhng NJu b xua ui. Cui cng, Zeus cng phi gi s thn ljn xin hng, tr vng trܮng li cho loi chim, v g cho chng Lu mt tin n [Les Oiseaux, 18, tr. 15-98].

 

L Th u T䒒 c khi i trܧc thi i chng, v chuyn ch, t thu xa xa kia, ci thng ip hippies- Make love, not war ! - ca th k 20 ? Thc ra, trong bi cnh ca thnh Athnes thi , c l n ch mun khai trin mt lun im bng bc trong nhiu v kch khc ca tc gi : gia nh l nn tng ca thnh quc. Ni cch khc : gia nh quan trng hn c thnh quc ; cc nng chinh ph ni lon chnh v cuc ni chin dai dng ang ph hy dn ci c s y. V gia nh h trng hn c thn thnh : khi cn, con ngܩi c th dp quch cc thn linh m n to ra Nj t kim ch ܮc (My, X chim) ; nhng x hi loi ngܩi s hon ton bng hoi, nu khng bo tn ljn cng 2 gii lut cn bn ca t chc gia tc l s cm on lon lun v s ngn cm ngܮc i cha m. Strepsiade c th tin rng Zeus khng tn ti, song li tnh ng khi a con mt dy ca ngi s lon lun v ang tay nh p b m. Tri vi cc thnh quc c Hy Lp, x chim t b ch Ƕ n l v khng xem o ng l mt trng ti ; song chng Lu vn xua ui k mang git cha Nj ot gia ti ljn xin nhp tch, bi v y, b c lut ca loi c cn ghi rnh rnh : khi c cha nui dy c con ljn lc bit bay, th ljn lܮt c con phi phng dܫng b m trong tui gi [Les Oiseaux, 18, tr. 81-82].

 

y l mt phn ca trit l chnh tr ca Aristophane, trong nt i lp ch yu vi t tܪng ca Socrate. Tt nhin, khng th gn cho nh hin trit nhng ch trng ca Platon, trong Nn cng ho (La Rpublique) chng hn, v gia nh. Nhng iu chc chn l Socrate khng h bn lun v thc th ny trong cc bn i thoi u tay ca Platon. V qua mt s t s liu ܮc lu truyn, th s thc l ngay c ǩi sng gia nh ca trit gia cng khng ly g lm thoi mi. V ng, Xanthippe, l mt ngܩi n b chanh chua, anh vo bc nht thin h, v khng ng mt vai tr no trong cuc ǩi ca ng c - tr phi, v mun trnh mt b m trit gia sut ngy lng bng ngoi ܩng ! C ln, trong mt ba tic, Socrate tuyn b : n b khng thua km chi n ng c, tr s thng minh v th lc, ri khuyn bo :bn no lp gia nh, hy dy v nhng g mnh mun cho v bit. Mt nj t l Antisthne hi : Nu ngh nh th tht, ti sao Socrate li

 

 

[18] Aristophane. - Thtre complet 2. - Paris, Garnier-Flammarion, 1966.

khng dy bo m phi chu ǿng Xanthippe, ngܩi n b khng ai cn c th kh chu hn trong c qu kh, hin ti, cho ljn mai sau ?. Socrate tr li : Ti mun hc ngh thut sng trong x hi vi mi hng ngܩi ... Ly Xanthippe, nu chu ǿng ni, chc chn ti c th chp nhn bt c tnh nt no khc [Le banquet, 19, tr. 263]. V mi khi trong nh c chuyn lc c, trit gia hoc chu trn, hoc khuyn con l Lamprocls cn rng chu ǿng bng mt biu vn v ch hiu kiu Hy Lp [Mmorables, 13, tr. 323-326] m, nu lt vo tai ca Khng T tin sinh (-551 -> -479), c l c Khng ch cn c nܧc nhy nhm than tri : Ho thay, ho thay ! K tiu nhn tn bn r Hy xa xi m ni nng nghe cng l ngha ܮc nh ra, th bc chnh nhn qun t caTrung Nguyn ny cn bit i du thuyt ni nao ?

 

 

09) C PHT, KHNG T, GIA NH, N GII

 

Tht ra, d Hy Lp, Trung Quc hay n , gia nh NJu l nn tng ca t chc x hi. V im khc nhau gia Khng T vi Socrate chng hn, khng phi l ngܩi bn nhiu, k ni t v thc th ny. Nu Socrate ca Platon l trit gia ca cu hi ci ny l ci g ? v ca nhng khi nim tru tܮng, th Socrate ca Xenophon l mt ngܩi hin trong x hi, vi khng t nhng li khuyn c th cho mi ngܩi, v tnh ngha m con, anh em, bn b, v. v... (ton b chng 2 trn 4 chng trong K nim ng nh ). Nt tng phn ch yu gia 2 nh t tܪng chnh tr ny, trn thc t, biu hin ch : Khng T, gia nh chnh l mt khu trung gian bt buc trn ci tin trnh tu thn, t gia, tr quc ca ngh thut xy dng x tc, trong khi Socrate, n li hon ton nm ngoi trnh t t chc thnh quc !

 

Nhng y c khi ch l mt khc bit c nhn. Tin kip ca chnh trΒ trong khng gian t tܪng ca Trung Quc xa xa mang tn l kinh lun. V h qui chiu ca kinh lun l ngh thut dt si, vi nhng Ƕng tc c tnh cht rt gia nh, nu khng mun ni l n b : chia ra tng mi t gi l kinh, so nhng mi t cho bng Nj gp li vi nhau gi l lun [20]. iu l th l ngܩi ta c th tm thy Aristophane mt hnh nh tng t khi ni v politeia. Chng l cc b li mun gii quyt nhng vn NJ h trng (ca thnh quc) ging nh an len, xe si, a thoi hay sao, hi cc m in ? Anh cn b trong kch L Th u T䒒 xc xܮc hi. L Th hin ngang tr li : ng th, v nu thng minh hn mt cht, cc ngi s qun l mi chuyn nh chng ti an len ... Trܧc ht, hy git cho tht sch cht nhn (trc xut tt c nhng phn t bt ho), ri b ht vo gi m an ln tt c vo vi nhau - kiu dn, khch ving, bn b, cng dn - thnh mt mi tng thn. Vi cc thnh th cng phi lm nh th, ng qun rng mi th x do c dn lp nn l mt cun len bit lp, hy tp hp tt c li thnh mt cun ln, ri t m an thnh o rt cho nhn dn khoc [Lysistrata, 18, tr. 135].

 

Tu trung, nu Ǣng sau s so snh ny l t tܪng : vic t gia c th lm m hnh cho thut tr quc, th ng Ty gp nhau trn mt vn NJ kh quan trng. Ring trong trܩng hp n , ngܩi ta c th nhn nh rng m hnh ca ch Ƕ qun ch thi c Pht chnh l s tng hp ca 2 yu t : mt thnh t thun n l nguyn tc gia nh, v mt thnh t ngoi lai xut pht t lj quc Perse l nguyn tc vn quc qun vng (monarque universel). Ni mt cch c th, vng quc ch l mt th gia nh ܮc m rng ljn mt bin cng no , v v vua ca tt c

 

 

[19] Xenophon . - Lanabase ; Le banquet. - Paris, Garnier-Flammarion, 1996.

[20] Bu K. - Tm nguyn t in. - TP H Ch Minh, NXb TP H Ch Minh, 1993.

 

cc vua phi l mu mc ca o lm ngܩi, ngha l : va l k dp b mi hn lon v bt

cng trong x hi Nj to lp nn mt trt t mi, ng thi cng l ngܩi lm im ta cho tt c nhng ai yu ui, thp km, ngho hn sng dܧi s bao bc ca mnh. Vng quc Magadha, ri lj quc n ca Asoka ܮc quan nim theo m hnh [01, tr. 28].

 

Thi t Siddhrtha l ngܩi ri b t m vi v con Nj i tm chn l . Nhng t khi thnh t, c Pht khng h xem gia nh nh mt tr ngi cho s gic ng, tri vi ni lo lng ca nhiu ngܩi m in hnh l chng du sinh Vacchagotta. Socrate - tt nhin l Socrate ca Xenophon - chc chn s džc khng t nhng bi ging ca c Pht v vai tr ca gia nh vi nhiu hng th. V rt c th l trit gia s ǥc bit ch trng ljn mt bi kinh v ngh thut lm v m i tܮng khuyn bo l Sujt, c con du knh kiu trong gia nh ngoan o Anthapindika, ng thi cng l mt th Xanthippe ca n . Tri vi Socrate, d khng mng ljn hay u hng trܧc mt ngܩi n b qu qut, c Pht phc ho cho Sujt thy chn dung ca 7 loi ngܩi v, v bo c hy t nh v tr cho mnh.

 

Mt ngܩi v c Ƕc, c t tܪng i bi, khng yu thng chng, Ƕng tnh trܧc nhng ngܩi n ng khc, mun chng cht i cho rnh n, c th gi l loi v st nhn. Mt ngܩi v n cp, d t thi, nhng ca ci do chng kim ra bng cng vic tiu cng, mua bn, hay ng ng, c th gi l loi v k cp. Mt ngܩi v lܩi bing, khng lm vic nh, ngi l i mch, a gy g, xem thܩng s lm n cn mn ca chng, c th gi l loi v b ch. Mt ngܩi v bit u ym vi chng, che ch chng, gn gi ca ci cho chng, c th gi l loi v hin mu. Mt ngܩi v xem chng nh anh em, bnh ǣng m du dng, mong iu an lc cho chng, c th gi l loi v nh ch em. Mt ngܩi v mng r khi chng i lm v nh gp li ngܩi yu lu nm xa cch, bit khuyn khch, khuyn nh, v lm cho chng thy cn v thch gn gi, c th gi l loi v b bn. Mt ngܩi v chu ǿng bc mnh do chng gy ra, trm tnh m khng bn tm, vng li m khng on gin, c th gi l loi v ngܩi hu ... y l 7 loi v m mt ngܩi n ng c th gp, c thuc vo loi no, hi Sujt ? [Bhariy-sutta, 16, tr. 75-77]. Xu h v n hn, Sujt nguyn t nay s lm v nh ngܩi hu, khng bit rng quan h v chng nh bn b mi thc l khun mu cho s gic ng i vi c Pht [21, tr. 26].

 

o ca ngܩi sng trong x hi, gio l ca c Pht khng b qun kch thܧc tp th ca con ngܩi. N nhn din nhiu loi quan h h tng, ܮc b tr tܮng trng theo 6 phng hܧng chnh : ng (cha m, con ci), Ty (v, chng), Nam (thy, tr), Bc (bn b, b con, i tc), v Trn (tu s), Dܧi (ngܩi hu). Gii hn vo phng ng, o Pht phn tch quan h b m - con ci trong cuc sng mt cch kh cn k. K lm con c 5 cch tr ngha cho cha m :chm nui li b m, lm tt c mi bn phn i vi cha m, gn gi truyn thng gia nh, bo ton gia sn, th cng b m sau khi cc ngܩi mt . Bc cha m c 5 cch thng yu con : dy con lm thin trnh c, dy cho con mt ngh, chn v g chng cho con, Nj ca tha t cho con lc lm chung. Nu lm y bn phn theo c 2 chiu nh th, phng ng s ܮc che ch, v an ton [Siglovda-sutta, 02, tr. 137-138]. mt bi kinh khc : K no c phng tin m khng chu phng dܫng cha m khi v gi, k phi b xem l cng inh ; k no nh p hay xc phm bng li ni ljn b m, b m chng hay v, anh hay ch mnh, k y phi b xem l cng inh [Vasala-sutta, 02, tr. 155].

 

Ni chung, quan nim v gia nh vi lin h cha m, con ci, v chng, anh em khng c g khc nhau gia Hy Lp vi n c i, gia Pht vi Socrate v Aristophane . S nh p v ngܮc

 

_______________________________________________________________________________ [21] Nandasena Ratnapala. - Buddhist sociology. - Dehli, Sri Satguru, 1993

 

i b m, cng nh chuyn lon lun NJu b kt n mi ni, vo mi thi, d c ni hoc vit ra hay khng. Nhng vn NJ chnh y l : nh mt thc th t nhin, gia nh c lin h g chng ljn vic quan nim v t chc mt thc th khng km t nhin khc l x hi, Socrate cng nh c Pht ? Ring trong trܩng hp sau, gii p c th ܮc tm thy ti 2 ni : mt, trong mt nh ch trung gian gia gia nh v x hi gi l Tng Gi (Sangha) - song iu ny ǥt ra vn NJ thit ch, c l gn gi vi trit l chnh tr ca Platon hn l ca Socrate ; hai, trong nhn quan i chiu, mt mt, qua ch chnh trong bt chnh o ca o lj chng hn - v iu ny i hi phi o su khi nim trn trong o Pht -, mt khc, qua cu hi nn mng ca trit l chnh tr Socrate - cng chnh l ci g ?

 

(Ht phn 1)