« Tồn Tại và Sở Hữu »
Hồi nhỏ lúc mới tập tành lơm bơm tiếng Tây, đứa bé nào mà chẳng học trước tiên hai động từ Être và Avoir, đứa nào chẳng tụng « vẹc-bờ ếch-tơ-rơ , ở -th́ - là-bị », và « vẹc-bờ a-voa, có có có». Mỗi động từ đọc ba lần như thần chú, và chữ « có » phải trài trại huê Huế một chút mới thâm thúy ly kỳ, mới đúng là có, mới đúng là… Tây. Lớn lên, hiểu rằng theo chữ nghĩa triết học, Être có nghiă tồn tại, và Avoir sở hữu.
Năm 2002 gặp nhau bạn bè thường hỏi đă xem phim Être et Avoir chưa, cho đó là phim không thể bỏ qua. Phong cảnh Saint-Etienne-sur-Usson vùng Auvergne (Trung tâm phía nam nước Pháp) hiện rơ bốn mùa trong phim với ngôi trường có một không hai trên thế giới. Học tṛ mỗi sáng có xe ca đón đi, chiều đưa về, ngày đông tuyết phủ ngập đường hay ngày thu rực lá vàng, trên con đường nhỏ nhiều nơi khúc khủyu gập ghềnh. Ngôi làng cách biệt hẳn với thế giới bên ngoài, cắt hẳn với vi tính và xe cộ rộn ràng, với mọi văn minh vật chất, bao quanh bằng rừng mịt mùng và đồng ruộng bao la. Trẻ em học về lăn vào chuồng nuôi gia súc, lái xe chất đầy rơm rạ, cùng làm việc đồng áng phụ giúp gia đ́nh. Gọi là « trường » nghe cho sang chớ nó « đoản » lắm - và đó là điểm đặc biệt được quay thành phim. Chỉ một lớp duy nhất, ông giáo duy nhất đảm đang từ mẫu giáo đến hết bậc tiểu học, từ đội mũ bận áo cho trẻ con ra ngoài chơi đến rửa bàn tay nhỏ xíu vấy bẩn, từ giải thích bài toán đến bài văn và giải hoà khi các em giận nhau nói bậy, từ an ủi chuyện riêng tư buồn phiền đến khích lệ các em sắp lên trung học... Chính cống sư phụ ! Bởi v́ luật của Pháp buộc phải ít nhất 20 em mới được hưởng một thầy, nhưng cả làng đủ mọi tŕnh độ mà chỉ được gần nửa lớp, học tṛ hưởng nguyên cả một ông !
Để chọn trường này, đạo diễn Nicolas Philibert đă viếng hơn trăm ngôi trường, với ư định làm một phim tài liệu về những ǵ đă in đậm trong mỗi chúng ta thời thơ ấu, muốn t́m lại kỷ niệm êm đềm mà tuổi thơ đă dắt chúng ta qua ngôi trường làng để từ đó vào đời. Và Nicolas đă công lao theo đuổi trong mười tuần lễ chia đủ bốn mùa.
Cuốn phim đă đưa ông giáo làng vô danh tên Lopez vào mọi con tim người Pháp, đă đoạt giải Louis-Delluc (*), thành công rực rỡ ở đại hội điện ảnh Cannes. « Succès fou », thành công như điên. Trong lịch sử phim tài liệu, chưa phim nào huy hoàng như vậy, chưa bao giờ đạo diễn và nhà sản xuất phim bọc vào túi nhiều đến thế . Phần nhà giáo, ông tâm sự cuốn phim đă làm thay đổi đời ḿnh, và sung sướng đă được chọn v́ được xem là « đặc biệt ». Ông được tiếp đón tiệc tùng, gặp gỡ những người mà cả đời chưa bao giờ được gặp, hoàn toàn đổi đời, hân hoan vui vẻ. Nhưng mấy tháng sau về hưu, không c̣n là nhà giáo cũng chẳng là vua của các buổi lễ nữa, lại ở căn nhà khiêm nhượng cạnh biên giới Pháp-Tây Ban Nha, Lopez nh́n qua bên kia quê hương Tây Ban Nha của ḿnh đă hết mơ mộng và bắt đầu tính toán. Phim chạy măi sang Nhật và Hoa Kỳ. Riêng tại Pháp, cứ 8 euros một vé vào cửa, nhân cho gần 2 triệu sẽ ra con số bao nhiêu mà họ đề nghị cho ḿnh ít thế , chỉ tương đương 18 tháng lương, sau khi teo teo v́ nghe ḿnh rục rịch đâm đơn đ̣i 250 000 euros ?
Đầu tháng 11-2003 Lopez đă thua điểm 1, khi buộc tội hăng phim « vi phạm quyền được dùng h́nh ảnh » - thua v́ giữa đạo diễn và nhà giáo không hề kư công-tra đóng phim. Bên này cái ǵ cũng phải có giấy tờ, dù thông minh và đối đáp giỏi cỡ ông Lê Quư Đôn với chục con thạch sùng làm chứng, không giấy tờ cũng thua. Cái ǵ cũng phải « pour la forme », vấn đề h́nh thức. Đây là xứ sở của h́nh thức. Vả chăng là công chức, Lopez không có quyền làm thêm việc ǵ có thù lao. Công chức là công chức, chỉ biết đồng tiền từ túi nhà nước, không được phép biết mùi tiền từ túi nào khác. Và nếu phải trả cho ông th́ các nhân vật khác làm sao ? Thằng bé Jojo trên áp phích quảng cáo làm xúc động mọi con tim khi kiểng chân cố dán lên tường tấm h́nh quá cao to với nó, và học sinh khác hay cảnh cả gia đ́nh nào cha mẹ, cô chú thím dượng ǵ ǵ, xúm nhau giúp con làm bài toán nhân ? Ranh giới báo chí từ đâu và điểm nào khởi đầu cho thương mại ? Các cảnh phim tài liệu có khi người cả tỉnh đều có mặt, cảnh chữa cháy lính cưú hoả tràn màn ảnh… có ai được trả xu nào ?
C̣n điểm thứ nh́ Lopez cho rằng có những cảnh ông không biết là quay chính thức, đă đem chiếu không có sự đồng ư của ḿnh. Mấy ông toà đă điên đầu, v́ chưa bao giờ phim tài liệu hốt lắm bạc lắm thế. Xử thế nào th́ cũng thành lệ mới. Cho dẫu điểm này thắng kiện, chắc chắn Lopez sẽ không có được số tiền đă đ̣i. Và nếu được ít hơn hay thua luôn th́ có nước bán nhà nuôi luật sư ! Vậy mà điểm này toà vừa xử tháng 10-2004, cũng thua luôn, v́ phim không sản xuất lại các bài giảng trong lớp, nhà giáo không được xem như đồng tác giả nên không có tác quyền.
Cả nước Pháp vừa khóc vừa cười khi xem phim, cả nước Pháp khóc cho ngôi trường đă chết của Lopez, cả nước Pháp đă xem ông như thánh. Giờ thánh làm thất vọng con tim đất Pháp, đă giết đi huyền thoại nảy sinh - bởi v́ thánh th́ không được tính toán, không được ham tiền, phải sống cuộc đời nghèo nàn thanh bạch... Khổ cái, Lopez có tự cho ḿnh là thánh đâu. Ông cũng là con người với tất cả ham muốn tự nhiên, với những tính toán cần thiết, những nhu cầu nhân sinh buộc phải có tiền, cũng biết là có tiền mua tiên cũng được. Điểm chính, v́ chẳng ai là thánh cả và với máy móc tinh vi hiện đại, ai cũng giỏi tính, nên cũng v́ tính toán mà các nhà làm phim chỉ nghĩ đến ḿnh, thiếu sự giàn xếp t́nh nghĩa trong tinh thần « ḿnh ăn cơm phải cho người ta ăn cháo ».
Vả chăng, sau mấy mươi năm « tồn tại » trên đời, thông thường ai chẳng muốn có cái ǵ làm « sở hữu » !
Paris, Fév. 2005
(*) Giải Louis Delluc do hai kư giả trẻ Maurice Bessy và Marcel Idzowski thành lập năm 1937. Giải được trao tặng vào thứ 5, tuần thứ hai của tháng mười hai, cho phim hay nhất trong năm. Louis Delluc (1890-1924) là kư giả Pháp đầu tiên chuyên ngành phim ảnh.